64 नरसी मेहता
हा चांदलो (कुंकुम टिकली) तर सौभाग्यवतीने आपल्या कपाळावर केलेला आहे. परंतु
आकाशातील चंद्राला उद्देशून संबोधन केलेले पहायला मिळते.-
थिर थिर चांदला म करिश वेंणु प्राणजीवन घेर आव्या.
वालि वालि अवतार घरीने पूरण पुण्ये पाम्यां रे
चांदो शाह्य चांदणिये रे, ज्यम सरोवर शोभे वेण्यरे
गोविंदो शोभे गोरणिये, ज्यम हंसागवनी हे त्य रे-
बापहडो पियु पियु करे रे कोयल मधुरी वाशे रे
हुं तुजने वारूं कुरककडा रे, रखे तुं वयण प्रकाशे रे,
शाहार शोहे लेहेरडिये लेहेरे लेहेरतरंगा रे,
नरसियाच्या स्वामी भले मालियो गोपीवर गोविंदा रे ।
(चंद्रा, थांब थांब पहाट करूं नको. माझा प्राणजीवन (कृष्ण) घरी आला आहे. परत परत
जन्म घेऊन पूर्ण पुण्याईने मला हा मिळाला आहे. चंद्र चंद्राणीसह शोभतो आणि सरोवर
वेलवेलीनी. गोविंदा गोपी (राधा) बरोबर शोभतो आणि स्त्रीला हंसगती शोभते-बापैडा पक्षी
'पियुं पियुं' करतो आहे आणि कोकीळा मधुर गात आहे. कोंबड्या मी तुला मना करते आहे.
राहुं दे पहाटेचा प्रकाश (तूं आरवुं नको !) कवी काव्यलहरींनी शोभतात. आणि काव्यलहरी
आनंदतरंगांनी शोभतात. नरसिंहाचे स्वामी गोपीधर गोपाल भेटले, फार आनंद वाटला.'
'इंदू, उतावलो या रखे आकलो' आणि 'हे रहे रे चांदला, मान मागूं' ही यां प्रकारची गीते
आहेत.
हे नीट समजून घेतले पाहिजे की न्याहायच्या वेळी हे परलक्षी वर्णनात्मक गीत आहे, की
या भावांच्या आविष्काराचे हे आत्मलक्षी भावगीत आहे. अशी कोणतीही भेदरेषा नरसिंहाच्या
मनात होती, असे मानायचे कारण नाही. त्यांच्या हृदयातून काव्यवाणीचा ओघ वहातो आणि
त्या त्या वेळी दोन्ही प्रकारच्या, कधी वेगळ्या वेगळ्या, कधी मिश्र अशा काव्यरचना बनत
जातात. व्रजभाषेचे अष्टछाप आणि इतर भक्तकवींच्या मनोगतांतून जसा कीर्तनप्रवाह वाहात
राहिला होता, तसाच प्रकार नरसिंहाच्या बाबतीत पहायला मिळतो. भालण कवींची पदे
पहातांना आपल्याला हा अनुभव जरूर येतो; परंतु एक 'सर्वतंत्र स्वतंत्र' कक्षेचा कवी आहे तर
दुसरा अमूक चौकटीत बांधला गेलेला कवी आहे. हे नक्की सांगू शकतो की दोघांनाही
शास्त्रीय रागांची माहिती आहे, आणि त्या त्या वेळच्या त्या त्या रागांची त्यांना उत्तम समज
आहे.

६ नवनवोन्मेषशाली कवी
नरसिंहाच्या काव्यप्रतिभेचा उत्स्फूर्त आविष्कार कसा होत गेला ते आम्ही मागील प्रकरणांत
सोपे करून सांगितले आहे. ११व्या १२ व्या शतकापासून सुसंस्कारीत भारतीय भाषा
घुसळल्यासारख्या झाल्या आणि सर्व भाषीय साहित्यरचनांना एक प्रकारची गती आली.बंगाल
बिहार, उत्तर प्रदेश, विशाल राजस्थान, गुजरात, मध्यप्रदेश, आणि महाराष्ट्रांत अशा प्रकारच्या
भाषारचना वापरांत येत होत्या. मुख्यतः जैन रचना व्यवस्थित संभाळून ठेवणाऱ्या भांडारांमुळे,
विशाल राजस्थान, गुजराथ च्या रचना मोठ्या प्रमाणात संभाळल्या गेल्या आहेत. दुसऱ्या
ठिकाणी सर्व रचना संभाळल्या गेल्या नाहीत. निरनिराळ्या राजवाड्यांतून, राजाश्रय
मिळालेल्या कवींच्या रचना संग्रहीत केल्या गेल्या, परंतु विदेशी आक्रमणांमुळे जिथे जिथे
सत्तापालट झाला, तिथे तिथे मोठ्या प्रमाणांत साहित्याचा नाश झाला, त्यामुळेच साहित्याची
विपुलता पहायला मिळत नाही. जयदेवांचे गीतगोविंद प्रथम स्थानिक भाषेत होते. आणि नंतर
ते संस्कृत भाषेत संस्कारीत झाले असा अभिप्राय सुप्रसिद्ध भाषातत्त्वज्ञानी डॉ. सुनीतिकुमार
चॅटरजीनीं दिला आहे. १३ व्या शतकांत 'गीतगोविंद' चा व्यापक प्रसार झाला. थोड्या
कालावधीतच उत्कल (आरिसा) पासून तो थेट गुजराथपर्यंत 'गीतगोविंद' चा प्रसार झाला. या
नंतरच्या विद्यापतींच्या रचना, कांही कारणास्तव कां होईना पण जपून ठेवल्या गेल्या. महाराष्ट्रात
साहित्याची जपणूक बऱ्याच प्रमाणांत झाली. महनुभाव संप्रदायाच्या कीर्तन रचना आणि नंतर
वारकरी संप्रदायाचे ज्ञानेश्वर आणि त्यांचे शिष्य नामदेव, या दोघांच्याही रचना सुरक्षित ठेवल्या
गेल्या, उलट गुजराथमध्ये जैन साहित्य सोडून इतर जुन्या रचना जपलेल्या नाहीत. जपणूक
झाली ती लौकिक कथाप्रकारच्या रचनांची जसे असाइतची 'हंसाउली' आणि भीमाची
(सदयवत्सकथा) अशा रचनाची जपणूक जैन भंडारांमुळे झाली. नरसिंह महेतांच्या पण सर्व
रचना संभाळल्या गेल्या असे म्हणायला आपल्यापाशी काही पुरावा नाही. यांच्या जवळच्या
उत्तर समकालीन आणि उत्तरकालीन साहित्यकारांच्या रचनांच्या पोथ्या मिळाल्या आहेत. तर
नरसिंहाच्या त्यांच्या नंतर सव्वाशे दिडशे वर्षांनंतरच्या पोथ्या मिळाल्या आहेत. त्यात फारश्या

