रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

४८२ | रघुवंशमहाकाव्ये

न चेति । आर्या साध्वी सा सीता वृजिनादृते एनसो विनाऽपि । 'कलुषं वृजिनै-नोऽघम्' इत्यमरः । "अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते" इत्यनेन पञ्चमी । निराकरिष्णोर्निरासकस्य । "अलंकृञ्निराकृञ्०" इत्यनेनेष्णुच्प्रत्ययः । भर्तुरवर्णमपवादं न चावदन्नैवावादीत् । किन्तु स्थिरदुःखभाजमत एव दुष्कृतिन-मात्मानं पुनः पुनर्निनिन्द ।

भाषार्थ— सीता इतनी साध्वी थीं कि निरपराध त्याग करने वाले अपने पति को उन्होंने कुछ भी भला बुरा नहीं कहा किन्तु बार-बार स्थिर दुःख को भोगने वाली अपनी आत्मा की ही निन्दा की ॥ ५७ ॥

आश्वास्य रामावरजः सतीं तामाख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः ।
निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि ! क्षमस्वेति बभूव नम्रः ॥ ५८ ॥

अन्वयः— रामावरजः सतीं ताम् आश्वास्य आख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं हे देवि ! क्षमस्व इति नम्रः बभूव ।

आश्वास्येति । रामावरजो लक्ष्मणः सतीं साध्वीं तामाश्वास्य आख्यान उप-दिष्टो वाल्मीकेर्निकेतस्याश्रमस्य मार्गो येन स तथोक्तः सन् । निघ्नस्य पराधीनस्य । 'अधीनो निघ्न आयत्तः' इत्यमरः । मे भर्तृनिदेशेन स्वाम्यनुज्ञया हेतुना यद्रौक्ष्यं पारुष्यं तद्धे देवि ! क्षमस्व इति नम्रः प्रणतो बभूव ।

भाषार्थ— राम के छोटे भाई लक्ष्मण ने साध्वी सीता को बहुत कुछ समझा बुझा ओर महर्षि वाल्मीकि के आश्रम का मार्ग दिखाकर नम्रतापूर्वक कहा कि हे देवि ! मैं पराधीन हूँ, इसलिए स्वामी की आज्ञा से मैंने आपके साथ जो कठोर व्यवहार किया है उसे आप क्षमा कीजिए ॥ ५८ ॥

सीता तमुत्थाप्य जगाद वाक्यं प्रीताऽस्मि ते सौम्य ! चिराय जीव ।
विडौजसा विष्णुरिवाग्रजेन भ्रात्रा यदित्थं परवानसि त्वम् ॥ ५९ ॥

अन्वयः— सीता तम् उत्थाप्य वाक्यं जगाद हे सौम्य ! ते प्रीता अस्मि चिराय जीव, यत् विडौजसा विष्णुः इव अग्रजेन भ्रात्रा त्वम् इत्थं परवान् असि ।

सीतेति । सीता तं लक्ष्मणमुत्थाप्य वाक्यं जगाद । किमिति ? हे सौम्य साधो ! ते प्रीताऽस्मि चिराय चिरं जीव । यद्यस्मात् विडौजसेन्द्रेण विष्णुरुपेन्द्र इव अग्रजेन ज्येष्ठेन भ्रात्रा त्वमित्थं परवान्परतन्त्रोऽसि ।

भाषार्थ— सीताजी लक्ष्मण को उठाकर बोली-हे वत्स ! मैं तुम पर प्रसन्न हूँ तुम अधिक दिन तक जीवो, क्योंकि जिस प्रकार इन्द्र के छोटे भाई विष्णु अपने

चतुर्दशः सर्गः [४८३]

बड़ भाई इन्द्र की आज्ञा सदा मानते हैं, उसी प्रकार तुम भी अपने बड़े भाई की आज्ञा मानने वाले हो ॥ ५९ ॥

श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण विज्ञापय प्रापितमत्प्रणामः ।
प्रजानिषेकं मयि वर्तमानं सूनोरनुध्यायंत चेतसेति ॥ ६० ॥

अन्वयः—सर्वं श्वश्रूजनम् अनुक्रमेण प्रापितमत्प्रणामः (सन्) विज्ञापय मयि वर्तमानं सूनोः प्रजानिषेकं चेतसा अनुध्यायतः इति ।

श्वश्रूजनमिति । सर्वं श्वश्रूजनमनुक्रमेण प्रापितमत्प्रणामः सन् । मत्प्रणाममुक्त्वेत्यर्थः । विज्ञापय । किमिति । निषिच्यत इति निषेकः मयि वर्तमानं सूनोस्त्वत्पुत्रस्य प्रजानिषेकं गर्भं चेतसाऽनुध्यायतः । शिवमस्त्विति चिन्तयतेति ।

भाषार्थ—तुम जाकर सभी सासों से यथायोग्य मेरा प्रणाम कहकर कहना कि मेरे गर्भ में आपके पुत्र का तेज है इसलिए आप लोग हृदय से उसका कुशल मनाते रहिएगा ॥ ६० ॥

वाच्यस्त्वया मद्वचनात्स राजा वह्नौ विशुद्धामपि यत्समक्षम् ।
मां लोकवादश्रवणादहासीः श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य ॥ ६१ ॥

अन्वयः—स राजा त्वया मद्वचनात् वाच्यः समक्षं वह्नौ विशुद्धाम् अपि मां लोकापवादश्रवणात् अहासीः ( इति ) यत् तत् श्रुतस्य कुलस्य सदृशं किम् ?

वाच्य इति । स राजा त्वया मद्वचनान्मद्वचनमिति कृत्वा । ल्यब्लोपे पञ्चमी । वाच्यो वक्तव्यः । किमित्यत आह—'वह्नौ' इत्यादिभिः सप्तभिः श्लोकैः । अक्ष्णोः समीपे विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः सामीप्यार्थे वा "अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः" इति समासान्तष्टच्प्रत्ययः । समक्षमग्रे वह्नौ विशुद्धामपि मां लोकवादस्य मिथ्यापवादस्य श्रवणाद्धेतोरहासीरत्याक्षीरिति यत्तच्छ्रुतस्य प्रख्यातस्य कुलस्य सदृशं किम् । किं त्वसदृशमित्यर्थः । यद्वा श्रुतस्य श्रवणस्य चेति योजना । कामचारयंसीति भावः ।

भाषार्थ—और राजा से जाकर तुम मेरी ओर से कहना कि आपने अपने सामने ही अग्नि से मुझे शुद्ध पाया था, इस समय लोकापवाद के भय जो आपने मुझे छोड़ दिया है क्या वह उस विख्यात कुल के लिए उचित है ? जिसमें आपने जन्म लिया है ॥ ६१ ॥

कल्याणबुद्धेरथवा तवायं न कामचारो मयि शङ्कनीयः ।
ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरप्रसह्यः ॥ ६२ ॥

अन्वयः—अथवा कल्याणबुद्धेः तव मयि अयं न कामचारः ( किन्तु ) ममैव-जन्मान्तरपातकानाम् अप्रसह्यः विपाकविस्फूर्जथुः ( अस्ति ) ।

४८४	रघुवंशमहाकाव्ये

कल्याणेति । अथवा कल्याणबुद्धेः सुधियस्तव कर्तुः मयि विषयेऽयं त्यागो न कामचारः इच्छया करणं न शङ्कनीयः । कामचारशङ्काऽपि न क्रियत इत्यर्थः । किन्तु ममैव जन्मान्तरपातकानामप्रसह्यो विपच्यत इति विपाकः फलं स एव विस्फूर्जथुरशनिनिर्घोषः । 'स्फूर्युवज्रनिघोषः' इत्यमरः ।

भाषार्थ— अथवा आप तो सबकी भलाई करनेवाले हैं आप अपने मन से मेरे साथ ऐसा व्यवहार नहीं कर सकते, यह सब मेरे पूर्वजन्म के पापों का ही फल है जो वज्रपात के समान असह्य है ॥ ६२ ॥

उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मीं वनं मया सार्धमसि प्रपन्नः ।
तदास्पदं प्राप्य तयातिरोषात्सोढाऽस्मि न त्वद्भवने वसन्ती ॥ ६३ ॥

अन्वयः— पूर्वम् उपस्थितां लक्ष्मीम् अपास्य मया सार्द्धं वनं प्रपन्नः असि तत् तया अतिरोषात् त्वद्भवने आस्पदं प्राप्य वसन्ती अहं सोढा न अस्मि ।

उपस्थितामिति । पूर्वमुपस्थितां प्राप्तां लक्ष्मीमपास्य मया सार्धं वनं प्रपन्नोऽसि तत्तस्मात्तया लक्ष्म्याऽतिरोषात्त्वद्‌भवने आस्पदं प्रतिष्ठाम् । “आस्पदं प्रतिष्ठायाम् ।” इति निपातः । प्राप्य वसन्त्यहं सोढा नास्मि ।

