Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages
Page 521Permalink

४६२ रघुवंशमहाकाव्ये

ये वहाँ वे दोनों मातायें इस प्रकार सहलाने लगीं मानों घाव अभी ताजा ही हो, उस समय अपने पुत्रों के घावों को देखकर इतनी व्याकुल हो गईं कि उन्हें क्षत्रिय कुल वधुओं को अभिलषित वीर पुत्र की माता कहलाना भी अच्छा नहीं लगा ॥ ४ ॥

क्लेशवहा भर्तुरलक्षणाऽहं सीतेति नाम स्वमुदीरयन्ती ।
स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोर्महिष्यावभक्तिभेदेन वधूर्ववन्दे ॥ ५ ॥

अन्वयः—भर्तुः क्लेशवहा (अत एव ) अलक्षणा अहं सीता इति स्वं नाम उदीरयन्ती स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोः महिष्यौ वधूः अभक्तिभेदेन ववन्दे ।

क्लेशवहेति । आवहतीत्यावहा भर्तुः क्लेशवहा क्लेशकारिणी । अत एवा-लक्षणाऽहं सीतेति स्वं नामोदीरयन्ती । स्वर्गः प्रतिष्ठास्पदं यस्य तस्य स्वर्गस्थितस्य गुरोः श्वसुरस्य महिष्यौ श्वश्र्वौ । ‘वधूः स्नुषा वधूर्जाया स्नुषा’ इत्यमरः । अभक्तिभेदेन ववन्दे । स्वर्गप्रतिष्ठस्येत्यनेन श्वश्रूवैधव्यदर्शनदुःखं सूचितम् ।

भाषार्थ—मैं ही पति को कष्ट देनेवाली कुलक्षणा सीता हूँ यह कहती हुई सीताजी ने एक-सी भक्ति से स्वर्गवासी श्वसुर की दोनों रानियों का चरण छूकर प्रणाम किया ॥ ५ ॥

उत्तिष्ठ वत्से ! ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भर्ता शुचिना तवैव ।
कृच्छ्रं महत्तीर्ण इति प्रियार्हां तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या ॥ ६ ॥

अन्वयः—ननु हे वत्से ! उत्तिष्ठ असौ सानुजः भर्ता तव एव शुचिना वृत्तेन महत्कृच्छ्रं तीर्णः इति प्रियार्हां तां प्रियम् अपि अमिथ्या ते ऊचतुः ।

उत्तिष्ठेति । ननु ‘वत्से ! उत्तिष्ठ । असौ सानुजो भर्ता तवैव शुचिना वृत्तेन महत्कृच्छ्रं दुःखं तीर्णस्तीर्णवान् ।’ इति प्रियार्हां तां वधूं प्रियमप्यमिथ्यां सत्यं ते श्वश्र्वावूचतुः । उभयं दुर्वचमिति भावः ।

भाषार्थ—उन दोनों माताओं ने स्नेह करने योग्य सीताजी को उठाते हुए प्रिय और सच्ची बात कही—उठो बेटी ! तेरे ही पवित्र पातिव्रत्य के प्रभाव से राम और लक्ष्मण इस बड़े संकट से पार हुए हैं ॥ ६ ॥

अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः प्रारब्धमानन्दजलैर्जनन्याः ।
निर्वर्तयामासुरमात्यवृद्धास्तीर्थाहृतैः काञ्चनकुम्भतोयैः ॥ ७ ॥

अन्वयः—अथ जनन्योः आनन्दजलैः प्रारब्धं रघुवंशकेतोः अभिषेकं अमात्यवृद्धाः तीर्थाहृतैः काञ्चनकुम्भतोयैः निर्वर्तयामासुः ।

Page 522Permalink

चतुर्दशः सर्गः ४६३

अथेति। अथ जनन्योरानन्दजलैरानन्दबाष्पैः प्रारब्धं प्रक्रान्तं रघुवंशकेतो रामस्याभिषेकममात्यवृद्धास्तीर्थेभ्यो गङ्गाप्रमुखेभ्य आहृतैरानीतैः काञ्चनकुम्भतोयैर्निर्वर्तयामासुर्निष्पादयामासुः।

भावार्थ— इसके बाद जिस राज्याभिषेक का आरम्भ माताओं के हर्ष भर आंसुओं से हुआ था उसको सुवर्ण के घड़ों में भरे तीर्थों से लाये हुए जल से राम को नहला कर वृद्ध मन्त्रियों ने पूरा किया ॥ ७ ॥

सरित्समुद्रान्सरसीश्च गत्वा रक्षःकपीन्द्रैरुपपादितानि।
तस्यापतन्मूर्ध्नि जलानि जिष्णोर्विन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः॥ ८॥

अन्वयः— रक्षः कपीन्द्रैः सरित्समुद्रान् सरसीः च गत्वा उपपादितानि जलानि जिष्णोः तस्य मूर्ध्नि विन्ध्यस्य मूर्ध्नि मेघप्रभवा आप इव अपतन्।

सरिदिति। रक्षः कपीन्द्रैः सरितो गङ्गाद्याः समुद्रान्पूर्वार्दीन्सरसीर्मानसादींश्च गत्वा उपपादितान्युपनीतानि जलानि जिष्णोर्जयशीलस्य। "ग्लाजिस्थश्चस्नु" इति ग्स्रप्रत्ययः। तस्य रामस्य मूर्ध्नि विन्ध्यस्य विन्ध्याद्रेर्मूर्ध्नि मेघप्रभवा अपि उदकानीव अपतन्।

भावार्थ— राक्षस और वानरों के नायकों ने नदियों, समुद्रों एवं सरोवर से जो जल लाकर दिया वह अभिषेक समय में राम के शिर पर वैसे ही बरस रहा था जैसे विन्ध्याचल के शिखर पर बादलों का लाया हुआ जल बरसा करता है ॥ ८ ॥

तपस्विवेषक्रिययाऽपि तावद्यः प्रेक्षणीयः सुतरां बभूव।
राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा तस्योदिताऽऽसीत्पुनरुक्तदोषा॥ ६॥

अन्वयः— यः तपस्विवेषक्रियाया अपि सुतरां प्रेक्षणीयः बभूव तस्य उदिता राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा पुनरुक्तदोषा आसीत्।

तपस्वीति। यो रामस्तपस्विवेषक्रिययाऽपि तपस्विवेषरचनयाऽपि सुतरामत्यन्तं प्रेक्षणीयस्तावद्दर्शनीय एव बभूव। तस्य राजेन्द्रनेपथ्यविधानेन राजवेषरचनयोदिता या शोभा सा पुनरुक्तं नाम दोषो यस्याः सा पुनरुक्तदोषा द्विगुणाऽऽसीत्।

भावार्थ— जो राम तपस्वी के वेश में भी बहुत सुन्दर लगते थे वे इस समय राजराजेश्वरों के योग्य राजसी वस्त्र पहन कर और भी सुन्दर लगने लगे ॥ ९॥

स मौलरक्षोहरिभिः ससैन्यस्तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः।
विवेश सौधोद्गतलाजवर्षामुत्तोरणामन्वयराजधानीम्॥ १०॥

अन्वयः— सः सैन्यः तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः (सन्) मौलरक्षोहरिभिः सौधोद्गतलाजवर्षाम् उत्तोरणां अन्वयराजधानीं विवेश।

Page 523Permalink

४६४ रघुवंशमहाकाव्ये

स इति । स रामः ससैन्यस्तूर्यस्वनैरानन्दितपौरवर्गः सन् मूले भवा मौला मन्त्रिवृद्धास्तै रक्षोभिर्हरिभिश्च सह सौधेभ्य उद्गतलाजवर्षामुत्तोरणामन्वयराजधानीमयोध्यां विवेश प्रविष्टवान् ।

**भाषार्थ—**वृद्धमन्त्री राक्षस और वानरों के साथ राम ने अपनी सेना के साथ वंश परम्परागत राजधानी अयोध्या में प्रवेश किया, जो चारों ओर बन्दरवारों से सजाई गई थी जहाँ के श्वेतभवनों से धान की लाई बरस रही थी और जहाँ के निवासी तुरही आदि बाजों को सुन-सुनकर परम प्रसन्न हो रहे थे ॥ १० ॥