66 नरसी मेहता
रचनाही नाहीत. कारण स्पष्ट आहे. यांच्या जीवनकालांत आणि नंतरही लोकांच्या
उपयोगांनुसार, यांच्या रचनांच्या नव्यानव्या नकला केल्या गेल्या आणि जुन्या पोथ्यांची
दरकार राहिली नाही. या नव्या नव्या नकलांमुळेच, नरसिंहाच्या रचना अजूनपर्यंत बऱ्याच अंशी
सुलभतेने उपलब्ध आहेत. या रचनांमधे नरसिंहाच्या अद्भुत कवी प्रतिभेचे सहज दर्शन होते.
नरसिंह भक्त होते.भालण कवीप्रमाणे त्यांचे कवित्व आगंतुक नव्हते, परंतु सहज होते.
यांच्या अनेक पदांमधे लिहितां लिहीतां ते, त्या त्या प्रसंगात सहभागी झाल्याचे आढळून येते.
हे त्यांच्या उत्कट तन्मयतेचे द्योतक आहे.तसे पाहिले तर नरसिंहाचा मुळपिंड भक्तकवीचाआहे
आणि कवी असल्यामुळे यांचा स्वाभाविक कल ‘रसा’ कडे आहे. यांच्या काव्यांत सहजपणा
आहे. परिश्रम नाहीत. रस आणि अलंकार यांच्या व्यवस्थित मांडणीचा, यांनी विचार केला
नाही ते स्वाभाविकपणेच, यांच्या काव्यांत येतात. शृंगाररसाचे तर नरसिंह स्वामीच आहेत.
श्रीकृष्णलीलेच्या काव्यांत त्यांनी विप्रलंभ आणि संयोग या प्रकारांची रेलचेल केली आहे.
विप्रलंभ शृंगारांत नायकाच्या गैरहजेरीतला वियोग आणि त्याच्या हजेरीत ही वियोग तर
संयोग शृंगारांत नायकाच्या प्रत्यक्ष हजेरीत पण संयोगाचा आनंद आणि गैरहजेरीत पण
संयोगाचा आनंद असे चारी प्रकार त्यांनी वर्णिले आहेत. इतर रसांपैकीं हास्य ‘करुण’ अद्भुत
बीभत्स आणि शांत हे रस त्यांनी प्रसंगोपात वर्णन केलें आहेत. हास्य हे खरे आहे कीं नरसिंहाना
‘हास्य’ रसाची तशी कुठेही जरुर वाटली नाही. क्वचित असा एखादा प्रसंग त्यानी हस्तगत
केला आहे.
भोळा भोळा शंभु तमने विश्व वरवाणे रे
मूळनी वातो तमारी कोई नव जाणे रे ।
जोगिंद्रपणु शिवजी ने तमारूं जाप्युं रे
जयमां घालीने शिवजी क्यांथी तमे आणि रे ?
पीळी पटोळी ने अंगे छे गोरी रे
सीदने छुपावो शिवजी छती थई छे चोरी रे
ना रे मानो तो शिवजी जराओं छोडो वुं रे
जटा माथी बीकले तो करी ना बोलवुं रे
भभुन चोळीत शिवाजी वाल्यां आडा आकरे
एक एवा लक्षणे पाणी न पाऊं टाक रे
आंकडो धंतुरो शिवजी विजयाना भोगीरे
महेता नरसेंयाने स्वामीना तमे जूना छो जोगी रे
(शंकर मोठे भोळे म्हणून सर्व जग तुमची स्तुती करते. पण मुळांतली गोष्ट काय आहे हे

नवनवोन्मेषशाली कवी 67
कोणालाच ठाऊक नाही. शंकरा, तुमचे योगीपण मला कळले आहे. तुमच्या जटांत घालून हे
तुम्ही कुठून आणले आहे ? कोणी आपल्या मागे घालून जाणते, कोणी हाताने धरून आणते,
तुम्ही शंकरा, डोक्यात घालून ही कुठून आणलीत. पिवळी पटोळी साडी नेसली आहे आणि
गोरी आहे, कशासाठी लपवता अहात शंकरा. तुमची चोरी तर उघडकीस आली आहे. तुम्ही
मानीत नसाल शंकरा, तर तुमच्या जप मी सोडतो, जटांमधून निघेल तर या पुढे मी तुमच्याशी
बोलणार नाही. (मानणार नाही). भस्म चोळून शंकरा तुम्ही अगदी कमाल केलीत. अशा तऱ्हेच्या
तुमच्या लक्षणामुळे तुम्हाला एक टांकभर पाणी सुद्धा मी पाजणार नाही. चिमटा धत्तुरो ठेवणारे
तुम्ही शंकरा, यशस्वितेचे तुम्ही भोगी आहात. नरसिंह महेतांच्या स्वामीचे तुम्ही जुने योगी
आहात.
करुण
नायकाच्या अगर नायिकेच्या तसेच नातेवाईकांच्या अगर संबंधिताच्या मृत्यूमुळे जे
वातावरण निर्माण होते. त्यात करुण रस मूर्त होऊ शकतो. विरहाची तीव्रता नसावी आणि
मीलनाचा योग यावा तिथही करुण रसाची आशा करणे बरोबर नाही. म्हणून नरसिंहाच्या
रचनामध्ये करूण रसाची आशा करणे बरोबर नाही. एकाच प्रसंगात करुणरसाची शक्यता
आहे. जिथे नायक जगांत आहे पण वियोग कायमचा आहे. गोपींना कायमचे सोडून श्रीकृष्ण
मथुरेला राहू लागले तो प्रसंग गोपींचे सांत्वन करायला श्रीकृष्णांनी उद्धवाला पाठवले तेव्हा
गोपींनी जो 'निरोप' पाठवला आहे त्यांत करुणरस मूर्त झाला आहे.
आधव कहेजो रे हरिने एट्सुं रे के अमने तमारो आधार.
विखंडा पाईने रे वाहरी जी शे न गया रे के दुख देखाइयां दीनदयाळ
दुखडानी दाझी रे ओधव देह केम वले हरि विना हार्ळी हड्डा मोह
रे वेह तण भडका रे ओधव, बेसमे रे के बळवंत आवई झाले बाहे
माहरा मन विशे रे हरिनी दास छु रे के घणां तमो साधो मानव सार
के जीवो तेने जोवा आवज़ा रे के मुआ पछी ले जो रे संभाल
के साधुवे कळावीने रे ओधव, आविया रे मथुरा नगरानी मोझारय
गोपीजन नित्ये रे नरसैया स्वामीने कहिये रे के नयणे वहे आंसुडानी धार
(उद्धवा, हरिला एवढेच सांगा) की आम्हाला तुमचा आधार आहे. प्रिय कृष्णा, तूं अलग
झालेला अनुभवून आमचे जीवनच संपल्यासारखे झाले, (हरीला सांगा) की दीनदयाळा तूं
आम्हाला दुःख दिले आहेस. उद्धवा, दुखावल्या गेलेलो आम्ही करपून गेलो आहोत. देहाची
कशी स्थिती झाली आहे. (त्याला सांगा) की हरीशिवाय हृदयांत होळी पेटली आहे. उद्धवा
सांगा की जखमेत नुसता भडका उडत आहे, बलवंता (हरी) येईल आमचा हात घर आणि

68 नरसी मेहता
आम्हाला उल्लसित कर. मी हरीची दासी आहे. हीच भावना माझ्या मनात आहे रे, तुम्ही मानव
जन्माचे कल्याण खुशाल भरपूर साधीत रहा सांगा तुझ्या दर्शनासाठी जीवित आहेत. त्यांना
भेटायला ये आणि नाहीतर सांगा मेल्यावर सांभाळ कर. उद्धवा त्यांना सांगा साधु माणसाला
इकडे वळवून तुम्ही मथुरा नगरांत मौज करायला गेलात. नरसिंहाच्या स्वामीना सांगा गोपीच्या
डोळ्यातुन सतत आसंवांची धार वहात आहे.)
नरसिंहानी आत्मचरित्रपर काव्यांत करुणतेचा मामुली स्पर्श असलेले अनेक प्रसंग वर्णन
केले आहेत. जसे मामेरू काव्यांत पित्याच्या गरीबीचे मुलीने केलेले वर्णन विवाह काव्यांत
दीक्षित गोर जुनागडला येऊन सामळदासांची सगाई जमवून आल्याची बातमी सांगताना
आणि मदन महेता त्यांची पत्नी दोघेही धरणीवर कोसळतात तिथे मदनमहेताच्या पत्निने
केलेला पश्चात्ताप दीक्षित गोर ने लग्नाची निमंत्रणपत्रिका देतांच माणेक महेतांचे लग्न कसे
पार पडेल त्याचे दुःख निरनिराळ्या प्रसंगी सहाय्य करण्यासाठी नरसिंहानी केलेली
काकुळतीची प्रार्थना आणि सुदाम चरित्रात त्याच्या पत्नीने सुदामाला दिलेली प्रेरणा हे ते प्रसंग
आहेत. या प्रसंगात करुण रस नाही म्हटलं तरी चालेल फक्त औत्सुक्य ग्लानी अशासारखे
मनांत उभरलेले भावच आहेत.
अद्भुत - आत्मचरित्रपर काव्यांत थोड्या अधिक उच्च कक्षेने, हा रस व्यवस्थित दिलेला
आहे. अर्थात कुठेही या रसासाठी खास प्रयत्न केलेला नाही.
बीभत्स - वीर रौद्र आणि भयानक रसांच्या परिणामातूनच बीभत्स रस (पाहून शहारे येतील
असे घाणेरडे चित्र) मूर्त होतो. नरसिंहाच्या रचनांत असा कोणता युद्धप्रसंग शक्य झालाच
नाही. 'बीभत्स' रसाचे उदाहरण म्हणून स्वीकाराायचे झाल्यास असे एकच पद मिळते. यांत
रूपक आणि अतिशयोक्ति या दोन्ही अलंकारांचा स्पर्श झाल्यामुळे बिभत्सता थोड्या प्रमाणांत
मागे पडते (झाकली जाते) या पदांत मृत्यू पावलेल्या माणसांचे अंतीम चित्रण देण्यांत आले
आहे.
बाळा रे वदनी पालखी, जोतां वनिताने थाय उलास
नाहीधोईने पढियारे, तिलक कीधां भाल
वरना जानैयां शोभी रह्यां रे, माथे नारव्यां छे अबीर गुलाल
लीला ते वासंती पालखी रे, तेना उचकनारा चार
माथे ते बांध्या भीना पोतियांरे मोठे रामनाम पोकार
चोरी ते बोधी चोकमां रे, छाणो ते लाव्या जाय
गोलपपडी ते देखे कुतरां रे ते तो मनमां घणु मलकाय
बाळा रे आगळ चाले लाकडां रे पाछल चाले लाहाय