भाषार्थ— मुझे जान पड़ता है कि पहले आप जिस राजलक्ष्मी को त्याग करके मेरे साथ वन में चले गये थे, अब वह राजलक्ष्मी मुझसे रुष्ट हो गई है और उससे आपके घर में प्रतिष्ठा पूर्वक मेरा रहना नहीं देखा गया है ॥ ६३ ॥

निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणां तपस्विनीनां भवतः प्रसादात् ।
भूत्वा शरण्या शरणार्थमन्यं कथं प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने ॥ ६४ ॥

अन्वयः— निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणां तपस्विनीनां भवतः प्रसादात् शरण्या भूत्वा अद्य त्वयि दीप्यमाने अन्यं कथं प्रपत्स्ये ।

निशाचरेति । निशाचरैरुपप्लुताः पीडिता भर्तारो यासां ताः निशाचरोपप्लुतभर्तृकाः । “नद्युतश्च” इति कप्प्रत्ययः । तासां तपस्विनीनां भवतः प्रसादादनुग्रहाच्छरण्या शरणसमर्था भूत्वा अद्य त्वयि दीप्यमाने प्रकाशमाने सत्येव शरणार्थमन्यं तपस्विनं कथं प्रपत्स्ये प्राप्स्यामि ।

भाषार्थ— पहली बार वनवास के समय आपकी कृपा से मैंने बहुत सी ऐसी तपस्विनियों को अपने यहां आश्रय दिया था, जिनके पतियों को राक्षसों ने सता रखा था, अब आप ही बताइए कि आपके रहते हुए मैं किस मुँह से उन्हीं की आश्रिता होकर रहूँगी ॥ ६४ ॥

चतुर्दशः सर्गः ४८५

किं वा तवात्यन्तवियोगमोघे कुर्यामुपेक्षां हतजीवितेऽस्मिन् ।
स्याद्रक्षणीयं यदि मे न तेजस्त्वदीयमन्तर्गतमन्तरायः ॥ ६५ ॥

अन्वयः—किं वा तव अत्यन्तवियोगमोघे अस्मिन् हतजीविते उपेक्षां कुर्याम्, रक्षणीयम् अन्तर्गतं त्वदीयं तेजः मे अन्तरायः न स्यात् यदि ।

किं वेति । किं वाऽथवा तव संबन्धिनाऽत्यन्तेन पुनः प्राप्तिरहितेन वियोगेन मोघे निष्फलेऽस्मिन्हतजीविते तुच्छजीवित उपेक्षां कुर्यां कुर्यामेव, रक्षणीयं रक्षणार्हमन्तर्गतं कुक्षिस्यं त्वदीयं तेजः शुक्रं गर्भरूपम् । ‘शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च’ इत्यमरः । मे ममान्तरायो विघ्नो न स्याद्यदि ।

भाषार्थ—यदि मेरे गर्भ में आया हुआ आपका वह तेज बाधक नहीं होता जिसकी रक्षा करना आवश्यक है, तो मैं आपसे सदा के लिए वियुक्त अपने अभागे प्राणों को छोड़ देती ॥ ६५ ॥

साऽहं तपः सूर्यनिविष्टदृष्टिरूर्ध्वं प्रसूतेश्चरितुं यतिष्ये ।
भूयो यथा मे जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्त्ता न च विप्रयोगः ॥ ६६ ॥

अन्वयः—सा अहं प्रसूतेः ऊर्ध्वं सूर्यनिविष्टदृष्टिः (सती) तपः चरितुं यतिष्ये, यथा भूयः मम जन्मान्तरे अपि त्वमेव भर्ता (स्याः) विप्रयोगः च न (स्यात्) ।

सेति । साऽहं प्रसूतेः ऊर्ध्वं सूर्यनिविष्टदृष्टिः सती तथाविधं तपश्चरितुं यतिष्ये यथा भूयस्तेन तपसा मे मम जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता स्याः विप्रयोगश्च न स्यात् ।

भाषार्थ—वह मैं पुत्र हो जाने के बाद सूर्य में दृष्टि लगाकर ऐसी तपस्या करने का प्रयत्न करूँगी जिससे अगले जन्म में भी आप ही मेरे पति हों और आपसे मेरा वियोग न होने पाये ॥ ६६ ॥

नृपस्य वर्णाश्रमपालनं यत्स एव धर्मो मनुना प्रणीतः ।
निर्वासिताप्येवमतस्त्वयाऽहं तपस्विसामान्यमवेक्षणीया ॥ ६७ ॥

अन्वयः—वर्णाश्रमपालनं यत् स एव नृपस्य धर्मः मनुना प्रणीतः, अतः एव त्वया निर्वासिता अपि अहं तपस्विसामान्यम् अवेक्षणीया ।

नृपस्येति । वर्णानां ब्राह्मणादीनामा श्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च पालनं यत्स एव नृपस्य धर्मो मनुना प्रणीत उक्तः, अतः कारणादेवं त्वया निर्वासिता निष्कासिताऽप्यहं तपस्विभिः सामान्यं साधारणं यथा भवति तथाऽवेक्षणीया । कलत्रदृष्ट्यभावेऽपि वर्णाश्रमदृष्टिः सीतायां कर्त्तव्येत्यर्थः ।

भाषार्थ—भगवान् मनु ने वर्ण आश्रमों की रक्षा करना राजाओं का धर्म बतलाया है इसलिए घर से बाहर निकाल देने पर भी यह समझकर मेरी देख-

४८६ रघुवंशमहाकाव्ये

भाल करते रहिए ताकि मैं भी आपकी प्रजा और तपस्विनी हूँ । अर्थात् तप-
स्विनी समझकर ही मेरी रक्षा कीजिएगा ॥ ६७ ॥

तथेति तस्याः प्रतिगृह्य वाचं रामानुजे दृष्टिपथं व्यतीते ।
सा मुक्तकण्ठं व्यसनातिभाराच्चक्रन्द विग्ना कुररीव भूयः ॥ ६८ ॥

**अन्वयः—**तथा इति तस्याः वाचं प्रतिगृह्य रामानुजे दृष्टिपथं व्यतीते
( सति ) सा व्यसनातिभारात् मुक्तकण्ठं विग्ना कुररी इव चक्रन्द ।

तथेति । तथेति तस्याः सीताया वाचं प्रतिगृह्याङ्गीकृत्य रामानुजे लक्ष्मणे
दृष्टिपथं व्यतीतेऽतिक्रान्ते सति सा सीता व्यसनातिभाराद् दुःखातिरेकान्मुक्तकण्ठं
यथा स्यात्तथा वाग्वृत्त्येत्यर्थः । विग्ना भीता कुररीवोत्क्रोशीव । 'उत्क्रोशकुररौ
समौ' इत्यमरः । भूयो भूयिष्ठं चक्रन्द चुक्रोश ।

**भाषार्थ—**यह सुनकर लक्ष्मण बोलें अच्छा मैं सब कह दूँगा । यह कहकर वे
ज्यों ही आंखों से ओझल हो गये, त्यों ही विपत्ति के भार से व्याकुल होकर
सीताजी कुररी के समान फुक्का मारकर रोने लगी ॥ ६८ ॥

नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्यः ।
तस्याः प्रपन्ने समदुःखभावमत्यन्तमासीद्रुदितं वनेऽपि ॥ ६९ ॥

**अन्वयः—**मयूराः नृत्यं विजहुः वृक्षा कुसुमानि हरिण्यः उपात्तान् दर्भान्
इत्थं तस्याः समदुःखभागं प्रपन्ने वने अपि अत्यन्तं रुदितं आसीत् ।

नृत्यमिति । मयूरा नृत्यं विजहुस्त्यक्तवन्तः । वृक्षाः कुसुमानि, हरिण्य
उपात्तान्दर्भान् । इत्थं तस्याः सीतायाः समदुःखभावं प्रपन्ने तुल्यदुःखत्वं प्राप्ते
वनेऽत्यन्तं रुदितमासीत् । यथा रामगेहेऽपीत्यपिशब्दार्थः ।

**भाषार्थ—**सीता का रोना सुनकर मोरों ने नाचना बन्द कर दिया, वृक्ष
पुष्पों के आंसू गिराने लगे और हिरणियों ने मुँह से भरी घास का कौर गिरा
दिया, इस प्रकार सीताजी के दुःख से दुःखी होकर सारा जंगल रोने लगा ॥ ६९ ॥

तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी कविः कुशेष्माहरणाय यातः ।
निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ॥ ७० ॥