सौमित्रिणा सावरजेन मन्दमाधूतबालव्यजनो रथस्थः ।
धृतातपत्रो भरतेन साक्षादुपायसंघात इव प्रवृद्धः ॥ ११ ॥

**अन्वयः—**सावरजेन सौमित्रिणा मन्दमाधूतबालव्यजनः रथस्थः भरतेन धृतातपत्रः प्रवृद्धः साक्षात् उपायसंघात इव पुरं प्रविवेश ।

सौमित्रिणेति । सावरजेन शत्रुघ्नयुक्तेन सौमित्रिणा लक्ष्मणेन मन्दमाधूते बालव्यजने चामरे यस्य स रथस्थो भरतेन धृतातपत्र एवं चतुर्व्यूहो रामः प्रवृद्धः साक्षादुपायानां सामादीनां सङ्घातः समष्टिरिव विवेशेति । पूर्वेण सम्बन्धः ।

**भाषार्थ—**लक्ष्मण और शत्रुघ्न रथ पर बैठ हुए राम पर धीरे-धीरे चंवर डुला रहे थे और भरत अपने हाथ में छत्र लिए हुए थे । इस प्रकार जब राम अपने भाइयों के साथ अयोध्या में प्रवेश किये तब चारों भाई ऐसे जान पड़ रहे थे मानो साम, दाम, दण्ड और भेद ये चारों उपाय इकट्ठे हो गये हों ॥ ११ ॥

प्रासादकालागुरुधूमराजिस्तस्याः पुरो वायुवशेन भिन्ना ।
वनान्निवृत्तेन रघूत्तमेन मुक्ता स्वयं वेणिरिवावभासे ॥ १२ ॥

**अन्वयः—**वायुवशेन भिन्ना प्रासादकालागुरुधूमराजि वनात् निवृत्तेन रघूत्तमेन स्वयं मुक्ता तस्याः पुरः वेणिः इव आबभासे ।

प्रासादेति ! वायुवशेन भिन्ना प्रसादे यः कालागुरुधूमस्तस्य राजिः रेखा वनान्निवृत्तेन रघूत्तमेन रामेण स्वयं मुक्ता तस्याः पुरः पुर्या वेणिरिव अबभासे । पुरोऽपि पतिव्रतासमाधिरुक्तः । (न प्रोषिते तु संस्कुर्यान्न वेणीं च प्रमोचयेत्) इति हारीतः ।

**भाषार्थ—**भवनों के ऊपर वायु से छितराया हुआ काला अगर का धुआँ ऐसा लग रहा था मानों वन से लोट कर राम ने अयोध्या नगरी का जूड़ा खोल दिया हो ॥ १२ ॥

श्वश्रूजनानुष्ठितचारुवेषां कर्णीरथस्थां रघुवीरपत्नीम् ।
प्रासादवातायनदृश्यबन्धैः साकेतनार्योऽञ्जलिभिः प्रणेमुः ॥ १३ ॥

Page 524Permalink

चतुर्दशः सर्गः | ४६५


अन्वयः—श्वश्रूजनानुष्ठितचारुवेषां कर्णीरथस्थां रघुवीरपत्नीं साकेतनार्यः प्रासादवातायनदृश्यबन्धैः अञ्जलिभिः प्रणेमुः।

श्वश्रूजनेति। श्वश्रूजनैरनुष्ठितचारुवेषां कृतसौम्यनेपथ्याम्। 'आकल्पवेषौ नेपथ्यम्' इत्यमरः। कर्णीरथः स्त्रीयोग्योऽल्परथः। 'कर्णीरथः प्रवहणं डयनं रथगर्भके' इति यादवः। तत्रस्थां रघुवीरपत्नीं सीतां साकेतनार्यः प्रासादवातायनेषु दृश्यबन्धैर्लक्ष्यपुटैरञ्जलिभिः प्रणेमुः।

भाषार्थ—भवनों के झरोखों में दिखाई देनेवाली अयोध्या की महिलाओं ने हाथ जोड़कर उन सीताजी को प्रणाम किया जो उस समय पालकी में बैठी हुई थी और जिन्हें कौशल्या सुमित्रा ने सुन्दर ढंग से वस्त्र और आभूषणों से सुसज्जित कर दिया था॥ १३॥


स्फुरत्प्रभामण्डलमानुसूयं सा बिभ्रती शाश्वतमङ्गरागम्।
रराज शुद्धेति पुनः स्वपुर्यै संदर्शिता वह्निगतेव भर्त्रा॥ १४॥

अन्वयः—स्फुरत्प्रभामण्डलम् आनुसूयं शाश्वतम् अङ्गरागं बिभ्रती सा भर्त्रा स्वपुर्यै शुद्धा इति संदर्शिता पुनः वह्निगता इव रराज।

स्फुरदिति। स्फुरत्प्रभामण्डलमानुसूयमनुसूयया दत्तं शाश्वतं सदातनमङ्गरागं विलेपनद्रव्यं बिभ्रती सा सीता भर्त्रा स्वपुर्यै शुद्धेति सन्दर्शिता पुनर्वह्निगतेव रराज।

भाषार्थ—सीताजी के शरीर पर अब भी वह अमिट कान्तिवाला अङ्गराग लगा हुआ था जो अनुसूया जी ने उनके शरीर में लगा दिया था, उससे अग्नि के समान प्रकाशमान उनका शरीर ऐसा दिखाई दे रहा था मानो अयोध्या वासियों को सीताजी की शुद्धता दिखाने के लिए राम ने उन्हें अग्नि में पुनः प्रवेश कराकर शुद्ध कर दिया था॥ १४॥


वेश्मानि रामः परिबर्हवन्ति विश्राण्य सौहार्दनिधिः सुहृद्भ्यः।
बाष्पायमाणो बलिमन्निकेतमालेख्यशेषस्य पितुर्विवेश॥ १५॥

अन्वयः—सौहार्दनिधिः रामः सुहृद्भ्यः परिबर्हवन्ति वेश्मानि विश्राण्य आलेख्यशेषस्य पितुः बलिमत् निकेतं बाष्पायमाणः (सन्) विवेश।

वेश्मानीति। सुहृदो भावः सौहार्दं सौजन्यम्। "हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च" इत्युभयपदवृद्धिः। सौहार्दनिधी रामः सुहृद्भ्यः सुग्रीवादिभ्यः परिबर्हवन्त्युपकरणवन्ति वेश्मानि विश्राण्य दत्त्वा आलेख्यशेषस्य चित्रमात्रशेषस्य पितुर्वलिमत्पूजायुक्तं निकेतनं गृहं बाष्पमुद्वमन्विवेश। 'बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने" इति क्यङ् प्रत्ययः।

Page 525Permalink

४६६ रघुवंशमहाकाव्ये

**भाषार्थ—**सज्जनता के आकर राम ने पहले तो सुग्रीव आदि मित्रों को सब प्रकार की सामग्री से सुसज्जित भवनों में ठहरा कर बाद अपने पिता के पूजाघर में गये वहाँ दशरथ का अकेला चित्र देखकर उनकी आँखों में आंसू आ गये ॥ १५ ॥

कृताञ्जलिस्तत्र यदम्ब सत्यान्नाभ्रश्यत स्वर्गफलाद् गुरुर्नः ।
तच्चिन्त्यमानं सुकृतं भवेति जहार लज्जां भरतस्य मातुः ॥ १६ ॥

**अन्वयः—**तत्र कृताञ्जलिः ( सन् रामः ) हे अम्ब ! नः गुरुः स्वर्गफलात् सत्यात् न अभ्रश्यत इति यत् तत् चिन्त्यमानं तव सुकृतम् इति भरतस्य मातुः लज्जां जहार ।

कृताञ्जलिरिति । तत्र निकेतने कृताञ्जलिः सन् रामः 'हे अम्ब ! नो गुरुः पिता स्वर्गः फलं यस्य तस्मात्सत्यान्नाभ्रश्यत न भ्रष्टवानिति यदभ्रंशनं तच्चिन्त्यमानं विचार्यमाणं तव सुकृतम् ।' इत्येवं प्रकारेण भरतस्य मातुः कैकेय्या लज्जां जहारापानयत् । राज्ञां प्रतिज्ञापरिपालनं स्वर्गसाधनमित्यर्थः । भरतग्रहणं तदपेक्षयाऽपि कैकेय्यनुसरणद्योतनार्थम् ।