नवनवोन्मेषशाली कवी 69
जमायी तो चाल्या सासरे, रे एने सासुने हरख न माय.
तोरणे तनखां डडियां रे, मांडवे लागी लार
उठ रे सासु तुं शंखणी रे, तोरो जमाई आव्या बहार,
पंधरसे पहेरामणी रे मसाणां नामनु गाम
लालबाईनी दिकरी रे, चित्ताकुवरी एनु नाम
जमायी तो रह्या सासरे रे, जानइयां आव्यां घेर
टको पैसो सर्वे खायी गयारे, विवाह कीधो छे रूडी पेर
बार घडा बार कोंडियां रे, उपर पैसो मेलो शेक
जई ने कहो एने बापने रे, हवे ताणीने मेलो पोरू
जीवने जमडा लेई गयां रे, देहीने कीधी ये हाल
नरसैयान्यो स्वामी मल्यो रे, ते तो उतरिया भवपार
(बालिकेच्या पतीची पालखी पाहून वनितेला (मृत्युदेवतेला) आनंद वाटला. स्वच्छ
आंघोळ घालून त्याला झोपवला आणि कपाळावर टिळा लावला. वराकडची वऱ्हाडी माणसे
सुंदर दिसत आहेत. त्यांनी डोक्यावर अबीर गुलाल लावला आहे. हिरव्या बांबूची पालखी
आहे आणि उचलणारे चौघे आहेत त्यांच्या डोक्याला रुमाल बांधलेले आहेत आणि ते मुखाने
रामनाम उच्चारित आहेत चौघांत मंडप घातला आहे. जाळण्यासाठी गोवऱ्या आणल्या आहेत.
गोलपापड्या पाहून कुत्र्यांच्या तोंडाला पाणी सुटले आहे. नवऱ्यामुलापुढे लाकडें चालली
आहेत, पाठीकडून निखारे चलले आहेत. जावयी सासरी चालला आहे, आणि याच्या सासूचा
आनंद पोटात मावेनासा झाला आहे. मांडवाच्या तोरणाशीं ठिणग्या उडत आहेत. आणि
मांडवात लांब रांग लागली आहे. (माणसांची) अग शंखीणी सासु उठ, तुझा जावयी बाहेर
आला आहे. स्मशान नावाच्या गावांत १५ लोकांना पोशाख घालायचे आहेत. लालबाईची
(अग्नीची) मुलगी आहे. तिचे नाव 'चिताकुवरी' आहे. अरे जावई राहिला सासरी, त्यांचे वऱ्हाड
घरी परतले. पैसे टक्के, सर्वजण खाऊन गेले. विवाह उत्तम तऱ्हेने केला.
बारा घडे आणि बारा पणत्यांवर रोख पैसे ठेवले. त्यांच्या बापाला आतां सांगा, 'भरपूर
रडून घे.' यमदूत जीवन घेऊन गेले आणि शरीराची ही स्थिती केली. नरसिंहाचे स्वामी भेटलें
आणि ते भवपार झाले.
शांत - शांत 'रसाला स्वतंत्ररस' म्हणून स्वीकारायचे असेल, तर नरसिंहाची जी भक्ती
ज्ञानाचीं पदे आहेत, त्यातील 'संसाराबद्दलची अनासक्ति' ची जी पदें आहेत. त्यांच्या समावेश
शांत रसात होऊं शकेल.
घडपण केणे मोकल्युं, जाण्युं जोबन रहे सौ काळ

70 नरसी मेहता
उमरा तो डुंगरा थया रे, पादर थयां परदेस
गोळी तो गंगा थई रे, अंगे उजळा थया छे केश
न होतुं जोइतुं ने शीद आवियुं रे न होती जोई ती तारी वाट
घरांमांथी हलवां थयां रे, एनी खुणे हळाओ ने खाट
नव नाडी जुजवी पडी ने आवी पोहो च्चो काळ,
बैरां छोकरां फट्फट् करे रे, नाना बालक दे छे गाळ
(म्हातारपण कोणी पाठवले ? वाटत होतें सदा सर्वकाळ तारुण्य राहील - उंबरठा,
डोंगरासारखा वाटायला लागला; आणि गावाची सरहद्द परदेशासारखी झाली. पाण्याचा माठ
गंगेसारखा वाटायला लागला आणि अंगावरचे सारे केस पांढरे झाले. नको होते ते कशाकरतां
आलें ? मी तुझी वाट पाहिली नव्हती. घरांत कांही मान राहिला नाही. याची खाट कोपऱ्यात
हलवा (असा अपमान होऊ लागला) नऊ नाड्या विभक्त झाल्या आणि काळ येऊन पोचला
बायका पोरे तिरस्कार करू लागली. छोटी मुले (सुद्धा) शिव्या देऊं लागली) 'नरसिंहाची'
भक्तीनो उपदेश आपनारां झांन नुं महत्व गानारां तसेच रझळती राडना रडवडतां छोकरां
जुवानीने दहाडा रे हरिने जाण्या नहि- यमुनना घेला रे, आवरदा तो वही गई - वगैरे पदे शांत
रसाची उदाहरणे म्हणतां येतील.
अलंकार - अर्थपूर्ण अलंकारांबद्दल बोलावयाचे झाल्यास, उपमा, उत्प्रेक्षा रुपक,
अतिशयोक्ति, प्रतीक, व्यतिरेक, अप्रस्तुतप्रशंसा असे अलंकार सहज सहज उपयोगांत आले
आहेत. नरसिंहाच्या आत्मचरित्रपर काव्यांत स्वभावोक्ति सूचकपणे वर्णिली आहे. नरसिंहाचे
हे वैशिष्ठ आहे. की शब्दालंकारामध्ये पण ते आंतरिक प्रास मिळवतात. ही एक सिध्दीच
म्हणावी लागेल. जयदेवांच्या गीतगोविंद मधे आणि नामदेवांच्या अभंगात सहजपणाने
वापरांत आलेला प्रकार नरसिंहानी तेवढ्याच स्वाभाविकपणे आत्मसात केलेला पाहायला
मिळतो. प्रत्येक ओळीच्या अर्ध्या भागातला प्रास सर्व पदांत ओवल्यासारखा ठेवला असलेली
पदेपण पहावयाला मिळतात. दोन्ही प्रकारची उदाहरणे या पूर्वीच दिली गेली आहेत. केसर
भीना कहानजी, कुसुंमे भीनी नार, सुरत शोभागी शामला सहको यश गाय अशा पदामंधे
वर्णाची साखरपुडाही झालेला दिसतो.
गरबीओ- (स्त्रियांची फेर धरून गाणी)
इ. स. १६६९ चे एक हस्तलिखित मिळाले आहे. या हस्तलिखितांत भाणदास नावाच्या
गरबीकाराने (गरबी गीते लिहिणारा) रचलेल्या जवळ जवळ ८० रचना, त्याच्या भावाच्या
हस्ताक्षरांत, सापडल्या आहेत. त्याने या वर्णनात्मक प्रकारच्या गेय रचनाना 'गरबुं' असें नाव
दिले आहे, विशेष करून आश्विनांतल्या नवरात्र उत्सवांत देवी (माता) ला उद्देशून, या प्रकारच्या