**अन्वयः—**कुशेध्माहरणाय यातः कविः रुदितानुसारी ताम् अभ्यगच्छत्
निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः यस्य शोकः श्लोकत्वम् आपद्यत ।

तामिति । कुशेध्माहरणाय यातः कविर्वाल्मीकिः रुदितानुसारी संस्तां सीता-
मभ्यगच्छत् । अभिगमनं च दयालुतयेत्याह—निषादेति । निषादेन व्याधेन विद्ध-
स्याण्डजस्य क्रौञ्चस्य दर्शनेनोत्थ उत्पन्नो यस्य शोकः श्लोकरूपेणावोचदित्यर्थः ।

चतुर्दशः सर्गः ४८७

स च श्लोकः पठ्यते—मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्च-
मिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति तिरश्चामपि दुःखं न सेहे किमुतान्येषामिति भावः।

भावार्थ—जिस महाकृपालु ऋषि का शोक व्याध के द्वारा मारे गये क्रौञ्च-
पक्षी को देखकर श्लोक बनकर निकल पड़ा था, वे उस समय कुश और लकड़ी
लेने के लिए आश्रम से चले हुए थे, रोने का शब्द सुनकर वे सीताजी की
ओर आये ॥ ७० ॥

तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापादद्विरता ववन्दे ।
तस्यै मुनिर्दोहदलिङ्गदर्शी दाश्वान्सुपुत्राशिषमित्युवाच ॥ ७१ ॥

अन्वयः—सीता विलापात् विरता ( सती ) नेत्रावरणं अश्रु प्रमृज्य तं
ववन्दे दोहदलिङ्गदर्शी मुनिः तस्यै सुपुत्राशिषं दाश्वान् इति उवाच ।

तमिति। सीता विलापादद्विरता सती नेत्रावरणं दृष्टिबन्धकमश्रु प्रमृज्य तं
मुनिं ववन्दे । दोहदलिङ्गदर्शी गर्भचिह्नदर्शी मुनिस्तस्यै सीतायै सुपुत्राशिषं तत्प्रा-
प्तिहेतुभूतां दाश्वान्दत्तवानिति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच । “दाश्वान्त्साह्वांन्मीढ्वांश्च”
इति क्वस्वन्तो निपातः ।

भावार्थ—उन्हें देखकर सीताजी ने रोना बन्द कर दिया और नेत्र के
आवरण आँसू को पोछकर मुनि को प्रणाम किया। ऋषि ने गर्भ के चिह्न देखकर
उन्हें पुत्रवती होने का आशीर्वाद देकर कहा ॥ ७१ ॥

जाने विसृष्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा ।
तन्मा व्यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्ताऽसि वैदेहि ! पितुर्निकेतम् ॥ ७२ ॥

अन्वयः—त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा विसृष्टां प्रणिधानतः जाने । हे
वैदेहि ! विषयान्तरस्थं पितुः निकेतं प्राप्ता असि तत् मा व्यथिष्ठाः ।

जाने इति। त्वां मिथ्यापवादेन क्षुभितेन भर्त्रा विसृष्टां त्यक्तां प्रणिधानतः
समाधिदृष्ट्या जाने । वे वैदेहि ! विषयान्तरस्थं देशान्तरस्थं पितुर्जनकस्यैव निकेतं
गृहं प्राप्ताऽसि । तत्तस्मान्मा व्यथिष्ठा मा शोचीः । व्यथेर्लुङ् । “न माङ्योगे”
इत्यडागमप्रतिषेधः । भत्र्रोपेक्षितानां पितृगृहवास एवोचित इति भावः ।

भावार्थ—बेटी ! योगबल से मैंने जान लिया है कि तुम्हारे पति ने झूठी
लोक निन्दा के भय से तुम्हें त्याग दिया है । हे जनककुमारी ! यहाँ भी तुम दूर
देश में स्थित अपने पिता का ही घर समझो और शोक करना छोड़ दो ॥ ७२ ॥

उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि सत्यप्रतिज्ञेऽप्यविकत्थनेऽपि ।
त्वां प्रत्यकस्मात्कलुषप्रवृत्तावस्त्येव मन्युर्भरताग्रजे मे ॥ ७३ ॥

४८८	रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—उत्खातलोकत्रयकण्टके अपि सत्यप्रतिज्ञे अपि अविकत्थने अपि त्वां प्रति अकस्मात् कलुषप्रवृत्तौ भरताग्रजे मे मन्युः अस्त्येव ।

उतखातेति । उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि रावणादिकण्टकोद्धरणेन सर्वलोकोपकारिण्यपीत्यर्थः । सत्यप्रतिज्ञे सत्यसन्धेडपि अविकत्थनेऽनात्मश्लाघिन्यपि इत्थं स्नेहपात्रेऽपि त्वां प्रत्यकस्मादकारणात्कलुषप्रवृत्तौ गर्हितव्यापारे भरताग्रजे मे मन्युः कोपोऽस्त्येव । सर्वगुणाच्छादकोऽयं दोष इत्यर्थः । सीतानु नयार्थोऽयं रामोपालम्भः ।

भाषार्थ—यद्यपि राम तीनों लोकों का दुख दूर करनेवाले हैं, अपनी प्रतिज्ञा के पक्के हैं और अपने मुँह से अपनी बड़ाई भी नहीं करते फिर भी तुम्हारे साथ उन्होंने जो यह भद्दा व्यवहार किया है इससे मुझे उनपर बड़ा क्रोध आ रहा है ॥ ७३ ॥

तवोरुकीर्त्तिः श्वशुरः सखा मे सतां भवोच्छेदकरः पिता ते ।
धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतानां किं तन्न येनासि ममानुकम्प्या ॥ ७४ ॥

अन्वयः—उरुकीर्तिः तव श्वसुरः मे सखा, ते जनकः सतां भवोच्छेदकरः, त्वं पतिदेवतानां धुरि स्थिता । येन मम अनुकम्प्या न असि तत् किम् ।

तवेति । उरुकीर्तिस्तव श्वशुरो दशरथो मे सखा । ते पिता जनकः सतां विदुषां भवोच्छेदकरो ज्ञानोपदेशादिना संसारदुःखध्वंसकारी । त्वं पतिदेवतानां पतिव्रतानां धुर्यग्रे स्थिता । येन निमित्तेन ममानुग्राह्या नासि तत्किम् । न किञ्चिदित्यर्थः ।

भाषार्थ—बड़े यशस्वी तुम्हारे श्वसुर मेरे मित्र थे और तुम्हारे पिता भी ज्ञानोपदेश देकर बहुत से विद्वानों को संसार के बन्धन से छुड़ाते हैं, तुम स्वयं पतिव्रताओं में सर्वश्रेष्ठ हो और फिर तुममें ऐसा दोष ही कौन सा है जो मैं तुम्हारे पर कृपा न करूँ ॥ ७४ ॥

तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् ।
इतो भविष्यत्यनघप्रसूतेरपत्यसंस्कारमयो विधिस्ते ॥ ७५ ॥

अन्वयः—तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे अस्मिन् तपोवने वीतभया वस । इतः अनघप्रसूतेः ते अपत्यसंस्कारमयः विधिः भविष्यति ।

तपस्वीति । तपस्विसंसर्गेण विनीतसत्त्वे शान्तजन्तुकेऽस्मिंस्तपोवने वीतभया निर्भीका वस । इतोऽस्मिन्वनेऽनघप्रसूतेः सुखप्रसूतेः सुखप्रसूतेस्तेऽपत्यसंस्कारमयो जातकर्मदिरूपो विधिरनुष्ठानं भविष्यति ।

भाषार्थ—देखो तपस्वियों के साथ रहते-रहते यहां के सब जीव बड़े सीधे हो गये हैं, ये बेचारे किसी से कुछ कहते सुनते नहीं, इसी आश्रम में तुम भी

चतुर्दशः सर्गः
४८९

निर्भय होकर रहो, तुम्हारी पवित्र सन्तान के जातकर्म आदि संस्कार मैं यहीं करूँगा ॥ ७५ ॥

अशून्यतीरां मुनिसन्निवेशैस्तमोपहन्त्रीं तमसां वगाह्य ।
तत्सैकतोत्सङ्गबलिक्रियाभिः सम्पत्स्यते ते मनसः प्रसादः ॥ ७६ ॥

**अन्वयः—**मुनिसन्निवेशैः अशून्यतीरां तमोपहन्त्रीं तमसां वगाह्य तत्सैकतोत्सङ्ग बलिक्रियाभिः ते मनसः प्रसादः सम्पत्स्यते ।