**भाषार्थ—**कैकेयी वहाँ उदास होकर बैठी हुई थी, राम ने हाथ जोड़ कर उससे कहा “माँ तुम्हारे ही पुण्य के प्रताप से हमारे पिताजी अपने उस सत्य से नहीं डिगे, जिससे स्वर्ग मिलता है । यदि आप उनसे वरदान न माँगती तो उनकी वरदान देने की प्रतिज्ञा झूठी हो जाती” यह सुनकर कैकेयी की आत्मग्लानि जाती रही ॥ १६ ॥

तथैव सुग्रीवविभीषणादीनुपाचरत्कृत्रिमसंविधाभिः ।
संकल्पमात्रोदितसिद्धयस्ते क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन ॥ १७ ॥

**अन्वयः—**सुग्रीवविभीषणादीन् कृत्रिमसंविधाभिः तथा एव उपाचरत् यथा संकल्पमात्रोदितसिद्धयः ते चेतसि विस्मयेन क्रान्ताः ।

तथेति । सुग्रीवविभीषणादीन् संविधीयन्त इति संविधा योग्यवस्तूनि कृत्रिमसंविधाभिस्तथा तेन प्रकारेणैवोपाचरत् यथा सङ्कल्पमात्रेणेच्छामात्रेणोदितसिद्धयस्ते सुग्रीवादयश्चेतसि विस्मयेन क्रान्ता आक्रान्ताः ।

भाषार्थ — वहां से आकर राम ने सुग्रीव और विभीषण आदि मित्रों का अच्छी तरह स्वागत किया, उन लोगों को यह देखकर बड़ा आश्चर्य हुआ कि हम जो कुछ चाहते हैं वह तत्काल बिना कहे ही मिल जाता है ॥ १७ ॥

सभाजनायोपगतान्स दिव्यान्मुनीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः ।
शुश्राव तेभ्यः प्रभाविवृत्तं स्वविक्रमे गौरवमादधानम् ॥ १८ ॥

Page 526Permalink

चतुर्दशः सर्गः ४६७

**अन्वयः—**सः सभाजनाय उपागतान् दिव्यान् मुनीन् पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः प्रभवादि स्वविक्रमे गौरवमादधानं वृत्तं तेभ्यः शुश्राव ।

सभाजनायेति। स रामः सभाजनायाभिनन्दनायोपगतान्दिवि भवान्मुनीन-गस्त्यादीन्पुरस्कृत्य, हतस्य शत्रोः रावणस्य प्रभवादि जन्मादिकं स्वविक्रमे गौरवमुत्कर्षमादधानं वृत्तं तेभ्यो मुनिभ्यः शुश्राव श्रुतवान्। विजितोत्कर्षाज्जेतु-रुत्कर्ष इत्यर्थः।

**भाषार्थ—**तब राम ने उन अगस्त्य आदि ऋषियों का सत्कार किया जो उन्हें बधाई देने के लिए आये हुए थे, फिर उनसे उन्होंने अपने शत्रु रावण के जन्म से मृत्यु तक वह वृत्तान्त सुना जो उनका गौरव बढ़ाने वाला था॥ १८॥

प्रतिप्रयातेषु तपोधनेषु सुखादविज्ञातगतार्धमासान्।
सीतास्वहस्तोपहृताग्र्यपूजान्रक्षःकपीन्द्रान्विससर्ज रामः॥ १९॥

**अन्वयः—**तपोधनेषु मुनिषु प्रतिप्रयातेषु सुखात् अविज्ञातगतार्धमासान् सीतास्वहस्तोपहृताग्र्यपूजान् रक्षः कपीन्द्रान् रामः विससर्ज।

प्रतीति। तपोधनेषु मुनिषु प्रतिप्रयातेषु प्रतिनिवृत्य गतेषु सत्सु सुखादविज्ञात एव गतोऽर्धमासो येषां ताननन्तरं सीतायाः स्वहस्तेनोपहृता दत्ताऽग्र्यपूजोत्तम-सम्भावना येभ्यस्तान्। एतेन सौहार्दातिशय उक्तः। रक्षःकपीन्द्रान्रामो विससर्ज विसृष्टवान्।

**भाषार्थ—**तपस्वियों के चले जाने पर राम ने उन राक्षसों और बानरों के राजाओं को विदा किया जो अयोध्या में इतने आनन्द से रहे कि उन्हें पता ही नहीं चला कि आधा महीना कब बीत गया। चलते समय सीताजी स्वयं अपने हाथों से सत्कार के लिए सामग्री लाईं ॥ १९ ॥

तच्चात्मचिन्तासुलभं विमानं हृतं सुरारेः सह जीवितेन।
कैलासनाथोद्वहनाय भूयः पुष्पं दिवः पुष्पकमन्वमंस्त॥ २०॥

**अन्वयः—**तत् आत्मचिन्तासुलभं सुरारेः जीवितेन सह हृतं दिवः पुष्पं पुष्पकं भूयः कैलाशनार्थोद्वहनाय अमंस्त।

तच्चेति। तच्चात्मचिन्तासुलभं स्वेच्छामात्रलभ्यं सुरारेः रावणस्य जीवितेन सह हृतं दिवः पुष्पं पुष्पवदाभरणभूतं पुष्पकं विमानं भूयः पुनरपि कैलासनाथस्य कुबेरस्योद्वहनायान्वमंस्तानुज्ञातवान्। मन्यतेर्लुङ्। भूयोग्रहणेन पूर्वमप्येतत्कौबेर-मेवेति सूच्यते।

**भाषार्थ—**राम ने उस स्वर्ग के पुष्प के समान पुष्पक विमान को भी कुबेर के पास जाने की आज्ञा दे दी। जो इच्छा करते ही उनकी सेवा के लिए

Page 527Permalink

४६८ रघुवंशमहाकाव्ये

आ जाता था और जिसे उन्होंने रावण के प्राण के साथ-साथ उससे हरण कर लिया था ॥ २० ॥

पितुर्नियोगाद्वनवासमेवं निस्तीर्य रामः प्रतिपन्नराज्यः ।
धर्मार्थकामेषु समां प्रपेदे यथा तथैणावरजेषु वृत्तिम् ॥ २१ ॥

अन्वयः—रामः एवं पितुः नियोगात् वनवासं निस्तीर्य प्रतिपन्नराज्यः धर्मार्थकामेषु यथा तथैणावरजेषु समां वृत्तिं प्रपेदे ।

पितुरिति । राम एवं पितुर्नियोगाच्छासनाद्वनवासं निस्तीर्यान्नन्तरं प्रतिपन्नराज्यः प्राप्तराज्यः सन् धर्मार्थकामेषु यथा तथैणावरजेष्वनुजेषु समां वृत्तिं प्रपदे । अवैषम्येण व्यवहृतवानित्यर्थः ।

भाषार्थ—इस प्रकार पिता की आज्ञा से वनवास की अवधि बिताकर राम ने अपने पिता का राज्य पुनः पाया । जिस प्रकार धर्म, अर्थ और काम के साथ सामान व्यवहार करते थे उसी प्रकार अपने भाइयों के साथ भी समान प्रेम का व्यवहार करते थे ॥ २१ ॥

सर्वासु मातृष्वपि वत्सलत्वात्स निर्विशेषप्रतिपत्तिरासीत् ।
षडाननापीतपयोधरासु नेता चमूनामिव कृत्तिकासु ॥ २२ ॥

अन्वयः—स वत्सलत्वात् सर्वासु मातृषु अपि निर्विशेषप्रतिपत्तिः आसीत्, चमूनां नेता षडाननापीतपयोधरासु कृत्तिकासु इव ।

सर्वास्विति । स रामो वत्सलत्वात्स्निग्धत्वात् न तु लोकप्रतीत्यर्थम् । ‘स्निग्धस्तु वत्सलः’ इत्यमरः । सर्वासु मातृष्वपि निर्विशेषप्रतिपत्तिस्तुल्यसत्कार आसीत् । कथमिव चमूनां नेता षण्मुखः षड्भिराननैरापीताः पयोधराः स्तना यासां तासु कृत्तिकास्विव ।

