रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

चतुर्दशः सर्गः
४८९

निर्भय होकर रहो, तुम्हारी पवित्र सन्तान के जातकर्म आदि संस्कार मैं यहीं करूँगा ॥ ७५ ॥

अशून्यतीरां मुनिसन्निवेशैस्तमोपहन्त्रीं तमसां वगाह्य ।
तत्सैकतोत्सङ्गबलिक्रियाभिः सम्पत्स्यते ते मनसः प्रसादः ॥ ७६ ॥

**अन्वयः—**मुनिसन्निवेशैः अशून्यतीरां तमोपहन्त्रीं तमसां वगाह्य तत्सैकतोत्सङ्ग बलिक्रियाभिः ते मनसः प्रसादः सम्पत्स्यते ।

अशून्येति । सन्निविशन्ते येष्विति सन्निवेशा उटजाः अधिकरणार्थे घञ्प्रत्ययः । मुनीनां सन्निवेशैरुटजैरशून्यतीरां पूर्णतीरां तमः शोकस्य पापस्य वाऽपहन्त्रीम् । ‘तमस्तु क्लीबे पापे नरकशोकयोः’ इत्यमरः । तमसां नदीं वगाह्य तत्र स्नात्वा बलिक्रियापेक्षया पूर्वकालता । तस्या सैकतोत्सङ्गेषु बलिक्रियाभिरिष्टदेवतापूजाविधिस्ते मनसः प्रसादः सम्पत्स्यते भविष्यति ।

**भावार्थ—**पापापहारी जिस तमसा नदी के किनारे तपस्वी लोग सदा सन्ध्या-वन्दन पूजा आदि करते हैं उसमें स्नान करके तुम उसके रेतीली तीर पर अपनी इष्टदेवताओं के पूजा किया करो इससे तुम्हारा मन प्रसन्न रहेगा ॥ ७६ ॥

पुष्पं फलं चार्तवमाहरन्त्यो बीजं च बालेयमकृष्टरोहि ।
विनोदयिष्यन्ति नवाभिषङ्गामुदारवाचो मुनिकन्यकास्त्वाम् ॥ ७७ ॥

**अन्वयः—**आर्तवं पुष्पं फलं च अकृष्टरोहि बालेयं बीजं च आहरन्त्यः उदारवाचः मुनिकन्यका नवाभिषङ्गां त्वां विनोदयिष्यन्ति ।

पुष्पमिति । ऋतुतरस्य प्राप्तं आर्तवम् । स्वकालप्राप्तमित्यर्थः पुष्पं फलं च अकृष्टरोह्यकृष्टक्षेत्रोत्थम् । अकृष्टपच्यमित्यर्थः । वलये हितं बालेयं पूजायोग्यम् । “छदिरुपधिबलेर्ढञ्” इति ढञ्प्रत्ययः, बीजं नीवारादि धान्यं चाहिरन्त्य उदारवाचः प्रगल्भगिरो मुनिकन्यका नवाभिषङ्गां नूतनदुःखां त्वां विनोदयिष्यन्ति ।

**भावार्थ—**यहाँ की मुनिकन्यायें तुम्हें सब ऋतुओं में उत्पन्न होनेवाले फल-फूल और पूजा के योग्य अन्न लाकर रख दिया करेंगी और मीठी-मीठी बातें करके तुम्हारा मन भी बहलाया करेंगी ॥ ७७ ॥

पयोघटैराश्रमबालवृक्षान्सम्बर्धयन्ती स्वबलानुरूपैः ।
असंशयं प्राक्तनयोपपत्तेः स्तनन्धयप्रीतिमवाप्स्यसि त्वम् ॥ ७८ ॥

**अन्वयः—**स्वबलानुरूपैः पयोघटैः आश्रमबालवृक्षान् सम्वर्धयन्ती त्वं तनयोपपत्तेः प्राक् असंशयं स्तनन्धयप्रीतिं अवाप्स्यसि ।