अशून्येति । सन्निविशन्ते येष्विति सन्निवेशा उटजाः अधिकरणार्थे घञ्प्रत्ययः । मुनीनां सन्निवेशैरुटजैरशून्यतीरां पूर्णतीरां तमः शोकस्य पापस्य वाऽपहन्त्रीम् । ‘तमस्तु क्लीबे पापे नरकशोकयोः’ इत्यमरः । तमसां नदीं वगाह्य तत्र स्नात्वा बलिक्रियापेक्षया पूर्वकालता । तस्या सैकतोत्सङ्गेषु बलिक्रियाभिरिष्टदेवतापूजाविधिस्ते मनसः प्रसादः सम्पत्स्यते भविष्यति ।

**भावार्थ—**पापापहारी जिस तमसा नदी के किनारे तपस्वी लोग सदा सन्ध्या-वन्दन पूजा आदि करते हैं उसमें स्नान करके तुम उसके रेतीली तीर पर अपनी इष्टदेवताओं के पूजा किया करो इससे तुम्हारा मन प्रसन्न रहेगा ॥ ७६ ॥

पुष्पं फलं चार्तवमाहरन्त्यो बीजं च बालेयमकृष्टरोहि ।
विनोदयिष्यन्ति नवाभिषङ्गामुदारवाचो मुनिकन्यकास्त्वाम् ॥ ७७ ॥

**अन्वयः—**आर्तवं पुष्पं फलं च अकृष्टरोहि बालेयं बीजं च आहरन्त्यः उदारवाचः मुनिकन्यका नवाभिषङ्गां त्वां विनोदयिष्यन्ति ।

पुष्पमिति । ऋतुतरस्य प्राप्तं आर्तवम् । स्वकालप्राप्तमित्यर्थः पुष्पं फलं च अकृष्टरोह्यकृष्टक्षेत्रोत्थम् । अकृष्टपच्यमित्यर्थः । वलये हितं बालेयं पूजायोग्यम् । “छदिरुपधिबलेर्ढञ्” इति ढञ्प्रत्ययः, बीजं नीवारादि धान्यं चाहिरन्त्य उदारवाचः प्रगल्भगिरो मुनिकन्यका नवाभिषङ्गां नूतनदुःखां त्वां विनोदयिष्यन्ति ।

**भावार्थ—**यहाँ की मुनिकन्यायें तुम्हें सब ऋतुओं में उत्पन्न होनेवाले फल-फूल और पूजा के योग्य अन्न लाकर रख दिया करेंगी और मीठी-मीठी बातें करके तुम्हारा मन भी बहलाया करेंगी ॥ ७७ ॥

पयोघटैराश्रमबालवृक्षान्सम्बर्धयन्ती स्वबलानुरूपैः ।
असंशयं प्राक्तनयोपपत्तेः स्तनन्धयप्रीतिमवाप्स्यसि त्वम् ॥ ७८ ॥

**अन्वयः—**स्वबलानुरूपैः पयोघटैः आश्रमबालवृक्षान् सम्वर्धयन्ती त्वं तनयोपपत्तेः प्राक् असंशयं स्तनन्धयप्रीतिं अवाप्स्यसि ।

४९० | रघुवंशमहाकाव्ये

पय इति । स्वबलानुरूपैः स्वशक्त्यनुसारिभिः पयसामम्भसां घटैः । स्तन्येरिति च ध्वन्यते । आश्रमबालवृक्षान्सम्वर्धयन्ती त्वं तनयोपपत्तेः प्राक्पूर्वमसंशयं यथा तथा । स्तनं धयति पिवतीति स्तनंधयः शिशुः । “नासिकास्तनयोर्ध्माधेटोः” इति खश्प्रत्ययः । “अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्” इत्यनेन मुमागमः । तस्मिन्द्या प्रीतिस्तामवाप्स्यसि । ततः परं सुलभ एव विनोद इति भावः ।

भाषार्थ—जो जल के घड़े तुमसे उठ सके उन्हें लेकर आश्रम के पौधों को प्रेम से सींचा करो, इससे बड़ा भारी लाभ यह होगा कि बच्चा होने के पहले तुम यह सीख जाओगी कि दूध पानेवाले बच्चों से कैसे प्रेम करना चाहिए ॥ ७८ ॥

अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीं तां वाल्मीकिरादाय दयार्द्रचेताः ।
सायं मृगाध्यासितवेदिपार्श्वं स्वमाश्रमं शान्तमृगं निनाय ॥ ७९ ॥

अन्वयः—दयार्द्रचेताः वाल्मीकिः अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीं तां आदाय सायं मृगाध्यासितवेदिपार्श्वं शान्तमृगं स्वम् आश्रमं निनाय ।

अनुग्रहेति । दयार्द्रचेता वाल्मीकिः अनुग्रहं प्रत्यभिनन्दतीति तथोक्तां तां सीतामादाय सायं मृगैरध्यासितवेदिपार्श्वमधिष्ठितवेदिप्रान्तं शान्तमृगं स्वमाश्रमं निनाय ।

भाषार्थ—दयालु वाल्मीकिजी की कृपा का प्रत्यभिनन्दन करनेवाली सीताजी उनके साथ उनके उस आश्रम पर चली गईं जहाँ शाम हो जाने के कारण बहुत से मृग वेदीको घेरकर बैठे हुए थे और सिंह आदि जन्तु चुपचाप आँखें मूदे पड़े थे ।

तामर्पयामास च शोकदीनां तदागमप्रीतिषु तापसीषु ।
निर्विष्टसारां पितृभिर्हिमांशोरन्त्यां कलां दर्श इवौषधीषु ॥ ८० ॥

अन्वयः—शोकदीनां तां तदागमप्रीतिषु तापसीषु पितृभिः निर्विष्टसारं हिमांशोः अन्त्यां कलां दर्शः ओषधीषु इव अर्पयामास ।

तामिति । शोकादीनां तां सीतां तस्याः सीताया आगमेन प्रीतिर्यासां तासु तापसीषु पितृभिरग्निष्वात्तादिभिर्निर्विष्टसारां भुक्तसारां हिमांशोरन्त्यामवशिष्टां कलां दर्शोऽमावास्याकाल ओषधीष्विव अर्पयामास च । अत्र पराशरः—पिबन्ति विमलं सोमं विशिष्टा तस्य वा कलाम् । सुधामृतमयीं पुण्यां तामिन्दोः पितरो मुनेः ॥ इति । व्यासश्च—अमायां तु सदा सोम ओषधीः प्रतिपद्यते । इति ।

भाषार्थ—जिस प्रकार अमावस्या जड़ी बूटियों और लतावृक्षों को चन्द्रमा की साररूप में अन्तिमकला सौंप देती है जिसका अमृत पीकर अग्निष्वातादि पितर खींच लेते हैं उसी प्रकार ऋषि ने शोक से व्याकुल सीताको उन तपस्वियों के हाथ सौंप दिया जो सीताजी के वहाँ आ जाने से बड़ी प्रसन्न हो गई थीं ॥ ८० ॥

चतुर्दशः सर्गः
४९१

ता इङ्गुदीस्नेहकृतप्रदीपमास्तीर्णमेध्याजिनतल्पमन्तः ।
तस्यै सपर्यानुपदं दिनान्ते निवासहेतोरुटजं वितेरुः ॥ ८१ ॥

अन्वयः—ताः तस्यै सपर्यानुपदं दिनान्ते निवासहेतोः इङ्गुदीस्नेहकृतप्रदीपम् अतः आस्तीर्णमेध्याजिनतल्पम् उटजं वितेरुः ।

ता इति । तास्तापस्यस्तस्यै सीतायै सपर्यानुपदं पूजानन्तरं दिनान्ते सायंकाले निवास एव हेतुस्तस्य निवासहेतोः । निवासार्थमित्यर्थः । “षष्ठी हेतुप्रयोगे” इति षष्ठी । ‘इङ्गुदी तापसतरुर्भूर्जचर्मिमृदुत्वचौ’ इत्यमरः । इङ्गुदीस्नेहेन कृतप्रदीपमन्तरास्तीर्णं मेध्यं शुद्धमजिनमेव तल्पं शय्या यस्मिंस्तमुटजं पर्णशालां वितेरुर्ददुः ।

भाषार्थ—पूजा के बाद सायंकाल में उन तपस्विनियों ने सीता के रहने के लिए एक पर्णकुटी दे दी, जिसमें इङ्गुदी के तेल का दीपक जल रहा था और नीचे मृगचर्म बिछा हुआ था ॥ ८१ ॥

तत्राभिषेकप्रयता वसन्ती प्रयुक्तपूजा विधिनाऽतिथिभ्यः ।
वन्येन सा वल्कलिनी शरीरं पत्युः प्रजासन्ततये बभार ॥ ८२ ॥

अन्वयः—तत्र अभिषेकप्रयता वसन्ती विधिना अतिथिभ्यः प्रयुक्तपूजा वल्कलिनी सा पत्युः प्रजासन्ततये वन्येन शरीरं बभार ।