‘नवनवोन्मेषशाली कवी 71
गेय रचना, स्त्रीपुरुष, किंवा केवळ स्त्रीया अगर केवळ पुरुष, समूहरूपांत, नृत्य आविष्कारांत
गोलाकार फिरतात, आणि, म्हणतात. भाणदासानंतर लवकरच उदयास आलेल्या
अहमदाबादच्या वल्लभधोळांच्या आणि अन्य गायकांच्या अशा प्रकारच्या रचना, गुजराती
साहित्यांत खूपच प्रसिद्ध आहेत.
१९ साव्या शतकाच्या पूर्वार्धात उदयास आलेल्या चाणोद-डभोई च्या, सुप्रसिद्ध भक्तकवी
दयारामानी पण, वर्णनात्मक प्रकारांत मोडणा-या असंख्य गरबा रचना रचल्या आहेत. परंतु
कांही आत्मलक्षी प्रकारांच्या मर्यादित ओळींच्या गरबी रचनांतच त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. गरबी
असो की गरबा समूहनृत्याचा हा गेय प्रकार आहे. सामान्यपणे मधोमध दिव्यांची मांडणी
करून- म्हणजे गरबी मांडून- त्यांच्या भोवती गोल गोल फिरता फिरतां या रचना गायच्या
असतात. कांही गरब्यांच्या प्रकारांत, कच्च्या मातीच्या छिद्रे असलेल्या घड्यांत, पेटल्या पणत्या
ठेवून, ते घडे डोक्यावर घेऊन स्त्रीया, समूहनृत्यांत भाग घेतात. ज्या समूहनृत्यांत आत्मलक्षी
पदें गायली जातात, त्याना ‘गरबी’ म्हणतात- आणि ज्यांत परलक्षी गीते गायली जातात त्यांना
‘गरबा’ म्हणतात. राससहस्रपदी ना समुद्धार काव्यसंग्रहांत
दिलेल्या आणि न. मे. काव्यसंग्रहांत सापडलेल्या खालील रचना त्यांचा एक नमुना आहे.
वहाला मारा, वृंदाक्यन रे चोक्य के विहिला पधारजो
गोकूल ग्रामतणी व्रजनारय के, वेगी बोलाकजो रे लोल- (१)
अम्हेने रास रम्याना कोडके नाथ- संगि बेवडीरे बोल
लेवा मुखडाना मकरंद के, म्यली तेवतेवडी रे लोल- (२)
कडो वंसीक्टने चोक के कुंज शोषा घणी रे लोल,
कहुं जमुनाजीनुं तीर के तटि रलियामणी रे लोल (३)
यलिओ व्रजवनितानो साथ के, टाळी दिई हाय श्युं रे लोल (४)
फरतां गान करें व्रजनार के वचमां बालमो रे लोल,
कडी शरदपुनमनी रात्य के सुंदर सोहामणी रे लोक (५)
जोवा मलिया चौद लोक के इंद्र तिहां आविया रे लोल
कडां पारिजातना पुष्पि के प्रभुनीं बधाविया रे लोल- (६)
ब्रम्हारुद्र परि एनुं ध्यान के पार पामे नहि रे लोल
ब्रम्हा रुद्र परि एनुं ध्यान के पार पामे नही रे लोल
नाथे नरसैयो सुख जोई के लीला नामनी रे लोल- (७)
(माझ्या प्रिय कृष्णा, वृंदावनांत अवश्य, आणि लौकर या. गोकुळ गावच्या गोपिंना
ताबडतोब बोलावुन घे(१) कृष्णाबरोबर जोडीने रास क्रीडा करायची आम्हाला मोठी हौस

72 नरसी मेहता
आहे. त्याच्या मुखांतील मध घेण्यासाठी आम्ही जशा होतो तशाच आलों (२) बांबुच्या
वनातला चौक आणि कुजवनाची शोभा अपार आहे. यमुनेचा काठ, आणि तीर शोभायमान
आहे (३) गोकुळच्या नारींची साथ मिळाली- हातानी काय टाळी देताहेत. (वाः वाः) मदन
मानिनीची मिठी पडली. काय कोमल हात आहेत. (४)
गोल फिरत व्रजनारी गात आहेत, मध्ये प्रियकर (कृष्ण) आहे. शरद पौर्णिमेची सुंदर रात्र
आहे. (५) ही रास पहायला चौदा भुवनें, आणि इंद्र तिथे एकत्र झाले. सुंदर अशा
पारिजातकांच्या फुलांनी, कृष्णाचें त्यांनी स्वागत केले. (६) ब्रम्हा, रुद्र यांचे ध्यान करतात, पण
त्यांना याचा पार लागत नाही- या लीलानाथाचें (कृष्ण भगवानाचें) दर्शन करून नरसिंह
(आनंदाने) नाचूं लागतात (७)
आम्ही पूर्वी सांगितले आहे कीं नरसिंह महेतांचे कितीतरी साहित्य अजुनही अप्रसिध्द
आहे. त्या अप्रसिध्द रचनांतून, वरील, शुध्द गेय रचनेसारखी, समूहनृत्याला अनुरूप, अशी
गरबी, सापडली आहेः-
“शरद निशाए श्री महाराज के वनमां आविया रे, लोल-
मध निशाए वगाडी वेण के गोपिका चालियां रे- लोल १
श्रवणे सुणी मोरलीनो नाद के गोपी व्याकुल थयां रे- लोल
जे ज्यम हुंता पोताने धाम के, ते त्यम नीसर्यां रे - लोल
जुए नैणांभरी भरी नार के, गोपिका सुकोमली रे - लोल ३
वचन बोल्या श्रीममहाराज के कोहो केम आवियां रे- लोल
वलती बोली व्रजनी नार के तम आसरे आवियां रे- लोल - ४
रंगभर रास रमाडो नाथ के, शरद सोहामणी रे लोल,
उग्यो सोल कलानो चंद्र के अति रलियामणो रे- लोल ५
पूरण प्रीत जोई परब्रम्ह क रुहिया भीडीया रे लोल
------रे लोल- ६
वाजे ताल परवाज ने झांझ के वेणा वांसली रे, लोल
नाचे नरहरी नंदकुमार के गोपिका सहुं मली रे लोल- ७
चौकमां फरती व्रजनी नार के, वचे राधा- हरि रे लोल,
नव सत सजिया छे शणगार के पालव घुघरी रे लोल ८
हमची ले हरिजीनी साथ के ताली ले हाथमां रे लोल
नाचे नटवर मदनगोपाळ के युवतीनां साथमां रे लोल- ९
अंतरिख देवता रहीने जोय के पुष्पे वधावता रे लोल