भाषार्थ—जिस प्रकार स्वामी कार्तिकेय अपने ६ मुखों के कृत्तिकाओं के ६ स्तनों को पीकर समान रूप से प्रेम दिखाते थे उसी प्रकार राम भी अपनी तीनों माताओं पर बराबर प्यार करते थे । शास्त्रों में कृत्तिका नक्षत्र की संख्या तीन है इसलिए षडानन कार्तिकेय के पीने के लिए तीन कृत्तिकाओं का ६ स्तनों का होना उचित ही है ॥ २२ ॥

तेनार्थवांल्लोभपराङ्मुखेन तेन घ्नता विघ्नभयं क्रियावान् ।
तेनास लोकः पितृमान्विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री ॥ २३ ॥

अन्वयः—लोकः लोभपराङ्मुखेन तेन अर्थवान् आस, विघ्नभयं घ्नता तेन क्रियावान्, विनेत्रा तेन पितृमान्, शोकापनुदेन तेन एव पुत्री ( आस ) ।

Page 528Permalink

चतुर्दशः सर्गः
४६९

तेनेति । लोको लोभपराङ्मुखेन वदान्येन तेन रामेणार्थवान्धनिक आस बभूव । तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययमेतत् । विघ्नेभ्यो भयं घ्नता नुदता क्रियावाननुष्ठानवानास । विनेत्रा नियामकेन तेन पितृमानास । पितृवन्नियच्छतीत्यर्थः । शोकमपनुदतीति शोकापनुदो दुःखस्य हर्ता तेन । “तुन्दशोकयोः परिमृतापर्नुदोः” इति कप्रत्ययः । तेन पुत्री पुत्रवानास । पुत्रवदानन्दयतीत्यर्थः ।

भाषार्थ—राम निर्लोभ थे इसलिए उन्होंने प्रजाओं पर कोई कर नहीं लगाया, फल यह हुआ कि थोड़े दिनों में प्रजा धनी हो गयी, वे कहीं भी विघ्न आने ही नहीं देते थे, इसलिए सभी लोग प्रसन्नता से यज्ञ-आदि क्रियायें करने लगे । वे सबको ठीक मार्ग पर चलाते थे, इसलिए सभी इनको पिता के समान मानते थे, विपत्ति पड़ने पर वे सबको सहायता करते थे इसलिए वे पुत्रवान् भी थे । २३ ॥

स पौरकार्याणि समीक्ष्य काले रेमे विदेहाधिपतेर्दुहित्रा ।
उपस्थितश्चारु वपुस्तदीयं कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या ॥ २४ ॥

अन्वयः—सः काले पौरकार्याणि समीक्ष्य विदेहाधिपतेः दुहित्रा उपभोगोत्सुकया ( अत एव ) तदीयं चारु वपुः कृत्वा ( स्थितया ) लक्ष्म्या इव उपस्थितः सन् रेमे ।

स इति । स रामः कालेऽवसरे पौराणां कार्याणि प्रयोजनानि समीक्ष्य विदेहाधिपतेर्दुहित्रा सीतया उपभोगोत्सुकयाऽत एव तदीयं सीतासंबन्धि चारु वपुः कृत्वा स्थितया लक्ष्म्यैव उपस्थितः संगतः सन् रेमे । 'उपस्थानं तु सङ्गतिः' इति यादवः ।

भाषार्थ—वे ठीक समय पर प्रजा का काम देखभाल कर सीता के साथ रमण करते थे, उन्हें देखकर ऐसा मालूम पड़ता था कि मानो राजलक्ष्मी ने ही राम के साथ रमण करने के लिए सीता का सुन्दर रूप धर लिया है ॥ २४ ॥

तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रियार्थानासेदुषोः सद्मसु चित्रवत्सु ।
प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु संचिन्त्यमानानि सुखान्यभूवन् ॥ २५ ॥

अन्वयः—चित्रवत्सु सद्मसु यथाप्रार्थितम् इन्द्रियार्थान् आसेदुषोः दण्डकेषु प्राप्तानि दुःखानि अपि संचिन्त्यमानानि सुखानि अभूवन् ।

तयोरिति । चित्रवत्सु वनवासवृत्तान्तालेख्यवत्सु सद्मसु यथाप्रार्थितं यथेष्टमिन्द्रियार्थानिन्द्रियविषयाञ्छब्दादीनासेदुषोः प्राप्तवतोस्तयोः सीतारामयोर्दण्डकेषु दण्डकारण्येषु प्राप्तानि दुःखान्यपि विरहविलापान्वेषणादीनि संचिन्त्यमानानि स्मर्यमाणानि सुखान्यभूवन् । स्मारकं तु चित्रदर्शनमिति द्रष्टव्यम् ।

Page 529Permalink
४७०रघुवंशमहाकाव्ये

भावार्थ—वे दोनों उस भवन में इच्छानुसार विलास करते थे जिसमें वनवास के समय के चित्र टंगे हुए थे, जिन्हें देखकर वनवास की दुःखों का स्मरण करके भी उन्हें सुख ही मिलता था ॥ २५ ॥

अथाधिकस्निग्धविलोचनेन मुखेन सीता शरपाण्डुरेण ।
आनन्दयित्री परिणेतुरासीदनक्षरव्यञ्जितदोहदेन ॥ २६ ॥

अन्वयः—अथ सीता अधिकस्निग्धविलोचनेन शरपाण्डुरेण अनक्षरव्यञ्जितदोहदेन मुखेन परिणेतुः आनन्दयित्री आसीत् ।

अथेति । अथ सीतधिकस्निग्धविलोचनेनात्यन्तमसृणलोचनेन शरवत्तृणविशेषवत्पाण्डुरेणात एवानक्षरमवाग्व्यापारं यथा भवति तथा व्यञ्जितं प्रकटितं दोहदं गर्भो येन तेन मुखेन परिणेतुः पत्युः । इत्यत्र कर्मणि षष्ठी । आनन्दयित्र्यासीत् ।

भावार्थ—इसके बाद सीताजी के नेत्रों की शोभा बढ़ने लगी और उनका मुख पके सरपत के समान पीला पड़ने लगा, इन गर्भ के लक्षणों को देखकर राम बड़े प्रसन्न हुए अर्थात् मुख की पाण्डुरता से सीता को गर्भिणी जानकर राम अति आनन्दित हुए ॥ २६ ॥

तामङ्कमारोप्य कृशाङ्गयष्टिं वर्णान्तराक्रान्तपयोधराग्राम् ।
विलज्जमानां रहसि प्रतीतः पप्रच्छ रामां रमणोऽभिलाषम् ॥ २७ ॥

अन्वयः—प्रतीतः रमणः प्रियां कृशांगयष्टि वर्णान्तराक्रान्तपयोधराग्रम् विलज्जमानां तां रामां अङ्कम् आरोप्य अभिलाषं पप्रच्छ ।

तामिति । प्रतीतो गर्भज्ञानवान् रमयतीति रमणः प्रिया कृशाङ्गयष्टिं वर्णान्तरेण नीलिम्नाक्रान्तपयोधराग्रां विज्रमानां तां रामां रहस्यङ्कमारोप्याभिलाषं मनोरथं पप्रच्छ । एतच्च—"दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात्" इति शास्त्रात् । न तु लोल्यादित्यनुसंधेयम् ।

भावार्थ—जब राम को पूर्ण विश्वास हो गया कि सीताजी गर्भिणी हैं तो वे दुर्वल शरीर वाली श्यामवर्ण वाले स्तनाग्रों से युक्त एवं सलज्ज सीता को एकान्त में गोद में लेकर पूछने लगे कि बताओ तुम्हें क्या-क्या चाहिए ? ॥ २७ ॥

सा दृष्टनीवारबलीनि हिंस्रैः सम्बद्धवैखानसकन्यकानि ।
इयेष भूयः कुशवन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि ॥ २८ ॥

अन्वयः—सा हिंस्रैः दृष्टनीवारबलीनि सम्बद्धवैखानसकन्यकानि कुशवन्ति भागीरथीतीरतपोवनानि भूयः गन्तुम् इयेष ।