तत्रेति । तत्राश्रमेऽभिषेकेण स्नानेन प्रयता नियता वसन्ती विधिना शास्त्रेणातिथिभ्यः प्रयुक्तपूजा कृतसत्कारा वल्कलिनी सा सीता पत्युः प्रजासन्ततये सन्तानाविच्छेदाय हेतोः वन्येन कन्दमूलादिना शरीरं बभार पुपोष ।

भाषार्थ—वहाँ सीताजी प्रतिदिन स्नान करके बड़े नियम से रहती थीं शास्त्रोक्त विधि से अतिथियों का सत्कार करती थीं वृक्षों के वल्कल का वस्त्र पहनती थीं, और केवल पति का वंश चलाने की इच्छा से ही कन्दमूल फल खाकर शरीर धारण करती थी ॥ ८२ ॥

अपि प्रभुः सानुशयोऽधुना स्यात्किमुत्सुकः शक्रजितोऽपि हन्ता ।
शशंस सीता परिदेवनान्तमन्ठितं शासनमग्रजाय ॥ ८३ ॥

अन्वयः—प्रभुः अधुना अपि सानुशयः स्यात् किम् उत्सुकः शक्रजितः हन्ता लक्ष्मणः अपि सीतापरिदेवनान्तम् अनुष्ठितं शासनम् अग्रजाय शशंस ।

अपीति । प्रभू राजाऽधुनापि सानुशयः सानुतापः स्यात्किम् इति काकुः । उत्सुकः शक्रजित इन्द्रजितो हन्ता लक्ष्मणोऽपि सीतापरिदेवनान्तं सीताविलापान्तमनुष्ठितं शासनमग्रजाय शशंस कथयामास ।

भाषार्थ—सीता ने रो रोकर जो बातें कहीं थीं वे सब अयोध्या पहुँचकर

४९२ | रघुवंशमहाकाव्ये

मेघनाद को भी मारनेवाले लक्ष्मण ने राम से यह सोचकर कह दी कि देखें अब भी रामजी सीता के करुण सन्देश को सुनकर पछताते हैं या नहीं ॥ ८३ ॥

बभूव रामः सहसा सबाष्पस्तुषारवर्षीव सहस्यचन्द्रः ।
कौलीनभीतेन गृहान्निरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः ॥ ८४ ॥

अन्वयः—सहसा सबाष्पः रामः तुषारवर्षी सहस्य चन्द्रः इव बभूव कौलीन-भीतेन तेन वैदेहसुता गृहात् निरस्ता मनस्तः न ।

बभूवेति । सहसा सपदि सबाष्पो रामः तुषारवर्षी सहस्यचन्द्रः पौषेन्दुरिव बभूव । अत्यश्रुतया तुषारवर्षिणा पौषचन्द्रेण तुल्योऽभूत् । 'पौषे तैषसहस्यौ द्वौ' इत्यमरः । युक्तं चैतदित्याह—कौलीनाल्लोकापवादात् । 'स्यात्कौलीनं लोकवादे' इत्यमरः । भीतेन तेन रामेण वैदेहसुता सीता गृहान्निरस्ता । न मनस्तो मनसन्निश्रितान्न निरस्ता । पञ्चम्यास्तसिल् ।

भाषार्थ—लक्ष्मण द्वारा सीता का सन्देश सुनकर तुषारवर्षी पौष मास के चन्द्रमा के समान राम की आंखों से टपटप आँसू गिरने लगे, क्योंकि उन्होंने सीता को अपनी इच्छा से नहीं त्यागा था किन्तु लोकनिन्दा के भय से ही छोड़ा था ।

निगृह्य शोकं स्वयमेव धीमान्वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः ।
स भ्रातृसाधारणभोगमृद्धं राज्यं रजोरिक्तमनाः शशास ॥ ८५ ॥

अन्वयः—धीमान् वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः रजोरिक्तमनाः सः स्वयमेव शोकं निगृह्य भ्रातृसाधारणभोगं ऋद्धं राज्यं शशास ।

निगृह्येति । धीमान्वर्णानामाश्रमाणां चावेक्षणेऽनुसंधाने जागरूकोऽप्रमत्तः । "जागर्तैरूकः" इत्यूकप्रत्ययः । रजोरिक्तमना रजोगुणशून्यचेताः सः रामः स्वयमेव शोकं निगृह्य निरुध्य भ्रातृभिः साधारणभोगं शरीरस्थितिमात्रोपयुक्तमित्यर्थः । ऋद्धं समृद्धं राज्यं शशास ।

भाषार्थ—वर्णाश्रम धर्म की रक्षा करने में सदा तत्पर बुद्धिमान् और रजोगुण से रहित राम स्वयं सांसारिक सुखों का मोह छोड़कर और शोक को रोककर भाइयों के साथ अपने समृद्धशाली राज्य का शासन करने लगे ॥ ८५ ॥

तामेकभार्यां परिवादभीरोः साध्वीमपि त्यक्तवतो नृपस्य ।
वक्षस्यसंघट्टसुखं वसन्ती रेजे सपत्नीरहितेव लक्ष्मीः ॥ ८६ ॥

अन्वयः—परिवादभीरोः एकभार्याम् साध्वीम् अपि तां त्यक्तवतः नृपस्य वक्षसि असंघट्टसुखं वसन्ती लक्ष्मीः सपत्नी रहिता इव रेजे ।

तामिति । परिवादभीरोर्निन्दाभीरोस्ताम् एवैकभार्यामपि साध्वीमपि सीतां

चतुर्दशः सर्गः ४९३

त्यक्तवतो नृपस्य रामचन्द्रस्य वक्षस्य सङ्घट्टसुखमसंभाव्यसुखं वसन्ती लक्ष्मीः सपत्नीरहितेव रेजे दिदीपे । तस्य स्त्र्यन्तरपरिग्रहो नाभूदिति भावः ।

**भाषार्थ—**राम ने लोकापवाद के भय से अपनी सती साध्वी स्त्री सीता का त्याग कर दिया, इसलिए मानो बिना सीता की होकर राज्यलक्ष्मी ही उनके हृदय में कल्पनातीत सुखपूर्वक निवास करने लगी ॥ ८६ ॥

सीतां हित्वा दशमुखरिपुर्नोपयेमे यदन्यां
तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत्क्रतूनाजहार ।
वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भर्तुः
सा दुर्वारं कथमपि परित्यागदुःखं विषेहे ॥ ८७ ॥

**अन्वयः—**दशमुखरिपुः सीतां हित्वा अन्यां न उपयेमे यत् तस्या एव प्रतिकृतिसखः ऋतून् आजहार इति यत् तेन श्रवणविषयप्रापिणा भर्तुः वृत्तान्तेन सा दुर्वारं परित्यागदुःखं कथमपि विषेहे ।

सीतामिति । दशमुखरिपू रामः सीतां हित्वा त्यक्त्वाऽन्यां स्त्रियं नोपयेमे न परिणीतवानिति यत् । ‘उपायमः स्वकरणे’ इत्यात्मनेपदम् । किंच तस्याः सीताया एव प्रतिकृतेः प्रतिमाया हिरण्मय्याः सखा प्रतिकृतसखः सन्क्रतूनाजहाराहृतवानिति । ‘सस्त्रीको धर्ममाचरेत्’ इति धर्मशास्त्रात् । यत्तेन श्रवणविषयप्रापिणा श्रोत्रदेशगामिना भर्तुर्वृत्तान्तेन वार्तया हेतुना सा सीता दुवारं दुर्निरोधं परित्यागेन यद्दुःखं तत्कथमपि विषेहे विसोढवती ।

इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीवनीसमाख्यया
व्याख्यया समेतो महाकविकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये
सीतापरित्यागो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥

**भाषार्थ—**रावण के शत्रु राम ने सीता को त्यागकर किसी दूसरी स्त्री से विवाह नहीं किया, किन्तु अश्वमेध यज्ञ करते समय उन्होंने सीता की स्वर्णमयी मूर्ति को उनका प्रतिनिधि बनाकर अर्द्धांगिनी के रूप में बायें बैठाया था, जब सीताजी ने अपने पति की ये बातें सुनी, तब उनके मन में छोड़े जाने का असह्य दुःख था वह किसी प्रकार सहन हो सका ॥ ८७ ॥

यह त्रिपाठीयुपाह्व पं० श्रीकृष्णमणिशास्त्री द्वारा लिखित
चन्द्रकला नाम की हिन्दी टीका में रघुवंश महा-
काव्य का सीतापरित्याग नामक चतुर्दश
सर्ग समाप्त हुआ ॥ १४ ॥