नवनवोन्मेषशाली कवी 73
रूपे रुंडो नरसैयानो नाथ के मनमे भावना रे लोल- १०
(या शरद रात्रीं श्री महाराज (कृष्णभगवान) वनांत आले. मध्यरात्री - मुरली वाजवली आणि
गोपिका निघाल्या (१) कानानी मुरलीचा आवाज ऐकला आणि गोपिका व्याकुळ झाल्या,
स्वतःच्या घरीं, त्या ज्या स्थितीत होत्या, त्याच स्थितीत, त्या बाहेर पडल्या (२) पूर्णानंद
परब्रम्हाला पाहिलें आणि शुध्दबुध्द हरपून गेली, सुकोमल गोपिका डोळे भरभरून पहातच
राहिल्या- (३) श्री महाराज (कृष्णभगवान) म्हणाले सांगा, कां आलांत ? उलट बोलीने
गोकुळच्या नारी म्हणाल्या “तुमचा आधार, म्हणून आलो” (४) शरदऋतू मोठा रमणीय, नाथ,
आनंद पूर्ण क्रीडा करवा.” १६ कलांनी परिपूर्ण चंद्र उगवला आहे. तो फारच सुंदर दिसंत
आहे.(५) गोपिकांची पूर्ण प्रीती पाहून परब्रम्ह श्रीकृष्णांनी त्याना हृदयाशीं धरले- (६) (मधली
ओळ नाही)
टाळ, पखवाज, झांज, वेणु, मुरली- वाजत आहेत. नरहरी नंदकुमार, गोपिका सर्व मिळून
नाचत आहेत- (७) चौकांत गोपिका फिरत आहेत (गोलाकार) आणि राधाकृष्ण मध्यें आहेत.
घुंघरे- साड्यांचे पदर एकंदरीत १६ शृंगार करून सारे सजले आहेत (८) हरीच्या बरोबर
आम्ही टाळी देतो, आमची टाळी हातावर घे. नटवर मदनगोपाल, युवतीना बरोबर घेऊन नाचत
आहे (९) अंतरीक्षांतून देवता पहात आहेत आणि फुलें उधळीत आहेत. रूपाने नरसिंहाचा
स्वामी सुंदर आहे. मनांत प्रेमभावना आहेत)
या पूर्वीच्या गरबीत ‘रास रम्याना कोड’ ची गोष्ट आहे तर या गरबी गीतांत ‘रास रमाडो’
(क्रीडा करवा) च्या बरोबर ‘हमची ले हरीजीनी साथ (हरीच्या बरोबर आमची साथ घे) अशी,
रास आणि ‘हमची’ दोन्ही सूचना आहेत. स्त्रीपुरुष एकत्र जमून समूह नृत्य करतात, तेव्हां हमची
(आमच्या) टाळीचा ताल घे, असे खूप सुचकतेने म्हटले आहे. एक तिसरी ‘गरबी’ पण मिळाली
आहे. ती पण अजून अप्रसिध्द आहे.
“रुडो आव्यो आसो मास के नवरंग शरद भली रे लोल
गरबे रमे श्री गोकुलनाथ के संग गोपी बनी रे लोल - १
पलक्ट वाली के पावडीए चडो रे लोल
प्रभुजीने कुंडल झलके कान के मुगट हीरे जडो रे लोल- २
वा'लो मारो वाहे मधुरो वांस के गोपी सहु सांभळे रे लोल
अबला नाहानी मोटी नार के सहु टोले मले रे लाल- ३
पेहेरां चरणां ने वली चरी के चाली फसमसे रें लोल
पेहारा मोतीना शणगाट के मेहेला- मन हसे रे लोल- ४
मस्तक लीधां महीना पाट के चतुरु चालती रे लोल

74 नरसी मेहता
अमरीत वेणने चंचलनेत्र के प्रभुने निहालती रे लोल ५
आव्यां बंसीवटने चोक के रमवा नाथ शुंरे लोल
वा'ले मारे बलवंत भीडी बाथ के कोमल हाथ शुं रे लोल -६
कडी रमत रमे रंगीलो के राधा रस भरां रे लोल
ताहां तो थई रह्यो थेहिकार के वागे घुघरी रे लोल- ७
(रमणीय, आश्विन मास आला. नवरंगी शरद ऋतू मस्त वाटतो आहे. श्री गोकुलनाथ गरबा
खेळत आहे, बरोबर गोपी आहेत- १) प्रभु (कृष्ण) ने पितांबराचा शेव बांधला आणि पायांत
खडावा चढवल्या. कृष्णप्रभूच्या कानांत कुंडले झळकत आहेत, आणि मुगुटांत हिरे जडवलेले
आहेत- (२) प्रिय कृष्ण मधुर मुरली वाजवत आहे आणि सर्व गोपी ऐकत आहेत, लहान, मोठ्या
सर्व अबला नारी, मेळाव्यांत सामील झाल्या आहेत. (३) कोणी घागरा (परकर) नेसल्या, कोणी
रेशमी चोळ्या घातल्या. मोत्यांचे दागिने घालून सजल्या. त्यांचे आनंद पूर्ण मन हसत होते.
(४) हृदयाची हंडी डोक्यावर घेऊन, चतुर स्त्री चालु लागली. चंचल नेत्रांनी अमृत पूर्ण बांसरी
आणि कृष्णप्रभुला पहात राहीली (५) बांबूंच्या बनांतल्या चौकांत, कृष्णनाथाबरोबर क्रीडा
करण्यासाठी गोपी आल्या, माझा प्रिय बलशाली कृष्ण त्यांना भेटला, कवेढे कोमल हात (६)
सुंदर क्रीडेत रंगेल रसीक कृष्ण रमला आणि राधा रसमय झाली. तितक्यात तिथे थै थै आवाज,
आणि घुंगरांचा झणकार दुमदुमला. (७)
या गरबीची सोडून दिलेली दोन कडवी वाहाला मारा वृंदवन रे चोक' या गरबी गीताच्या
शेवटच्या दोन कडव्यांशी साम्य असणारी आहेत. अश्विन महिन्यांत श्री गोकुळ नाथ आणि
गोपी गरबी खेळतात अर्थात् गरबा प्रकारातले समूहनृत्य करतात, हे या गरबी गीतांत, कवीला,
सांगायचे आहे. पांचशे वर्षांपासून गुजरात, सौराष्ट्र भूमीवर 'गरबा' प्रकारचे समूहनृत्य
अस्तित्वांत होते, या धारणेला, दुजोरा मिळतो आहे आणि तो पण 'नरसिंहांच्या काव्यवाणींत'.

६ उपसंहार

आतांपर्यंत एक गोष्ट सहज स्पष्ट झाली आहे, की प्राकृत- अपभ्रंशांचे युग संपले होते
आणि गुजरात सौराष्ट्राच्या भुमिवर लोकभाषानी आधुनिक स्वरूपाची विकासाची पावले
टाकायला सुरवात केली होती. या काळाच्या प्रारंभीच नरसिंह महेतांचा जीवन काळ सुरू
झाला होता. त्यांनी आपल्या जीवनाची रुपरेषा ठरवून, प्रभूचा भक्त म्हणून श्रीकृष्णांच्या लीला
वर्णन करण्यावर आपली दृष्टी केंद्रित केली. यांच्या आत्मचरित्रपर काव्यांत, अनेक
चमत्कारपूर्ण घटना यांनी वर्णिल्या आहेत. त्यावरून त्यांनी भक्त म्हणून परमतत्त्व परमात्म्याच्या
चरणी मस्तक ठेवून कशा रितीने जीवन निर्वाहाचा प्रयल केला होता हे पहायला मिळते.
त्यांच्या काव्यांत चमत्कारपूर्ण घटनांमागे कोणती किल्ली होती, ते ही त्यांनी विशद केले आहे.
त्यांचे ‘ दीव्य चक्षू ’ म्हणजे सामान्य भाषेत त्यांची कवी प्रतिभा चमत्कारपूर्ण घटनांचे वर्णन
म्हणजे त्यांच्या कवीप्रतिभेचे सर्जनच. त्या काळांत भारतांतील ब-याच भागांवर मुस्लिमांचे
आधिपत्य होते आणि भारतीय लोक एकप्रकारचे असहाय्य जीवन अनुभवतीत होते. लोकांना
धर्म आणि ईश्वराभक्ती ठेवण्यासाठी, वैष्णव भक्तीचे आचार्य संत, महंत, आणि भक्त मोठ्या
प्रमाणांत प्रयलशील होते. या परंपरेचा अनुभव, आपल्याला नरसिंह महेतांच्या काव्यकृतींत
येतो. यांच्या पुढें, भागवत पुराण, गीता, जयदेवांचे गीतगोविंद वगैरे वैष्णव धर्माशीं मिळते
जुळते साहित्य तर होतेंच, त्याशिवाय नामदेव आणि कबिरांचे साहित्य होते. नरसिंहांच्या
उत्कट कवीप्रतिभेने, त्यांतून प्रेरणा घेतली आणि गुजराती भाषेच्या चरणांशी तिच्या साहित्य
इतिहासातील, विस्तृत पदसमूह, खेळत ठेवला.
त्यांच्या जीवनाच्या आरंभीच आपण पाहीले की त्यांच्याबद्दल ऐकून, लहान थोर हरिभक्त
तळाजाला, त्यांच्याकडे येत असत. त्यांच्या भावा, भावजयीला ही गोष्ट आपतीच वाटे.
परिणामी, नरसिंहांनी गृहत्याग केला. नंतर भक्तिसाहित्याच्या परिचयामुळे भगवत गुणानुवाद,
काव्यांत उतरवायचा त्यांना नाद लागला आणि तोच त्यांचा आधार ठरला. संत अभ्यागताना
त्यांच्याकडून सन्मान मिळत असावा असे यात्रेकरूंच्या ‘हुंडी’ घटनेवरून वाटते. नरसिंहाच्या