सेति । सा सीता हिंस्रैर्दंष्ट्रा नीवारा एव बलयो येषु तानि । तिर्यग्भिश्च-

चतुर्दशः सर्गः । ४७१

Page 530Permalink

चतुर्दशः सर्गः । ४७१


कादिदानं बलिः। संबद्धाः कृतसम्बन्धाः कृतसख्या वैखानसानां कन्यका येषु तानि कुशवन्ति भागीरथीतीरतपोवनानि भूयः पुनरपि गन्तुमियेषाभिलाष ।

भाषार्थ—सीताजी ने कहा, मैं गङ्गा के तट के उन तपस्वियों को देखना चाहती हूँ जहां के हिंसक जन्तु मांस न खाकर नीवार ही खाते हैं, जहां मेरी सखियां तपस्वियों की कन्यायें रहती हैं और वहां कुशा की पर्णकुटियां चारों ओर खड़ी हैं ॥ २८ ॥


तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुप्रवीरस्तदीप्सितं पार्श्वचरानुयातः ।
आलोकयिष्यन्मुदितामयोध्यां प्रासादमभ्रंलिहमारुरोह ॥ २९ ॥

अन्वयः—रघुप्रवीरः तस्यै तत् ईप्सितं प्रतिश्रुत्य पार्श्वचरानुयातः ( सन् ) मुदितां अयोध्यां आलोकयिष्यन् अभ्रंलिहं प्रासादम् आरुरोह ।

तस्या इति । रघुप्रवीरो रामस्तस्यै सीतायै तत्पूर्वोक्तमीप्सितं मनोरथं प्रतिश्रुत्य पार्श्वचरैस्तत्कालोचितैरनुयातः सन्मुदितां तामयोध्यामलोकयिष्यन् अभ्रं लेढीत्यभ्रंलिहमभ्रङ्कषं प्रासादमारुरोह । “वहाभ्रे लिहः” इति खश्प्रत्ययः । “अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्” इति मुमागमः ।

भाषार्थ—रामजी ने कहा—अच्छी बात है हम तुम्हें तपोवन में अवश्य भेजेंगे, वे वहांसे उठ कर अपने सेवकों के साथ सुन्दर अयोध्या की छटा देखने के लिए गगनचुम्बी अपने राजभवन की छतपर जा चढ़े ॥ २९ ॥


ऋद्धापणं राजपथं स पश्यन्विगाह्यमानां सरयूं च नौभिः ।
विलासिभिश्चाध्युषितानि पौरैः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे ॥ ३० ॥

अन्वयः—सः ऋद्धापणं राजपथं नौभिः विगाह्यमानां सरयूञ्च पश्यन् पौरैः विलासिभिः अध्युषितानि पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे ।

ऋद्धापणमिति । स रामः ऋद्धाः समृद्धा आपणाः पण्यभूमयो यस्मिंस्तं राजपथम् । नौभिः समुद्रवाहिनीभिर्विगाह्यमानां सरयूं च, पौरैर्विलासिभिरध्युषितानि पुरोपकण्ठोपवनानि च पश्यन्रेमे । विलासिन्यश्च विलासिनः । “पुमान्स्त्रिया” इत्येकशेषः ।

भाषार्थ—वहां से उन्होंने देखा कि राजमार्ग की दुकानें धन-धान्य से भरी हुई हैं, सरयू में नावें चल रही हैं और अयोध्या के उद्यानों में विलासी पुरवासी प्रसन्न होकर विलास कर रहे हैं ॥ ३० ॥


स किंवदन्तीं वदतां पुरोगः स्ववृत्तमुद्दिश्य विशुद्धवृत्तः ।
सर्पाधिराजोरुभुजोऽपसर्पं पप्रच्छ भद्रं विजितारिभद्रः ॥ ३१ ॥

Page 531Permalink
४७२रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—वदतां पुरोगः विशुद्धवृत्तः सर्पाधिराजोरुभुजः विजितारिभद्रः सः स्ववृत्तम् उद्दिश्य भद्रं अपसर्पं किंवदन्तीं पप्रच्छ ।

स इति । वदतां वाग्मिनां पुरोगः श्रेष्ठो विशुद्धवृत्तः सर्पाधिराजः शेषः तद्वदूरू भुजो यस्य सः । विजितारिभद्रो विजितारिश्रेष्ठः स रामः । स्ववृत्तमुद्दिश्य भद्रं भद्रनामकमपसर्पं चरं किंवदन्तीं जनवादं पप्रच्छ । 'अपसर्पश्चरः स्पर्शः' इति, 'किंवदन्ती जनश्रुतिः' इति चामरः ।

भाषार्थ—नगर की यह शोभा देखकर वक्ताओं में श्रेष्ठ सदाचारी और शेष के समान बड़ी-बड़ी भुजाओं और जंघाओंवाले शत्रु विजयी राम ने अपने भद्रमुख नामक गुप्तचर से पूछा—कहो भद्र ! मेरे विषय में प्रजा क्या कहती है ? ॥ ३१ ॥


निबन्धपृष्टः स जगाद सर्वं स्तुवन्ति पौराश्चरितं त्वदीयम् ।
अन्यत्र रक्षोभवनोषितायाः परिग्रहान्मानवदेव ! देव्याः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—निबन्धपृष्टः स जगाद—हे मानवदेव ! रक्षोभवनोषितायाः देव्याः परिग्रहात् अन्यत्र त्वदीयं सर्वं चरितं पौराः स्तुवन्ति ।

निबन्धेति । निर्बन्धेनाग्रहेण पृष्टः सोऽपसर्पो जगाद । किमिति ? हे मानवदेव ! रक्षोभवन उषिताया देव्याः सीतायाः परिग्रहात्स्वीकारादन्यत्रे तरांशे तं वर्जयित्वेत्यर्थः । त्वदीयं सर्वं चरितं पौराः स्तुवन्ति ।

भाषार्थ—पहले तो वह चुप रहा, पर राम के द्वारा आग्रह पूर्वक पूछे जाने पर वह बोला—हे मानवदेव ! जनता आपकी सब बातों की प्रशंसा करती है किन्तु आपने राक्षस रावण के घर में रहने वाली सीता को ग्रहण कर लिया, इसे लोग अच्छा नहीं समझते ॥ ३२ ॥


कलत्रनिन्दागुरुणा किलैवमभ्याहतं कीर्तिविपर्ययेण ।
अयोघनेनाय इवाभितप्तं वैदेहिबन्धोर्हृदयं विदद्रे ॥ ३३ ॥

अन्वयः—एवं किल कलत्रनिन्दागुरुणा कीर्तिविपर्ययेण अभ्याहतं वैदेहिबन्धोः हृदयं अयोघनेन अभितप्तं अय इव विदद्रे ।

कलत्रेति । एवं किल कलत्रनिन्दया गुरुणा दुर्वहेण कीर्तिविपर्ययेणापकीर्त्याभ्याहतं वैदेहिबन्धोर्वैदेहिबल्लभस्य । "ड्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुळम्" इति ह्रस्वः । कालिदास इतिवत् । हृदयम् अयोघनेनाभितप्तं संतप्तमय इव विदद्रे विदीर्णम् । कर्तरि लिट् ।

भाषार्थ—इस प्रकार अपनी पत्नी पर लगाए गए इस भीषण कलंक को

चतुर्दशः सर्गः ४७३

Page 532Permalink

चतुर्दशः सर्गः ४७३

सुन कर सीतापति राम का हृदय वैसे ही फट गया जैसे घन की चोट से तपाया हुआ लोहा फट जाता है ॥ ३३ ॥

किमात्मनिर्वादकथामुपेक्षे जायामदोषामुत संत्यजामि ।
इत्येकपक्षाश्रयविकलत्वादासीत्स दोलाचलचित्तवृत्तिः ॥ ३४ ॥

अन्वयः—किम् आत्मनिर्वादकथां उपेक्षे उत अदोषां जायाम् सन्त्यजामि इति एकपक्षाश्रयविकलत्वात् स दोलाचलचित्तवृत्तिः आसीत् ।

किमिति । आत्मनो निर्वादोऽपवाद एव कथा तां किमुपेक्षे । उत अदोषां साध्वीं जायां सन्त्यजामि । उभयत्रापि प्रश्ने लट् । इत्येकपक्षाश्रयेऽन्यतरपक्षपरिग्रहे विकलत्वादपरिच्छेत्तृत्वात्स रामो दोलेव चला चित्तवृत्तिर्यस्य स आसीत् ।

भाषार्थ —वे अपने मन में सोचने लगे कि अब दो ही उपाय हैं या तो मैं इस बात को अनसुनी कर दूं और टाल दूं या निर्दोष सीता को सदा के लिए छोड़ दूं । उस समय उनका चित्त डांवाडोल हो गया क्योंकि वह निश्चय ही नहीं कर पा रहे थे कि क्या करूँ ॥ ३४ ॥

निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यं त्यागेन पत्न्याः परिमार्ष्टुमैच्छत् ।
अपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियार्थाद्यशोधनानां हि यशो गरीयः ॥ ३५ ॥

अन्वयः—वाच्यम् अनन्यनिवृत्ति निश्चित्य पत्न्याः त्यागेन परिमार्ष्टुम् ऐच्छत् हि यशोधनानां पुंसां स्वदेहादपि यशो गरीयः इन्द्रियार्थात् किमुत ?