पञ्चदशः सर्गः

आरश्यकं गृहस्थानं श्वशुरी यद्रजःकणाः ।
स्वयमौद्वाहिकं गेहं तस्मै रामाय ते नमः ॥

कृतसीतापरित्यागः स रत्नाकरमेखलाम् ।
बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलम् ॥ १ ॥

अन्वयः—कृतसीतापरित्यागः सः पृथिवीपालः रत्नाकरमेखलां केवलां पृथिवीम् एव बुभुजे ।

कृतेति । कृतसीतापरित्यागः स पृथ्वीपालो रामो रत्नाकर एव मेखला यस्यास्तां सार्णवामित्यर्थः । केवलाम् एकामित्यर्थः । पृथिवीमेव बुभुजे भुक्तवान् । न तु पार्थिवीमित्यर्थः । साऽपि रत्नखचितमेखला पृथिव्याः कान्तासमाधिर्व्यज्यते । रामस्य स्त्र्यन्तरपरिग्रहो नास्तीति श्लोकाभिप्रायः ।

भाषार्थ—सीता का परित्याग करके पालक ( राजा ) राम समुद्रों से घिरी हुई केवल पृथ्वी का भोग करने लगे; किसी दूसरी स्त्री से विवाह नहीं किया ॥१॥

---

लवणेन विलुप्तेज्यास्तामिस्रेण तमभ्ययुः ।
मुनयो यमुनाभाजः शरण्यं शरणार्थिनः ॥ २ ॥

अन्वयः—लवणेन तामिस्रेण विलुप्तेज्याः ( अतएव ) शरणार्थिनः यमुनाभाजः मुनयः शरण्यं तम् अभ्ययुः ।

लवणेनेति । लवणेन लवणाख्येन तामिस्रेण तमिस्राचारिणा रक्षसेत्यर्थः । विलुप्तेज्या लुप्तयागक्रिया अतएव शरणार्थिनो रक्षणार्थिनो यमुनाभाजो यमुनातीर-वासिनो मुनयः शरण्यं शरणार्हं रक्षणसमर्थं तं रामं रक्षितारमभ्ययुः प्राप्ताः । यातेर्लङ् ।

भाषार्थ—इसी समय एक दिन यमुना जी के तीर पर रहने वाले कुछ शरणार्थी मुनि लोग शरणागतवत्सल राम के पास आये; क्योंकि उनकी यज्ञ क्रियायें लवणासुर के उपद्रव के कारण बन्द हो गई थीं ॥ २ ॥

---

अवेक्ष्य रामं ते तस्मिन् प्रजहूः स्वतेजसा ।
त्राणाभावे हि शापास्त्राः कुर्वन्ति तपसो व्ययम् ॥ ३ ॥

अन्वयः—ते रामं अवेक्ष्य तस्मिन् स्वतेजसा प्रजहूः हि त्राणाभावे शापास्त्राः ( सन्तः ) तपसः व्ययं कुर्वन्ति ।

पञ्चदशः सर्गः
४९५

अवेक्ष्येति । ते मुनयो राममवेक्ष्य । रक्षितारमिति शेषः । तस्मिल्लवणे स्वतेजसा शापरूपेण न प्रजह्रुः । तथाहि त्रायते इति त्राणं रक्षकम् । कर्तरि ल्युट् । तद्भावे शाप एवास्त्रं येषां ते शापास्त्राः सन्तस्तपसो व्ययं कुर्वन्ति । शापदानात्तपसो व्यय इति प्रसिद्धेः ।

**भाषार्थ—**उन मुनियों ने राम को अपना रक्षक देख कर उस लवणासुर को शाप देकर नष्ट नहीं किया, क्योंकि जिन लोगों में शाप देकर भस्म कर देने की शक्ति होती है वे तपस्या के एकत्रित तेज को ऐसे काम में तभी लगाते हैं जब कोई दूसरा उनका रक्षक न हो ॥ ३ ॥

प्रतिशुश्राव काकुत्स्थस्तेभ्यो विघ्नप्रतिक्रियाम् ।
धर्मसंरक्षणार्थैव प्रवृत्तिर्भुवि शार्ङ्गिणः ॥ ४ ॥

**अन्वयः—**काकुत्स्थः तेभ्यः विघ्नप्रतिक्रियां प्रतिशुश्राव, भुवि शार्ङ्गिणः प्रवृत्तिः धर्मसंरक्षणार्था एव ।

प्रतीति । काकुत्स्थो रामस्तेभ्यो मुनिभ्यो विघ्नप्रतिक्रियां लवणवधरूपां प्रतिशुश्राव प्रतिजज्ञे । "प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता" इत्यनेन चतुर्थी । तथाहि भुवि शार्ङ्गिणः विष्णोः प्रवृत्ती रामरूपेणावतरणं धर्मसंरक्षणमेवार्थः प्रयोजनं यस्याः सा तथैव ।

**भाषार्थ—**राम ने उन मुनियों से उनके विघ्नों को दूर करने की प्रतिज्ञा की, क्योंकि धर्म की रक्षा करने के लिए ही तो वे संसार में अवतार लेते हैं ॥४॥

ते रामाय वधोपायमाचख्युर्विबुधद्विषः ।
दुर्जयो लवणः शूली विशूलः प्रार्थ्यतामिति ॥ ५ ॥

**अन्वयः—**ते रामाय विबुधद्विषः वधोपायं आचख्युः लवणः शूली दुर्जयः (किन्तु) विशूलः प्रार्थ्यताम् ।

त इति । ते मुनयो रामाय विबुधद्विषः सुरारेर्लवणस्य वधोपायमाचख्युः । लुनातीति लवणः । नन्द्यादित्वाल्ल्युः । तत्रैव निपातनाण्णत्वम् । लवणः शूली शूलवान्दुर्जयोऽजय्यः किन्तु विशूलः शूलरहितः प्रार्थ्यतामभिगम्यताम् । 'याच्ञायामभियाने च प्रार्थना कथ्यते बुधैः' इति केशवः ।

**भाषार्थ—**तब उन मुनियों ने देवताओं के शत्रु उस लवणासुर के वध का उपाय राम को बतलाया कि जब तक उसके हाथ में भाला रहेगा तब तक उसका हारना कठिन है इसलिए उस पर ऐसे समय आक्रमण करना चाहिए कि जब उसके हाथ में भाला न हो ॥ ५ ॥

४९६ | रघुवंशमहाकाव्ये

आदिदेशाथ शत्रुघ्नं तेषां क्षेमाय राघवः ।
करिष्यन्निव नामास्य यथार्थमरिनिग्रहात् ॥ ६ ॥

अन्वयः—अथ तेषां क्षेमाय राघवः शत्रुघ्नम् आदिदेश, अस्य नाम अरिनिग्रहात् यथार्थं करिष्यन् इव ।

आदिदेशेति । अथ तेषां मुनीनां क्षेमकरणाय राघवो रामः शत्रुघ्नमादिदेश । अत्रोत्प्रेक्षते—अस्य शत्रुघ्नस्य नामारिनिग्रहाच्छत्रुहननाद्धेतोः यथाभूतार्थो यस्य तद्यथार्थं करिष्यन्निव । शत्रून्हन्तीति शत्रुघ्नः । “अमनुष्यकर्तृके च” इति चकारात्कृतघ्नशत्रुघ्नादयः सिद्धा इति दुर्गसिंहः । पाणिनीयेऽपि बहुलग्रहणाद्येष्टसिद्धिः । “कृत्यल्युटो बहुलम्” इति ।

भाषार्थ—इसके बाद राम ने उन मुनियों के कल्याण के लिए शत्रुघ्न को आदेश दिया, मानों शत्रुघ्न के हाथों से लवणासुर शत्रु का संहार कराकर उनका शत्रुघ्न नाम यथार्थ करा देना चाहते हों ॥ ६ ॥

रामस्य स्वयमप्रयाणे हेतुमाह—

यः कश्चन रघूणां हि परमेकः परन्तपः ।
अपवाद इवोत्सर्गं व्यावर्तयितुमीश्वरः ॥ ७ ॥

अन्वयः—हि परन्तपः रघूणां यः कश्चन एक अपवादः उत्सर्गम् इव परं व्यावर्तयितुं ईश्वरः ।

य इति । हि यस्मात् पराञ्छत्रूंस्तापयतीति परन्तपः । “द्विषत्परयोस्तापे” इति खच्प्रत्ययः । “खचि ह्रस्वः” इति ह्रस्वः । रघूणां मध्ये यः कश्चनेकः अपवादो विशेषशास्त्रमुत्सर्गं सामान्यशास्त्रमिव परं शत्रुं व्यावर्तयितुं बाधितुमीश्वरः समर्थः । अतः शत्रुघ्नमेवादिदेशेति पूर्वेणान्वयः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार व्याकरण शास्त्र के अनुसार कोई अपवाद सूत्र उत्सर्ग को रोक देने में समर्थ होता है उसी प्रकार शत्रु को दबाने वाला रघुवंशियों में कोई भी एक ही पुरुष शत्रु को पराजित करने के लिए समर्थ होता है ॥ ७ ॥