76 नरसी मेहता
घरी जी जी मंगल कार्ये झाली, तीं कोणत्या ना कोणत्या प्रकारें, उत्तम प्रकारे पार पडली. त्या
मागे ईश्वर कृपा नियामक मानून नरसिंहांनी गीतेतला अनन्य भगवत् शरणाचा सिद्धांत
आचरणांत आणला. आजच्या २० व्या शतकांतल्या युगांत, या प्रकारची भगवत- शरण-
भावना बुध्दिवादी लोकांच्या गळी उतरणे शक्य नाही. तरीपण संकट येते, आणि सर्व उपाय
हरतात, म्हणून अत्यंत नैराश्य येते, तेव्हां अनन्य शरण भावना काय असेल, त्याचा विचार येऊ
शकतो.
'वैष्णव जन तो तेने कहिये, जे पीड पाई जाणे रे' - अशा राष्ट्रीय पातळीवरील भक्तिगीतांत
वैष्णव भक्तांची जी व्याख्या दिली आहे ती, नरसिंहांच्या स्वानुभवांचा 'परिपाक' आहे. असे
जीवन मानव मात्रांना जरुरी आहे असा सारांश हे पद रुजु करीत आहे.
नरसिंहांपासून सुरु झालेले भारताचे हे युग भक्ती चे होते. विशाल भक्तिसाहित्य निर्माण
करून भारतांतील अनेक भागांत, ३०० वर्षांपर्यंत, भक्तीप्रवृत्तिद्वारे दीन दुःखींत लोकांना नरसिंह
दिलासा देणारे ठरले. राष्ट्रीय जीवनाला उदात्त बनवण्यासाठी ज्या निरनिराळ्या तत्त्वांची जरुर
असते. त्यामध्ये अनासक्तिपूर्वक भगवानाप्रित्यर्थ अनन्य शरणभावना हेंही आदरणीय तत्त्व
आहे, असे नरसिंह मेहतानी व्यतित केलेल्या जीवनावरून लक्षात येते. असा एक महान भक्त
कवी गुजरात सौराष्ट्राच्या भुमीला विभुषित करून गेला, ही या भूमीची धन्यता आहे. याच
भुमीने आपले जीवन म्हणजे मूर्तिमंत 'अनन्यशरणभावना' करुन टाकले. अनासक्त योगी,
कर्मनिष्ठ, गांधीजीना जन्म दिला. नरसिंह महेता पण गांधीजींच्या जीवनांत एक आदर्श रूप
होते.

निवडक पदें
वैष्णव जन तो तेने कहिये, जे पीड पराई जाणे रे,
परदुःखे उपकार करें, पण मन अभिमान न आणे रे- १
सकळ लोकमां सहुने वंदे, निंदा न करे केहेनीरे,
वाच काछ मन निर्मळ राखे, धन जननी तां तेहेनी रे, -२
समदृष्टी ने तृष्णा त्यागी, परस्त्री जेहेने माता रे
जिव्हाए असत्य नव बोले, परद्रव्य न झाले हात रे -३
माया मोह लोपे नहि तेहेने, चित वेराग मन मोहे रे
कृष्णनामनी ताळी राखे, अडसठ तीरथ तेहेने तन मोहरे -४
वणलोभी वळी कपट रहित कामक्रोध जेणे मार्यां रे
भणे नरंसियो तेहनुं दरसण करतां कुल एकोत्तर तारयारे- ५
(दुस-यांची पीडा जो ओळखतो, त्याला वैष्णव म्हणावे. दुस-यांच्या दुःखांत जो उपकार
करतो, पण, मनांत त्याचा (कधीही) अभिमान बाळगत नाही- सर्व ठिकाणी, जो सगळ्याना
वंदन करतो, निंदा कोणाचीही करीत नाही. वाचा, काया, मन जो शुध्द ठेवतो- त्याची जननी
धन्य - जो समदृष्टी आहे आणि ज्याने आसक्तीचा त्याग केला आहे, परस्त्री ज्याला माते समान
आहे - जो असत्य वाणी उच्चारत नाही, दुस-याच्या द्रव्याला जो शिवत नाही- माया मोहाचा
ज्याला लेश नाही. ज्याच्या मनात वैराग्य आहे, कृष्णनामाशी जो एकरूप झाला आहे, अडसठ
तीर्थे त्यांच्या मनांत आहेत. ज्याला लोभ नाही, शिवाय जो कपटरहित आहे, काम क्रोध ज्याने
मारून टाकले आहेत, नरसिंह म्हणतात, अशा माणसाचे दर्शन केले तर एकाहत्तर कुळे तरून
गेली समजावे.
वास नही ज्यां वैष्णव केरो, त्यां नव वसिये वासडियां
श्वासोश्वास हरिस्मरण न करे जो, श्वास धमण केरो श्वासडियां -१
जीभ लडी जपमाळ न जपे तो, जीभलडी नहि खासडिया

78 नरसी मेहता
जनम तेहेनो नहि लेखामां, जे न कहेवाय हरि- दासडियां- २
मोहनमीनी माया पाखे, अवट माया जम फांसडिया,
भणे नरसियो भारे मारी मावलडी दस मासडिया- ३
(जिथे वैष्णव राहात नाही, तिथे मुरलीधर रहात नाही. श्वासोच्छ्वासात जो हरी-स्मरण करीत
नाही, तो श्वास म्हणजे लोहारा भाता- जिभेने जो जप करीत नाही, ती जीभ म्हणजे चामड्याची
वहाण. जो स्वतःला हरीभक्त म्हणवत नाही, त्याचा जन्म दखल देण्यासारखा नाही. मोहनाची
(कृष्णाची) माया सोडून दूसरी माया म्हणजे फासच. नरसिंह म्हणतात, १० महिने माझ्या
आईला माझा (फुक्कट) भार झाला)
बाई, मुने हरि जोवानी टेव पडी
मारा नाथने न मुकुं एक घडी
वेधतुं मन अलगुं न रहे, एवी हरजी शुं प्रीत जडी- १
आखा धाडानो रळी खळी आव्यो, भाभीए मुक्युं न पाणी
मे जाणंु धु तणी पेरे करूं, भाभी नही गोराणी- २
नामानुं छापरुं छाही आपयुं कबीरानी अविच्ल वाणी
ते पाईता हुं हएश भलेरो छबिलोजी मुकशे पाणी ३
धन्य वृंदावन्, धन्य ए भाभी, धन्य जमुनाजीनु पाणी
धन्य नरसैयानी जिभळडी, पछे छबीलाजीनी वाणी- ४
(बाई, मला हरीला पहायची सवय झाली. एक क्षणही मी माझ्या नाथाला सोडणार नाही.
माझें त्याच्याकडे वेधले गेलेले मन, दूर रहात नाही. हरीवर माझी अशी प्रीती जडली आहे.
दिवस भराचा मी थकून भागून आलों, भावजयीने पाणी दिलें नाही. मी समजलों, धृवाप्रमाणे
मी करावे. माझी वहिनी, वहिनी नाही, माझी गुरु आहे (२) नामदेवांचे छप्पर चाळून दिले.
कबीराला अविचल (काव्य) वाणी दिली. ती मला मिळाली तर मी मोठा होईन - मला कृष्ण
पाणी देईल. धन्य ते वृंदावन धन्य ती वहिनी, धन्य यमुनेचें पाणी- धन्य नरसिंहाची जीभ,
जिच्यामागे कृष्णाची वाणी आहे.)
संतो, अमे रे वेहपारिया श्री रामनामना
वेपारी आवे छे बधा गामगामना
अमारुं वसाणुं साधु सहुकोने भावे
अठारे वरण जेहेने वोहोरवाने आवे
अमारु वसाणु काल दुकाळे न खुटे
जेहेने राजा न दंडे जेहेने चोर न लुटे- २