निश्चित्येति । किंच वाच्यमपवादं नास्त्यन्येन त्यागातिरिक्तोपायेन निवृत्तिर्यस्य तदनन्यनिवृत्ति निश्चित्य पत्न्यास्त्यागेन परिमार्ष्टुं परिहर्तुमैच्छत् । तथा हि यशोधनानां पुंसां स्वदेहादपि यशो गरीयो गुरुतरम् । इन्द्रियार्थात्स्रक्चन्दनवनितादेरिन्द्रियविषयाद्गरीय इति किमुत वक्तव्यम् । "पञ्चमी विभक्ते" इत्युभयत्रापि पञ्चमी । सीता चेन्द्रियार्थ एव ।

भाषार्थ—किन्तु उस कलंक को मिटाने का कोई दूसरा मार्ग नहीं था इसलिए उन्होंने निश्चय कर लिया कि सीता को त्याग कर ही यह कलंक मिटाना चाहिए क्योंकि यशस्वियों को अपना यश अपने शरीर से भी अधिक प्यारा है फिर स्त्री आदि भोग की वस्तुओं की तो बात ही क्या है ॥ ३५ ॥

स सन्निपात्यावरजान्हतोजास्तद्विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान् ।
कौलीनमात्माश्रयमाचचक्षे तेभ्यः पुनश्चेदमुवाच वाक्यम् ॥ ३६ ॥

अन्वयः—हतौजाः सः तस्य विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान् अवरजान् सन्निपात्य नात्माश्रयं कौलीनं तेभ्यः आचचक्षे पुनः च इदं वाक्यं उवाच ।

Page 533Permalink

४७४ | रघुवंशमहाकाव्ये

स इति। हतौजा निस्तेजस्कः सः रामस्तस्य रामस्य विक्रियादर्शनेन लुप्तहर्षानवरजान्संनिपात्य संगमय्यात्माश्रयं स्वविषयकं कौलीनं निन्दां तेभ्य आचचक्षे । पुनरिदं वाक्यमुवाच च ।

भाषार्थ—उदास मुख से राम ने छोटे भाइयों को बुलाया तो वे भी उनकी दशा देखकर सन्न रह गये । वे अपने विषय में होने वाली निन्दा को उनसे कहकर पुनः यह वचन बोले ॥ ३६ ॥

राजर्षिवंशस्य रविप्रसूतेरुपस्थितः पश्यत कीदृशोऽयम् ।
मत्तः सदाचारशुचेः कलङ्कः पयोदवातादिव दर्पणस्य ॥ ३७ ॥

अन्वयः—रविप्रसूते राजर्षिवंशस्य सदाचारशुचेः मत्तः दर्पस्य पयोदवातात् इव कीदृशः अयं कलङ्कः उपस्थितः ( इति ) पश्यत् ।

राजर्षीति । रवेः प्रसूतिर्जन्म यस्य तस्य राजर्षिवंशस्य सदाचारशुचेः सद्-वृत्ताच्छुद्धान्मत्तो मत्सकाशात् दर्पणस्य पयोदवातादिव । अम्भःकणादित्यर्थः कीदृशोऽयं कलंक उपस्थितः प्राप्तः पश्यत ।

भाषार्थ—यद्यपि मैं सदाचारी होने के कारण निष्कलंक हूँ फिर भी जैसे भाप पड़ने से दर्पण धुंधला हो जाता है । वैसे ही देखो सूर्यवंशी राजाओं के कुल में मेरे कारण कैसा अकल्पनीय कलंक लग रहा है ॥ ३७ ॥

पौरेषु सोऽहं बहुलीभवन्तमपां तरङ्गेष्विव तैलविन्दुम् ।
सोढुं न तत्पूर्वमवर्णमीशे आलानिकं स्थाणुमिव द्विपेन्द्रः ॥ ३८ ॥

अन्वयः—सः अहं अपां तरंगेषु तैलविन्दुम् इव पोरेषु बहुलीभवन्तं तत्पूर्ववर्णं द्विपेन्द्रः आलानिकं स्थाणुम् इव सोढुं न ईशे ।

पौरेष्विति । सोऽहम् । अपां तरंगेषु तैलविन्दुमिव पौरेषु बहुलीभवन्तं स एवं पूर्वो यस्य स तं तत्पूर्वमवर्णमपवादम् । 'अववर्णाक्षेपनिर्वादपरीवादापवादवत्' इत्यमरः । द्विपेन्द्रः आलानमेवाला निकं । विनयादित्वात्स्वार्थे ठक् । अथवाऽऽलानं बन्धनं प्रयोजनमस्येत्यालानिकम् । “प्रयोजनम्” इति ठक् । स्थाणुं स्तम्भमिव भूतवृक्ष इतिवत्सामान्यविशेषभावादपौनरुक्त्यं द्रष्टव्यम् । सोढुं नेशे न शक्नोमि ।

भाषार्थ—जिस प्रकार पानी के तरङ्गों के ऊपर तेल की बूंद फैल जाती है उसी प्रकार इस समय घर-घर मेरी निन्दा फैल रही है । इस सर्वप्रथम अपयश को उसी प्रकार सहने में असमर्थ हूँ जिस प्रकार गजराज पहले पहल बांधने वाले खूटों को सहने में असमर्थ होता है ॥ ३८ ॥

Page 534Permalink

चतुर्दशः सर्गः  ४७५

तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तावुपस्थितायामपि निर्व्यपेक्षः ।
त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात्समुद्रनेमिं पितुराज्ञयेव ॥ ३९ ॥

अन्वयः—तस्य अपनोदाय फलप्रवृत्तौ उपस्थितायां अपि निर्व्यपेक्षः (सन्) वैदेहसुतां पुरस्तात् पितुः आज्ञया समुद्रनेमिं इव त्यक्ष्यामि ।

तस्येति । तस्यावर्णस्यापनोदाय दूरीकरणाय फलप्रवृत्तावपत्योत्पत्तावुपस्थितायां सत्यामपि निर्व्यपेक्षो निःस्पृहः सन् वैदेहसुतां पुरस्तात्पूर्वं पितुराज्ञया समुद्रनेमिं समुद्रो नेमिरेव नेमिर्यस्याः सा भूमिः । तामिव त्यक्ष्यामि ।

भाषार्थ—इस समय यद्यपि सीता का पुत्र रूप फल होने वाला है तो भी इस कलंक को मिटाने के लिए सब माया मोह तोड़कर उसे वैसे ही छोड़ दूंगा जैसे पिता की आज्ञा से समुद्र पर्यन्त पृथ्वी को छोड़ दिया था ॥ ३९ ॥


अवैमि चैनामनघेति किन्तु लोकापवादो बलवान्मतो मे ।
छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः ॥ ४० ॥

अन्वयः—एनाम् अनघा इति अवैमि किन्तु लोकापवादः बलवान् मे मतः हि प्रजाभिः भूमेः छाया शुद्धिमतः शशिनः मलत्वेन आरोपिता ।

अवैमीति । एनां सीतामनघा साध्वीति चावैमि किन्तु मे मम लोकापवादो बलवान्मतः । कुतः हि यस्मात्प्रजाभिर्भूमेश्छाया प्रतिबिम्बं शुद्धिमतो निर्मलस्य शशिनो मलत्वेन कलङ्कत्वेनारोपिता । अतो लोकापवाद एव बलवानित्यर्थः ।