अग्रजेन प्रयुक्ताशीस्ततो दाशरथी रथी ।
ययौ वनस्थलीः पश्यन्पुष्पिताः सुरभीरमीः ॥ ८ ॥

अन्वयः—ततः अग्रजेन प्रयुक्ताशीः रथी अमीः दाशरथिः पुष्पिताः सुरभीः वनस्थलीः पश्यन् ययौ ।

पञ्चदशः सर्गः । ४९७

अग्रजेनेति । ततोऽग्रजेन रामेण प्रयुक्ताशीः कृताशीर्वादो रथी रथिकोऽभी-निर्भीको दाशरथिः पुष्पाणि संजातानि यासां ताः पुष्पिताः सुरभीरामोदमानाः वनस्थलीः पश्यन्ययौ ।

भाषार्थ—इसके बाद बड़े भाई से आशीर्वाद पाकर दशरथकुमार शत्रुघ्न रथ पर सवार होकर निर्भयतापूर्वक विकसित पुष्पवाली सुगन्धित वनस्थली की छटा देखते हुए चल पड़े ॥ ८ ॥

रामादेशादनुगता सेना तस्यार्थसिद्धये ।
पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् ॥ ९ ॥

अन्वयः—रामादेशात् अनुगता सेना तस्य अध्ययनार्थस्य धातोः पश्चात् अधिः इव अर्थसिद्धये अभवत् ।

रामेति । रामादेशादनुगता सेना तस्य शत्रुघ्नस्य अध्ययनमर्थोऽभिधेयो यस्य तस्य धातोः 'इङ् अध्ययने' इत्यस्य धातोः पश्चादधिरुपसर्ग इव अर्थसिद्धये प्रयोजनसाधनायेत्येकत्र, अन्यत्राभिधेयसाधनाय अभवत् । 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु' इत्यमरः । यथा 'इङिकावध्युपसर्गं न व्यभिचरतः' इति न्याये नाध्युपसर्गं स्वयमेवार्थसाधकस्य धातोः सन्निधिमात्रेणोपकरोति सेनापि तस्य तद्वदिति भावः ।

भाषार्थ—राम की आज्ञा से शत्रुघ्न के पीछे चलती हुई सेना वैसे ही व्यर्थ थी जैसे अध्ययनार्थ इङ्-धातु में लगा हुआ अधि उपसर्ग, क्योंकि इङ् का ही अर्थ अध्ययन होता है, अधि उपसर्ग वहाँ व्यर्थ है । उसी प्रकार सेना के बिना भी शत्रुघ्न लवणासुर को अकेले जीत सकते थे उनके साथ सेना जाती या ना जाती ॥ ९ ॥

आदिष्टवर्त्मा मुनिभिः स गच्छंस्तपतां वरः ।
विरराज रथप्रष्ठैर्वालखिल्यैरिवांशुमान् ॥ १० ॥

अन्वयः—रथप्रष्ठैः मुनिभिः आदिष्टवर्त्मा गच्छन् तपतां वरः सः वालखिल्यैः अंशुमान् इव, विरराज ।

आदिष्टेति । रथप्रष्ठै रथाग्रगामिभिः । “प्रष्ठोऽग्रगामिनी” इति निपातः । मुनिभिः पूर्वोक्तैरादिष्टवर्त्मा निर्दिष्टमार्गो गच्छंस्तपतां देदीप्यमानानां मध्ये वरः स शत्रुघ्नः वालखिल्यैर्मुनिभिरंशुमान्सूर्य इव विरराज । तेऽपि रथप्रष्ठा इत्यनुसंधेयम् ।

भाषार्थ—जिस प्रकार रथ पर चढ़े हुए तेजस्वी श्रेष्ठ सूर्य को वालखिल्य नाम के मुनि लोग आगे मार्ग दिखाते चलते हैं उसी प्रकार रथ पर बैठे हुए

३२ र० सम्पू०

४९८	रघुवंशमहाकाव्ये

तेजस्वियों में श्रेष्ठ रथ पर चढ़े हुए शत्रुघ्न को भी मुनिलोग आगे-आगे मार्ग दिखलाते चलते थे ॥ १० ॥

तस्य मार्गवशादेका बभूव वसतिर्यतः ।
रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने ॥ ११ ॥

अन्वयः—यतः तस्य मार्गवशात् रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने एका वसति बभूव ।

तस्येति । यतो गच्छतः । इण्धातो शतृप्रत्ययः । तस्य शत्रुघ्नस्य मार्गवशा-द्रथस्वन उत्कण्ठा उद्ग्रीवा मृगा यस्मिंस्तस्मिन्वाल्मीकीये वाल्मीकिसम्बन्धिनि । "वृद्धाच्छः" इति छप्रत्ययः । तपोवन एका वसती रात्रिर्बभूव । तत्रैकां रात्रि-मुषित इत्यर्थः । 'वसती रात्रिवेश्मनोः' इत्यमरः ।

भाषार्थ—मार्ग में जाते हुए शत्रुघ्न की पहली रात महर्षि वाल्मीकि जी उस आश्रम में बीती जहाँ के मृग उनके रथ के शब्द को सुनकर बड़े प्रेम से उधर देखने लग गये थे ॥ ११ ॥

तमृषिः पूजयामास कुमारं क्लान्तवाहनम् ।
तपःप्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिः ॥ १२ ॥

अन्वयः—क्लान्तवाहनं तं कुमारं ऋषि तपः प्रभावसिद्धाभिः विशेषप्रति-पत्तिभिः पूजयामास ।

तमिति । क्लान्तवाहनं श्रान्तयुग्यं तं कुमारं शत्रुघ्नम् षिवल्मीकिस्तपःप्रभाव-सिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिरुत्कृष्टसम्भावनाभिः आसनशयनपानादिभिः पूजयामास ।

भाषार्थ—शत्रुघ्न के घोड़े आदि थक गये थे इसीलिए रुकना आवश्यक हो गया । महर्षि वाल्मीकि जी ने अपनी तपस्या के प्रभाव से आतिथ्य सत्कार की सब सामग्री जुटाकर शत्रुघ्न का बड़ा सत्कार किया ॥ १२ ॥

तस्यामेवास्य यामिन्यामन्तर्वत्नी प्रजावती ।
सुतावसूत सम्पन्नौ कोशदण्डाविव क्षितिः ॥ १३ ॥

अन्वयः—तस्याम् एव यामिन्यां अस्य अन्तर्वत्नी प्रजावती क्षितिः सम्पन्नौ कोशदण्डौ इव सुतौ असूत ।

तस्यामिति । तस्यामेव यामिन्यां रात्रावस्य शत्रुघ्नस्य अस्तीत्यन्तर्वत्नी गर्भिणी । 'अन्तर्वत्नी च गर्भिणी' इत्यमरः । "अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्" इति ङीप् नुगागमश्च । प्रजावती भ्रातृजाया सीता क्षितिः सम्पन्नौ समग्रौ कोशदण्डाविव सुतावसूत ।

पञ्चदशः सर्गः [४९९]

**भाषार्थ—**उसी रात को इस शत्रुघ्न की गर्भवती भाभी सीता ने दो तेजस्वी पुत्रों को उसी प्रकार उत्पन्न किया, जिस प्रकार पृथ्वी अपने राजा के लिए समृद्ध धन और सेना उत्पन्न करती है ॥ १३ ॥

सन्तानश्रवणाद् भ्रातुः सौमित्रिः सौमनस्यवान् ।
प्राञ्जलिर्मुनिमामन्त्र्य प्रातर्युक्तरथो ययौ ॥ १४ ॥

**अन्वयः—**भ्रातुः सन्तानश्रवणात् सोमनस्यवान् सोमित्रिः प्रातः युक्तरथः ( सन् ) प्राञ्जलिः मुनिम् आमन्त्र्य ययौ ।

सन्तानेति । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य सन्तानश्रवणाद्धेतोः सौमनस्यवान्प्रीतिमान्सौमित्रिः शत्रुघ्नः प्रातर्युक्तरथः सज्जरथः सन् प्राञ्जलिः कृताञ्जलिर्मुनिमामन्त्र्यापृच्छ्य ययौ ।

**भाषार्थ—**भाई रामचन्द्र जी के पुत्र होने की बात सुन कर शत्रुघ्न बड़े प्रसन्न हुए और अगले दिन सुबह हाथ जोड़कर वाल्मीकि मुनि से आज्ञा लेकर रथ पर चढ़कर आगे बढ़े ॥ १४ ॥

