रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

४९६ | रघुवंशमहाकाव्ये

आदिदेशाथ शत्रुघ्नं तेषां क्षेमाय राघवः ।
करिष्यन्निव नामास्य यथार्थमरिनिग्रहात् ॥ ६ ॥

अन्वयः—अथ तेषां क्षेमाय राघवः शत्रुघ्नम् आदिदेश, अस्य नाम अरिनिग्रहात् यथार्थं करिष्यन् इव ।

आदिदेशेति । अथ तेषां मुनीनां क्षेमकरणाय राघवो रामः शत्रुघ्नमादिदेश । अत्रोत्प्रेक्षते—अस्य शत्रुघ्नस्य नामारिनिग्रहाच्छत्रुहननाद्धेतोः यथाभूतार्थो यस्य तद्यथार्थं करिष्यन्निव । शत्रून्हन्तीति शत्रुघ्नः । “अमनुष्यकर्तृके च” इति चकारात्कृतघ्नशत्रुघ्नादयः सिद्धा इति दुर्गसिंहः । पाणिनीयेऽपि बहुलग्रहणाद्येष्टसिद्धिः । “कृत्यल्युटो बहुलम्” इति ।

भाषार्थ—इसके बाद राम ने उन मुनियों के कल्याण के लिए शत्रुघ्न को आदेश दिया, मानों शत्रुघ्न के हाथों से लवणासुर शत्रु का संहार कराकर उनका शत्रुघ्न नाम यथार्थ करा देना चाहते हों ॥ ६ ॥

रामस्य स्वयमप्रयाणे हेतुमाह—

यः कश्चन रघूणां हि परमेकः परन्तपः ।
अपवाद इवोत्सर्गं व्यावर्तयितुमीश्वरः ॥ ७ ॥

अन्वयः—हि परन्तपः रघूणां यः कश्चन एक अपवादः उत्सर्गम् इव परं व्यावर्तयितुं ईश्वरः ।

य इति । हि यस्मात् पराञ्छत्रूंस्तापयतीति परन्तपः । “द्विषत्परयोस्तापे” इति खच्प्रत्ययः । “खचि ह्रस्वः” इति ह्रस्वः । रघूणां मध्ये यः कश्चनेकः अपवादो विशेषशास्त्रमुत्सर्गं सामान्यशास्त्रमिव परं शत्रुं व्यावर्तयितुं बाधितुमीश्वरः समर्थः । अतः शत्रुघ्नमेवादिदेशेति पूर्वेणान्वयः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार व्याकरण शास्त्र के अनुसार कोई अपवाद सूत्र उत्सर्ग को रोक देने में समर्थ होता है उसी प्रकार शत्रु को दबाने वाला रघुवंशियों में कोई भी एक ही पुरुष शत्रु को पराजित करने के लिए समर्थ होता है ॥ ७ ॥

अग्रजेन प्रयुक्ताशीस्ततो दाशरथी रथी ।
ययौ वनस्थलीः पश्यन्पुष्पिताः सुरभीरमीः ॥ ८ ॥

अन्वयः—ततः अग्रजेन प्रयुक्ताशीः रथी अमीः दाशरथिः पुष्पिताः सुरभीः वनस्थलीः पश्यन् ययौ ।