भाषार्थ—मैं जानता हूँ कि सीता निर्दोष हैं पर लोक निन्दा को मैं सत्य से भी बड़ा मानता हूँ, देखो निर्मल चन्द्रबिम्ब के ऊपर पड़ी हुई पृथ्वी की छाया को लोग चन्द्रमा का कलंक कहते हैं और असत्य होने पर भी सारा संसार उसे सत्य मानता है ॥ ४० ॥


रक्षोवधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स वैरप्रतिमोचनाय ।
अमर्षणः शोणितकांक्षया किं पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्वः ॥ ४१ ॥

अन्वयः—मे रक्षोवधान्तः प्रयासः व्यर्थः न च (किन्तु) स वैरप्रतिमोचनाय । (हि) अमर्षणः द्विजिह्वः पदा स्पृशन्तं शोणितकांक्षया दशति किम् ।

रक्ष इति । किंच मे रक्षोवधान्तः प्रयासो व्यर्थो न किन्तु स वैरप्रतिमोचनाय वैरशोधाय । तथा हि अमर्षणोऽसहनो द्विजिह्वः सर्पः सदा पादेन स्पृशन्तं पुरुषं शोणितकांक्षया दशति किम् ? किंतु वैरनिर्यातनायेत्यर्थः ।

भाषार्थ—यदि यह कहो कि ऐसा ही था तो राक्षसों को क्यों मारा ? इसका उत्तर यह है कि सीता को छुड़ाने के लिए मैंने जो राक्षसों को मारा

Page 535Permalink
४७६रघुवंशमहाकाव्ये

वह मेरा प्रयत्न सीता को निकाल देने से व्यर्थ नहीं हो जायेगा, क्योंकि वह तो विरोध का बदला लेने का था, जब कोई सांप पैर के नीचे दब जाता है तब वह रक्त के लोभ से थोड़े ही डंसता है, वह तो बदला लेने के लिए ही डंसता है ॥ ४१ ॥

तदेष सर्गः करुणाद्र्रचित्तैर्न मे भवद्भिः प्रतिषेधनीयः ।
यद्यर्थिता निहृतवाच्यशल्यान्प्राणान्मया धारयितुं चिरं वः ॥ ४२ ॥

**अन्वयः—**तत् एष मे सर्गः करुणाद्र्रचित्तैः भवद्भिः न प्रतिषेधनीयः निहृत-वाच्यशल्यान् प्राणान् चिरं धारयतुं वः अर्थिता यदि ( अस्ति ) ।

तदिति । तत्तस्मादेष मे सर्गो निश्चयः 'सर्गं स्वाभाविकमोक्षनिश्चयाध्याय-सृष्टिषु' इत्यमरः । करुणाद्र्रचित्तैर्भवद्भिर्न प्रतिषेधनीयः । निहृतं वाच्यमेव शल्यं येषां तान्प्राणान्मया चिरं धारयितुं धारणं कारयितुं वो युष्माकमर्थितार्थित्व-मिच्छा । यदि अस्तीति शेषः ।

**भाषार्थ—**इसलिए यदि तुम लोग इस कलंक के बाण को मेरे हृदय से निकालकर मुझे जीवित रखना चाहते हो तो करुणार्द्र हृदय होकर मेरे इस निश्चय का निषेध न करो, क्योंकि ऐसी निन्दा होने पर मैं जीने की अपेक्षा मर जाना अच्छा समझता हूँ ॥ ४२ ॥

इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां नितान्तरूक्षाभिनिवेशमीशम् ।
न कश्चन भ्रातृषु तेषु शेक्तो निषेद्धुमासीदनुमोदितुं वा ॥ ४३ ॥

**अन्वयः—**इति उक्तवन्तं जनकात्मजायां नितान्तरूक्षाभिनिवेशं ईशं तेषु कश्चन अपि निषेद्धुं अनुमोदितुं वा शक्तः नासीत् ।

इतीति । इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां विषये नितान्तरूक्षाभिनिवेशमतिक्रूरा-ग्रहमीशं स्वामिनं तेषु भ्रातृषु मध्ये कश्चनापि निषेद्धुं निवारयितुमनुमोदितुं वा शक्तो नासीत् । पक्षद्वयस्यापि प्रबलत्वादित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**इस प्रकार कहते हुए सीता के सम्बन्ध में अत्यन्त कठोर निश्चय किये हुये राम को भाइयों में से न तो कोई उनका समर्थन ही कर सका न विरोध ही ॥ ४३ ॥

स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकत्रयगीतकीर्तिः ।
सौम्येति चाभाष्य यथार्थभाषी स्थितं निदेशे पृथगादिदेश ॥ ४४ ॥

**अन्वयः—**लोकत्रयगीतकीर्तिः यथार्थभाषी लक्ष्मणपूर्वजन्मा सः निदेशे स्थितं लक्ष्मणं विलोक्य हे सौम्य ! इति आभाष्य च पृथक् आदिदेश ।

Page 536Permalink

चतुर्दशः सर्गः ४७७

स इति । लोकत्रयगीतकीर्तिस्त्रैलोक्ये प्रथितयशा यथार्थभाषी लक्ष्मणपूर्वजन्मा लक्ष्मणाग्रजः स रामो निदेशे स्थितमाज्ञाकारिणं लक्ष्मणं विलोक्य ‘हे सौम्य ! सुभग ! इत्याभाष्य च पृथग्भरतशत्रुघ्नाभ्यां विनाकृत्यादिदेशाज्ञापयामास ।

भाषार्थ— तीनों लोकों में प्रसिद्ध यशस्वी यथार्थवक्ता और लक्ष्मण के बड़े भाई राम ने जब देखा कि केवल लक्ष्मण उनकी आज्ञा मानने को तत्पर हैं तब उन्होंने लक्ष्मण से कहा—हे सौम्य ! कहकर उन्हें एकान्त में ले जाकर कहा ॥ ४४ ॥

प्रजावती दोहदशंसिनी ते तपोवनेषु स्पृहयालुरेव ।
स त्वं रथी तद्व्यपदेशनेयां प्रापय्य वाल्मीकिपदं त्यजैनाम् ॥ ४५ ॥

अन्वयः— दोहदशंसिनी ते प्रजावती तपोवनेषु स्पृहयालुः एव । सः त्वं रथी ( सन् ) तद् व्यपदेशनेयाम् एनां वाल्मीकिपदं प्रापय्य त्यज ।

प्रजावतीति । दोहदो गर्भिणीमनोरथः तच्छंसिनी ते प्रजावती भ्रातृजाया । ‘प्रजावती भ्रातृजाया’ इत्यमरः । तपोवनेषु स्पृहयालुरेव सस्पृहैव । ‘स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच्’ इत्यनेनालुच्प्रत्ययः । स त्वं रथी सन् तद्व्यपदेशेन दोहदमिशेण नेयां नेतव्यामेनां सीतां वाल्मीकेः पदं स्थानं प्रापय्य गमयित्वा । “विभाषापः” इत्ययादेशः । त्यज ।

भाषार्थ— गर्भिणी तुम्हारी भाभी सीता तपोवन देखना चाहती है इसलिए तुम इसे इसी बहाने रथ पर ले जाकर वाल्मीकि जी के आश्रम तक पहुँचा कर छोड़ आओ ॥ ४५ ॥

स शुश्रुवान्मातरि भार्गवेण पितुर्नियोगात्प्रहृतं द्विषद्वत् ।
प्रत्यग्रहीदग्रजशासनं तदाज्ञा गुरूणां ह्यविचारणीया ॥ ४६ ॥

अन्वयः— पितुः नियोगात् भार्गवेण मातरि द्विषद्वत् प्रहृतं शुश्रुवान् । सः तत् अग्रजशासनं प्रत्यग्रहीत् । हि गुरूणाम् आज्ञा अविचारणीया ( अस्ति ) ।

