रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 546 of 735
Read in contextचतुर्दशः सर्गः ४८७
स च श्लोकः पठ्यते—मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्च-
मिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति तिरश्चामपि दुःखं न सेहे किमुतान्येषामिति भावः।
भावार्थ—जिस महाकृपालु ऋषि का शोक व्याध के द्वारा मारे गये क्रौञ्च-
पक्षी को देखकर श्लोक बनकर निकल पड़ा था, वे उस समय कुश और लकड़ी
लेने के लिए आश्रम से चले हुए थे, रोने का शब्द सुनकर वे सीताजी की
ओर आये ॥ ७० ॥
तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापादद्विरता ववन्दे ।
तस्यै मुनिर्दोहदलिङ्गदर्शी दाश्वान्सुपुत्राशिषमित्युवाच ॥ ७१ ॥
अन्वयः—सीता विलापात् विरता ( सती ) नेत्रावरणं अश्रु प्रमृज्य तं
ववन्दे दोहदलिङ्गदर्शी मुनिः तस्यै सुपुत्राशिषं दाश्वान् इति उवाच ।
तमिति। सीता विलापादद्विरता सती नेत्रावरणं दृष्टिबन्धकमश्रु प्रमृज्य तं
मुनिं ववन्दे । दोहदलिङ्गदर्शी गर्भचिह्नदर्शी मुनिस्तस्यै सीतायै सुपुत्राशिषं तत्प्रा-
प्तिहेतुभूतां दाश्वान्दत्तवानिति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच । “दाश्वान्त्साह्वांन्मीढ्वांश्च”
इति क्वस्वन्तो निपातः ।
भावार्थ—उन्हें देखकर सीताजी ने रोना बन्द कर दिया और नेत्र के
आवरण आँसू को पोछकर मुनि को प्रणाम किया। ऋषि ने गर्भ के चिह्न देखकर
उन्हें पुत्रवती होने का आशीर्वाद देकर कहा ॥ ७१ ॥
जाने विसृष्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा ।
तन्मा व्यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्ताऽसि वैदेहि ! पितुर्निकेतम् ॥ ७२ ॥
अन्वयः—त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा विसृष्टां प्रणिधानतः जाने । हे
वैदेहि ! विषयान्तरस्थं पितुः निकेतं प्राप्ता असि तत् मा व्यथिष्ठाः ।
जाने इति। त्वां मिथ्यापवादेन क्षुभितेन भर्त्रा विसृष्टां त्यक्तां प्रणिधानतः
समाधिदृष्ट्या जाने । वे वैदेहि ! विषयान्तरस्थं देशान्तरस्थं पितुर्जनकस्यैव निकेतं
गृहं प्राप्ताऽसि । तत्तस्मान्मा व्यथिष्ठा मा शोचीः । व्यथेर्लुङ् । “न माङ्योगे”
इत्यडागमप्रतिषेधः । भत्र्रोपेक्षितानां पितृगृहवास एवोचित इति भावः ।
भावार्थ—बेटी ! योगबल से मैंने जान लिया है कि तुम्हारे पति ने झूठी
लोक निन्दा के भय से तुम्हें त्याग दिया है । हे जनककुमारी ! यहाँ भी तुम दूर
देश में स्थित अपने पिता का ही घर समझो और शोक करना छोड़ दो ॥ ७२ ॥
उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि सत्यप्रतिज्ञेऽप्यविकत्थनेऽपि ।
त्वां प्रत्यकस्मात्कलुषप्रवृत्तावस्त्येव मन्युर्भरताग्रजे मे ॥ ७३ ॥