निवडक पदे ७९
लाख दिनाना लेखां नहि, ने पार विनानी पुंजी,
वोहोरखुं होय तो वोहारी लेजो, कस्तुरी छे सूंघी- ३
राम नाम धन हमारे वाजे ने गाजे
छप्पर उपर बेर भेरी पुंगळ वाजे
आवरो ने खातावहीमां लक्ष्मीवरनुं नाम
चिठीमां चतुर्भुज लिखियां, नरसेयानुं काम- ४
(संतजनहो, आम्ही रामनामाचे व्यापारी आहोत. गांव, गांवचे सर्व व्यापारी येत राहातात(१)
आमचा माल साधू लोकांना आणि इतरांनाही आवडतो. अठरा पगड जातीचे लोक हा माल
भरभरून घ्यायला येतात. कोणत्याही काळांत दुष्काळांतही आमचा माल उणा पडत नाही.
याला राजा दंड देत नाही की चोर लुटत नाही. (२) लाख शिवाय मालाचा हिशोब नाही. अपार
अशी पुंजी आहे. घ्यायचा असेल तर माल भरभरून घ्या. ही स्वस्त कस्तुरी आहे(३) राम
नामाच्या आमच्या धनाचा मोठा गाजावाजा आहे. भरभेरी, पिपाणी अशी छप्पन्नच्या वर वाद्यें
वाजत राहतात. खातेवहीत लक्ष्मीवराचें ' नाव लिहा. चतुर्भज नाव नोंद वहीत लिहिण्याचे
काम नरसिंहाचे आहे)
प्रेमरस पाने, तुं. मारेनां पिछधर
तत्वनुं तुं 'पण' तुच्छ लागे
दुबळा ढोरनुं कुशले मन चले, चतुरधा मुक्ती तेओन मागे.
प्रेमनी वात परीक्षित श्री छयो नही, शुकजीए समझी रस सताडया
ज्ञान वैराग्य करी ग्रंथ पुरो करयो, मुक्तीनो मार्ग सूधो देखार्डया
मारीने मुक्ती आपी घणा दैत्याने, ज्ञानी विज्ञानी बहुमुनीरे जोगी
प्रेमने जोग तो व्रजतणी गोपिका, अवर विरला कोई भक्त भोगी
प्रीतने मुक्ती तो परम वल्लभ सदा, हेतुना जीव तो हेतु मुडे
जन्मोजनम लीलारस गावतां लहाणना बाहाण जेम द्वारछुटे- ४
मे ग्रहयो हाथ गोपिनाथ गरवा तळी, अवर बीजं कोईये नहि भावे
नरसिया महामती गाय छे गुणकथी, जतीसतीने तो स्वप्ने आवे
(मोराचे पीस धरणा-या, (केसांत) मला प्रेमरस पाज- त्याच्यापुढें मला तत्त्वचर्चा तुच्छ
वाटते. दुबळ्या ढोरांचे मन गवताकडेच ओढ घेणार- ती ढोरें चतुर्विधा मुक्ती नाही मागणार
(१) प्रेमाची महती परीक्षितीने ओळखली. मुक्ती नाही, शुक मुनींना तें समजले आणि त्यांनी
प्रेमरस लपवला (सांगितला) नाही ज्ञान वैराग्य समजावून ग्रंथ पुरा केला आणि मुक्तीचा सरळ
मार्ग दाखवला. (२) अनेक राक्षसाना ठार मारून (कृष्णाने) मुक्ती दिली. अनेक ज्ञानी, विज्ञानी,

80 नरसी मेहता
मुनी आणि योगी, जनाना पण मुक्ती दिली. गोकुळच्या गोपींना प्रेमयोगाने मुक्ती मिळाली.
क्वचित् कोणी भोगी भक्ताला मुक्ती दिली(३) प्रीतीची अत्यंत प्रीय म्हणजे मुक्ती (जिथे प्रेम
तिथे मुक्ती हा ईश्वरी नियम) जीवांच्या हेतुनुसार त्यांचे हेतु पुरे होतात. जन्मोजन्मी लीलारस
गातांगातां, कोड कौतुकाच्या नावे प्रमाणे, जन्म मृत्यूचे दार सुटून जाऊन मुक्ती येते (४) अत्यंत
श्रेष्ठ अशा गोपीनाथाचा हात मी धरला आहे, मला याहून दुसरे कांहींही आवडत नाही. नरसिंह
मोठा बुध्दिवान, भगवंतांच्या गुण- कथा गातो. अशा गुण- कथा की ज्या एकाद्या जातीच्या
(साधू) अगर सतीच्या स्वप्नांतही येणार नाहीत
(मधुर भक्तीचीं पदें)
ध्यान धर हरितणुं, अल्पमती आळसु
जे थकी जन्मनां दुः ख जाये
अवर धंदो करिय कैं नव सरे
माया देखडिने मृत्यु वहायेत्र १
सकल कल्याण श्रीकृष्णनां चरणमां
शरण आवे सुख पार होये
अवर वेपार तुं मेहल्य मिथ्या करी
कृष्णनुं नाम तुं राख मों ओ- २
पटक माया परी, अटक चरणे- हरि
वटकथमां वात सुणतांज साची
आशनुं भवन आकाश सुधी रच्युं
मूढ, ए मूळथी भींत काची- ३
अंग जोबन गयुं, पलित पिंजर थयुं
तोय नथी लेतो 'श्रीकृष्ण' केहेवु
चेत रे चेत, दिन चार छे लाभना
लींबु लेहकावतो राज लेवुं- ४
सरस गुण हरितणा जे जन अनुसरया
ते तणा सुजश तो जगत बोले
नरसिंया रंकने प्रीत प्रभु- शुं घणी
अवर वेपार नहि भजन- तोले- ५
(हे मंदबुध्दी आळशी माणसा, हरीचें ध्यान धरं. तुझ्या जन्मभराचें दुः ख ज्यामुळे नाहीसे
होईल. दुसरा धंदा करून कांही अर्थ निघणार नाही. संसार मायेत फसून गरज ओढवेल - (१)