स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भीनस्याश्च कुक्षिजः ।
वनात्करमिवादाय सत्त्वराशिसुपस्थितः ॥ १५ ॥

**अन्वयः—**स च मधूपघ्नं प्राप कुम्भीनस्र्याः कुक्षिजः च वनात् करम् इव सत्त्वराशिम् आदाय उपस्थितः ।

स चेति । स शत्रुघ्नश्च मधूपघ्नं नाम लवणपुरं प्राप । कुम्भीनसी नाम रावण-स्वसा तस्याः कुक्षिजः पुत्रो लवणश्च वनात्करं बलिमिव सत्त्वानां प्राणिनां राशि-मादायोपस्थितः प्राप्तः ।

**भाषार्थ—**जिस समय शत्रुघ्न मधूपघ्न नगर में पहुँचे उसी समय रावण की बहन कुम्भीनसी का पुत्र लवणासुर बहुत से पशुओं को मारकर इस प्रकार लौटा चला आ रहा था मानो वन ने उसे यह भेंट दी हो ॥ १५ ॥

धूमधूम्रो वसागन्धी ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः ।
क्रव्याद्गणपरीवारश्चिताग्निरिव जङ्गमः ॥ १६ ॥

**अन्वयः—**धूमधूम्रः वसागन्धी ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः क्रव्याद्गणपरीवारः ( अतएव ) जंगमः चिताग्निरिव ( स्थितः ) ।

धूमेति । किम्भूतो लवणः ? धूम इव धूम्रः कृष्णलोहितवर्णः । 'धूम्रन्धूमलो कृष्णलोहिते' इत्यमरः । वसागन्धो हृन्मेदोगन्धः सोऽस्यास्तीति वसागन्धी । 'हृन्मेदस्तु वपा वसा' इत्यमरः । ज्वाला इव बभ्रवः पिशङ्गाः शिरोरुहः केशा यस्य स तथोक्तः । 'विपुले नकुले विष्णो बभ्रुः स्यात्पिङ्गले त्रिषु' इत्यमरः । क्रव्यं

५०० रघुवंशमहाकाव्ये

मांसमदन्तीति क्रव्यादो राक्षसाः तेषां गण एव परीवारो यस्य स तथोक्तः । अत एव जङ्गमश्चरिष्णुश्चिताग्निरिव स्थितः कृशानुपक्षे धूम्रधूम्रवर्णा ज्वाला एव शिरोरुहाः । क्रव्यादा गृध्रादयः इत्यनुसंधेयम् ।

**भाषार्थ—**धूँएं के समान काला उसका रङ्ग था उसकी देह से चर्बी की गन्ध निकल रही थी अग्नि की लपटों के समान उसके बाल विखरे हुए थे और कच्चे मांस के खानेवाले राक्षस उसके चारों ओर चल रहे थे । इस प्रकार वह उस चिता की अग्नि के समान लग रहा था और जिसके आस-पास कुत्ते और गीध आदि मांस भक्षी पशु पक्षी घूम रहे हों ॥ १६ ॥

अपशूलं तमासाद्य लवणं लक्ष्मणानुजः ।
रुरोध संमुखीनो हि जयो रंध्रप्रहारिणाम् ॥ १७ ॥

**अन्वयः—**लक्ष्मणानुजः अपशूलं तं लवणम् आसाद्य रुरोध हि रन्ध्रप्रहारिणां जयः सम्मुखीनः (भवति) ।

अपशूलमिति । लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नोऽपशूलं शूलरहितं तं लवणमासाद्य रुरोध । तथा हि रन्ध्रप्रहारिणां रन्ध्रप्रहरणशीलानाम् । अपशूलतैवात्र रन्ध्रम् । जयः सम्मुखीनो हि सम्मुखस्य दर्शनो हि । "यथामुखसम्मुखस्य दर्शनः खः' इति खप्रत्ययः । अधिकारलक्षणार्थस्तु दुर्लभ एव ।

**भाषार्थ—**इस प्रकार लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न ने देखा कि यह अवसर अच्छा है क्योंकि इसके हाथ में भाला नहीं है बस झट उन्होंने उसे घेर लिया; क्योंकि जो शत्रु के शक्तिहीन होने पर प्रहार करता है वह अवश्य विजयी होता है ॥ १७ ॥

नातिपर्याप्तमालक्ष्य मत्कुक्षेरद्य भोजनम् ।
दिष्ट्या त्वमसि मे धात्रा भीतेनेवोपपादितः ॥ १८ ॥
इति संतर्ज्य शत्रुघ्नं राक्षसस्तज्जिघांसया ।
प्रांशुमुत्पाटयामास मुस्तास्तम्बमिव द्रुमम् ॥ १९ ॥

**अन्वयः—**अद्य मत्कुक्षेः भोजनं नाति पर्याप्तम् (इति) आलक्ष्य इव धात्रा दिष्ट्या मे त्वं उपपादितः (असि) ।

**अन्वयः—**राक्षसः इति शत्रुघ्नं सन्तर्ज्य तज्जिघांसया प्रांशु द्रुमं मुस्ता-स्तम्बम् इव उत्पाटयामास ।

नेति । इतीति । युग्मम् । राक्षसो लवणः अद्य मत्कुक्षेः भुज्यत इति भोजनम् । भोज्यं मृगादिकं नातिपर्याप्तमनतिसमग्रमालक्ष्य दृष्ट्वा भीतेनेव धात्रा दिष्ट्या भाग्येन

पञ्चदशः सर्गः ५०१

मे त्वमुपपादितः कल्पितोऽसि । इति शत्रुघ्नं संतर्ज्य तस्य शत्रुघ्नस्य जिघांसया हन्तुमिच्छया प्रांशुमुन्नतं द्रुमं मुस्तास्तम्बमिव अक्लेशेनोत्पाटयामास ।

भाषार्थ—शत्रुघ्न को देखकर लवणासुर गरज उठा और बोला—आज मेरे भोजन की सामग्री कम थी यह देख ब्रह्मा ने डर कर मेरा भोजन पूरा करने के लिए तुम्हें यहाँ भेज दिया है ॥ १८ ॥

भाषार्थ—यह कह कर उस लवणासुर ने शत्रुघ्न को मारने के लिए एक बड़ा भारी वृक्ष ऐसे धीरे से उखाड़ लिया जैसे मोथा नामक घास के डण्टल को उखाड़ लिया जाता है ॥ १९ ॥

सौमित्रेर्निशितैर्बाणैरन्तरा शकलीकृतः ।
गात्रं पुष्परजः प्राप न शाखी नैर्ऋतेरितः ॥ २० ॥

अन्वयः—नैर्ऋतेरितः शाखी अन्तरा निशितैः वाणैः शकलीकृतः सौमित्रेः गात्रं न प्राप ( किन्तु ) पुष्परजः ( प्राप ) ।

सौमित्रेरिति । नैर्ऋतेरितो रक्षाप्रेरितः शाख्यन्तरा मध्ये निशितैर्बाणैः शकलीकृतः सन्सौमित्रेः शत्रुघ्नस्य गात्रं न प्राप । किंतु पुष्परजः प्राप ।

भाषार्थ—लवणासुर ने ज्योंही शत्रुघ्न पर उस वृक्ष को फेंका त्योंहीं उन्होंने बीच में ही उसे अपने तीक्ष्ण बाणों से टुकड़े कर दिया । इस प्रकार वह वृक्ष तो उनके शरीर तक नहीं पहुँच सका किन्तु केवल उसके पुष्पों का पराग भर पहुँचा ॥ २० ॥

विनाशात्तस्य वृक्षस्य रक्षस्तस्मै महोपलम् ।
प्रजिघाय कृतान्तस्य मुष्टिं पृथगिव स्थितम् ॥ २१ ॥

अन्वयः—रक्षः तस्य विनाशात् महोपलं पृथक्स्थितं कृतान्तस्य मुष्टिम् इव प्रजिघाय ।

विनाशादिति । रक्षो लवणस्तस्य वृक्षस्य विनाशाद्धेतोः महोपलं महान्तं पाषाणं पृथक्स्थितं कृतान्तस्य यमस्य मुष्टिमिव । मुष्टिशब्दो द्विलिङ्गः । तस्मै शत्रुघ्नाय प्रजिघाय प्रहितवान् ।

भाषार्थ—उस वृक्ष के टुकड़े टुकड़े हो जाने पर उस राक्षस लवाणसुर ने एक बहुत बड़ा पत्थर उठाकर शत्रुघ्न पर फेंका मानो वह यमराज का घूंसा हो ॥ २१ ॥

ऐन्द्रमस्त्रमुपादाय शत्रुघ्नेन स ताडितः ।
सिकतात्वादपि परां प्रपेदे परमाणुताम् ॥ २२ ॥