निवडक पदे 81
कृष्णाच्या चरणांशी सारे कल्याण आहे. जो श्रीकृष्णाचा आश्रय घेतो तो सुखाच्याही पार जातो.
असत्य मानून तूं दुसरें धंदे सोडून दे. कृष्णाचे नामस्मरण तुझ्या मुखांत राहूंदे (२) माया परी,
निग्रहाने सोड आणि श्रीकृष्ण- चरणांशी बध्द रहा. कथेमध्ये कथाकार सांगतात ती गोष्ट अगदी
सत्य आहे. आशेचा महाल आकाशापर्यंत बांधलास, पण हे मूर्खा, पायांपासून त्याची भींत
कधी आहे. अंगांतले तारुण्य संपले, शरीर एक अस्थिपंजर झालें तरीपण श्रीकृष्णाचे नाम हा
घेत नाही. जागा हो अरे बाबा, जागा हो, लाभ करून घ्यायचे दिवस चार (फार कमी) राहिले.
लींबु उडवून झेलायचे आणि राज्य घ्यायचे (तितकाच वेळ आहे) हरीच्या उत्कृष्ट गुणांचे ज्यांनी
अनुकरण केले, त्यांची कीर्ति, जगाने गायली या दरिद्री नरसिंहाला कृष्णाची इतकी प्रीति, वाटते,
कीं दुसरा कोणताही उद्योग भजनाच्या तुलनेत, येत नाही)
जे गमे जगत- गुरुदेव जगदीशने
ते तणो खरखरो फोक करवो.
आपणो चिंतव्यो अर्थ काई नव सरे
उगरे एक उद्वेग धरयो
हु करूं हुं करूं एज अज्ञानता
शकटनो भार ज्यम श्वान ताणे
सृष्टी गंडाण छे सर्व एणी परे
जोगी जोगेश्वरा कोक जाणे- २
नीमजे नरथी तो कोई रेहे ना दुखी
शत्रु मारीने सहु मित्र राखे
राय ने रंक कोई दृष्टे आवे नही
भवन पर भवन पर छत्र दाखे- ३
ऋतु लता पत्र फल फूल आपे यथा
मानवी मूर्ख मन व्यर्थ शोचे
जेहना भाग्य मां जे समे जे लख्युं
तेहने ते समे ते ज पहुंचे- ४
सुख संसारी गिथ्या करी मानजो
कृष्ण बिना बीजुं सर्व काचुं
जुगल कर जोडी करी, नरसिंयो एम कहे
जन्म प्रतिजन्म हरि ने ज जाचुं- ५
(विश्वाच्या गुरुस्थानी असणा-या जगदीशाला जे आवडते, त्याचे दुःख तूं करूं नको.

82 नरसी मेहता
आपण विचार करून कांहींच अर्थ निष्पन्न होत नाही, उगीच उद्वेग मात्र निर्माण होतो. मी कर्ता
मी धर्ता हेंच अज्ञान. गाडीचा भार तोच उठवतो आहे, असें कुत्र्याला वाटावे तसें सृष्टीचें सर्व
कार्य त्याच्या (ईश्वराच्या) भरवशावर चालत आहे. योगी, योगेश्वराला एकादाच ओळखतो.
माणसाने निर्मिती केली असती, तर कोणी दुःखी राहिला नसता. शत्रूला मारून सर्वांनी मित्र
शिल्लक ठेवले असते. श्रीमंत आणि गरीब यांत फरक राहिला नसता, आणि घराघरावर छप्पर
राहिले असते(३) ऋतूनुसार लता, पाने, फळें आणि फुलें देते. मानवाचें मूर्ख मन उगीच विचार
करत रहाते. ज्याच्या भाग्यांत जें, ज्या वेळी, मिळायचे असते, त्याला तें त्या वेळींच मिळते.(४)
संसारातले सुख खरे नाही हे समजून राहा. एका कृष्णाशिवाय बाकी सर्व अपुरें आहे. दोन्ही
हात जोडून नरसिंह म्हणतात, जन्मोजन्मी मी हरीलाच भजत जाईन.)
शरीर शोध्या विना सार नहि सापडे
पंडिता पार नहि पामो पाये
तांदुला मेहेलीने तूषने वळगी रहयो
भुख नहि भागे एम ठाले थोथे- १
रसना स्वादमां सर्व रुंधाई रहया
विगति गुरु- ज्ञान विना रे गुंथे
वाणी- विलासमां विविध वाणी वडे
परहरी वस्त्रने वळगे चुंथे शरीर- २
शास्त्र कथा कहे रजनिमां आथडे
एम अज्ञानमां शीश गोठे
प्रपंच पिंडमां रहयो अहंकार नव गयो
आथडयो एम अनंत कोठे- ३
शब्द शीखे खरो, सकल विद्या भण्ये,
अध्यात्म उचरे आवी आये
भणे नरसियो, जे भेद जाणी जुओ
में तो रची कहयुं पद चोथे- ४
(शरीर शुध्द केल्याशिवाय तत्त्व सापडणार नाही. पंडिताला त्याचा पार कधी लागला नाही.
तांदूळ सोडून कोंड्याला चिकटून बसले. तोंडात चोथा कोंबून भुख भागत नाही (१) जिभेच्या
चोचल्यांत सर्व राहून गेले. गुरु ज्ञाना अभावी दुर्गती होत जाते. विविध शब्दांनी वाणी विलास
करते आणि नेसलेल्या वस्त्राला चिकटून बसून शरीर त्रासवते. शास्त्र सांगते, कथा सांगते पण
काळोखांत (अज्ञानात) धडपडते. अज्ञानांत बुध्दी खर्च करते. मुळापासून संसारी, त्याचा

निवडक पदे ८३
अहंकार गेला नाही. असाच अगणित गोष्टींत अडकला. शब्दज्ञान घेतलं खरं, सगळ्या विद्या
संपादन केल्या. त्यांतून अध्यात्म वरवर येत गेले. नरसिंह म्हणतात हे भेद ओळखून पहा
(शब्द पंडीत आणि आत्मज्ञानी मधला) मी तर चौथे पद रचून, हें सांगितले)
ज्यां- लगी आतमा तत्व चीन्यो नही, त्यां- लगी साधना सर्व जुठी
मानुष देह माहरो एम एणे गयो, मावडांनी जेम वृष्टी वुठी- १
शुं थयुं स्नान सेवा ने पूजा थकी ? शुं थयुं घेर रही दान दीधे ?
शुं थयुं धरी जटा भस्मलेप करये ? शुं थयु वाळ- लोचंन कीधे ?
शुं- थयुं तप ने तीरथ कीधा थकी ? शुं थयुं माळ ग्रही नाम लीधे ?
शुं थयुं तिलक ने तुलसी धार्या थकी ? शुं थयुं गंगजळ पान लीधे ?
शुं थयुं वेदव्याकरण वाणी वधे ? शु थयुं राग ने रंग जाण्ये ?
शुं थयुं खट दर्शन - सेवा थकी ? शुं- थयुं वरणना भेद आण्ये ?-४
ए जे परपंच सहू पेट भरुवा तणा, आत्माराम परब्रम्ह न जोयो
जाणे नरसिंगा जे तत्त्वदर्शन विना, रत्न चिंतामणी जन्म खोयो- ५
(जोपर्यंत आत्मतत्त्व ओळखलें नाही, तोंपर्यंत सर्व साधना झूट आहे. तुझा मानव देह
असाच वाया गेला- जशी पाण्याशिवाय ढगांची वृष्टी, फुकट असते (पाऊस येईल असें वाटण्या
सारखे वातावरण होते पण पाऊस पडत नाही, त्याला मावडोनी वृष्टी म्हणतात) स्नान, सेवा
आणि पूजा करून काय झाले ? (कोणता आध्यात्मिक फायदा झाला ?) घरांत राहून दान
दिले, पण काय झालं ? जय वाढवून, भस्म चोळून, काय झाले ? मुंडण करून काय झाले ?
(२) तप करून तीर्थयात्रा करून काय झाले ? माळ घेऊन नामजप केला- काय झाले ? टिळा
लावून तुळशीची माळ गळ्यांत घालून काय झाले ? गंगाजळ सेवन केले, काय पडले
पदरांत ? (३) वेद सांगून, व्याकरण सांगून, मोठेमोठे शब्दज्ञान सांगून काय झाले ? राग, तसे
रंग ओळखून काय झाले ? धार्मिक नित्यकर्म केले दर्शन केले, सेवा केली, पण काय झाले ?
वर्णभेद स्पष्ट केले (पण) काय झाले ? - (४) हे सारे उद्योग केवळ पोट भरण्यासाठी- आत्माराम
परब्रम्ह यांनीं कधी अभ्यासला (पाहिला) नाही. नरसिंह म्हणतात तत्त्वदर्शनाशिवाय, चिंतामणी
रत्नासारखा, मानव जन्म फुकट गेला)
एक तुं एक तुं एम सहुको स्तवे
कोण हुं ए नही को विचारे
कोण छुं क्यां थकी आवियो जग विषे
जेश क्यां छुटशे देह त्यारे ?- १
प्रतिदिन जड कने जै करी मागतो