स इति । पितुर्जमदग्नेर्नियोगाच्छासनाद्भागर्वेण जामदग्न्येन कर्त्रा । “न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम्” इत्यनेन षष्ठीप्रतिषेधः । मातरि द्विपतीव द्विषद्वत् । ‘तत्र तस्येव” इति वतिप्रत्ययः । प्रहृतं प्रहारं शुश्रुवाञ्छ्रुतवान् । “भाषायां सदवसश्रुवः” इति क्वसुप्रत्ययः । स लक्ष्मणस्तदग्रजशासनं प्रत्यग्रहीत् । हि यस्मात् गुरूणामाज्ञाऽविचारणीया ।

भाषार्थ— लक्ष्मण ने सुन रखा था कि पिता की आज्ञा पाकर परशुराम ने अपनी माता को निर्दयता पूर्वक शत्रु के समान मार डाला था इसलिए उन्होंने

Page 537Permalink

४७८ रघुवंशमहाकाव्ये

पिता के समान बड़े भाई की आज्ञा शिर चढ़ा ली क्योंकि बड़ों की आज्ञा में विचार करना ठीक नहीं है ॥ ४६ ॥

अथानुकूलश्रवणप्रतीतामत्रस्नुभिर्युक्तधुरं तुरङ्गैः ।
रथं सुमन्त्रप्रतिपन्नरश्मिमारोप्य वैदेहसुतां प्रतस्थे ॥ ४७ ॥

अन्वयः—अथ असौ अनुकूलश्रवणप्रतीतां वैदेहसुतां अत्रस्नुभिः तुरङ्गैः युक्तधुरं सुमन्त्रप्रतिपन्नरश्मि रथं आरोप्य प्रतस्थे ।

अथेति । अथासौ लक्ष्मणः अनुकूलश्रवणेन प्रतीतामिष्टाकर्णनेन तुष्टां वैदेहसुतामत्रस्नुभिरभीरुभिर्गर्भिणीवहनयोग्यैः । “त्रसिगृधिघृषिक्षिपेः क्नुः” इति क्नुप्रत्ययः । तुरङ्गैर्युक्तधुरं सुमन्त्रेण प्रतिपन्नरश्मिं गृहीतप्रग्रहं रथमारोप्य प्रतस्थे।

भाषार्थ—सीताजी यह सुनकर बड़ी प्रसन्न हुई कि लक्ष्मण मुझे तपोवन दिखाने ले जा रहे हैं, लक्ष्मणजी उन्हें ऐसे रथपर चढ़ाकर ले चले जिसे स्वयं सुमन्त्र हाँक रहे थे और जिसके घोड़े ऐसे सधे हुए थे कि रथ के चलते समय सीता की थोड़ी भी हिचक नहीं लगने पाती थी ॥ ४७ ॥

सा नीयमाना रुचिरान्प्रदेशान्प्रियङ्करो मे प्रिय इत्यनन्दत् ।
नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षम् ॥ ४८ ॥

अन्वयः—सा रुचिरान् प्रदेशान् नीयमाना मे प्रियः प्रियङ्कर इति अनन्दत् तम् आत्मनि कल्पद्रुमतां विहाय असिपत्रवृक्षं जातं न अबुद्ध ।

सेति । सा सीता रुचिरान्मनोज्ञान्प्रदेशान्नीयमाना प्राप्यमाणा सती मे मम प्रियः । प्रियं करोतीति प्रियङ्करः । प्रियकारीत्यनन्दत् । “क्षेमप्रियभद्रेण” इति चकारात्खच्प्रत्ययः । तं प्रियमात्मनि विषये कल्पद्रुमतां सुरवृक्षतां विहायासिपत्रवृक्षं जातं नाबुद्ध नाज्ञासीत् । बुध्यतेर्लुङ् । असिपत्रः खड्गाकारदलः कऽप्यपूर्वो वृक्षविशेषः । 'असिपत्रो भवेत्कोषकारे च नरकान्तरे' इति विश्वः । आसन्नघातुक इति भावः ।

भाषार्थ—मनोहर प्रदेशों में जाती हुई सीताजी यह सोचकर बड़ी प्रसन्न हुई कि मेरे प्राणप्रिय सदा मेरे मन की ही बात करते हैं । उन्हें क्या पता था कि इस समय वे मनोरथ पूरा करनेवाले कल्पवृक्ष के बदले उस असिपत्र के वृक्ष के समान दुखदायी हो गये हैं, जिसके पत्ते तलवार के समान पैने होते हैं ॥४८॥

जुगूह तस्याः पथि लक्ष्मणो यत्सव्येतरेण स्फुरता तदक्ष्णा ।
आख्यातमस्यै गुरु भावि दुःखमत्यन्तलुप्तप्रियदर्शनेन ॥ ४९ ॥

अन्वयः—पथि लक्ष्मणः यत् तस्याः जुगूह तत् गुरु भावि दुःखम् अत्यन्तलुप्तप्रियदर्शनेन स्फुरता सव्येतरेण अक्ष्णा अस्यै आख्यातम् ।

Page 538Permalink

चतुर्दशः सर्गः ४७९

जुगूहेति। पथि लक्ष्मणो यद्दुःखं तस्याः सीताया जुगूह प्रतिसंहृतवांस्तद्गुरु भावि भविष्यद्दुःखमत्यन्तलुप्तं प्रियदर्शनं यस्य तेन स्फुरता सव्येतरेण दक्षिणेनाक्ष्णास्यै सीताया आख्यातम्। स्त्रीणां दक्षिणाक्षिस्फुरणं दुर्निमित्तमाहुः।

भाषार्थ--लक्ष्मण ने सीताजी से मार्ग में कुछ भी नहीं बतलाया या कि तुम पर क्या विपत्ति आने वाली है ? पर सीताजी के दाहिने नेत्र ने फड़ककर आगे आनेवाले दुःख की सूचना दे ही तो दी ॥ ४९ ॥

सा दुर्निमित्तोपगताद्विषादात्सद्यः परिम्लानमुखारविन्दा।
राज्ञः शिवं सावरजस्य भूयादित्याशशंसे करणैरबाह्यैः ॥ ५० ॥

अन्वयः--सा दुर्निमित्तोपगतात् विषादात् सद्यः परिम्लानमुखारविन्दा (सती) सावरजस्य शिवं भूयात् इति अबाह्यैः करणैः आशशंसे।

सेति। सा सीता दुर्निमित्तेन दक्षिणाक्षिस्फुरणरूपेणोपगतात्प्राप्ताद्विषादाद्दुःखात्सद्यः परिम्लानमुखारविन्दा क्लान्तमुखकमला सती सावरजस्य सानुजस्य राज्ञो रामस्य शिवं भूयादित्यबाह्यैः करणैरन्तःकरणैराशशंसे। शंसतेरपेक्षायामात्मनेपदमिष्यते। करणैरिति बहुवचनं क्रियावृत्त्यभिप्रायम्। पुनः पुनराशशंस इत्यर्थः।

भाषार्थ--यह अपशकुन होते ही सीता का मुंह उदास हो गया और वे मन ही मन मनाने लगी कि भाइयों के साथ राजा सुख से रहें उन पर कोई आंच न आवे ॥ ५० ॥

गुरोर्नियोगाद्वनितां वनान्ते साध्वीं सुमित्रातनयो विहास्यन्।
अवार्यतेवोत्थितवीचिहस्तैर्जह्नोर्दुहित्रा स्थितया पुरस्तात् ॥ ५१ ॥

अन्वयः--गुरोः नियोगात् साध्वीं वनितां वनान्ते विहास्यन् सुमित्रातनयः पुरस्तात् स्थितया जह्नोः दुहितुयाः उत्थितवीचिहस्तै अवार्यत इव।

गुरोरिति। गुरोज्र्येष्ठस्य नियोगात्साध्वीं वनिताम्। अत्याज्यामित्यर्थः। वनान्ते विहास्यंस्त्यक्ष्यन्सुमित्रातनयो लक्ष्मणः पुरस्तादग्रे स्थितया जह्नोर्दुहित्रा जाह्नव्योत्थितैर्वीचिहस्तैर्वार्यतेव। अकार्यं मा कुर्वित्यवार्यतेव इत्युत्प्रेक्षा।

भाषार्थ--मार्ग में गंगाजी पड़ी उनमें जो लहरें उठ रहीं थीं वे बड़े भाई की आज्ञा से पतिव्रता सीता को वन में छोड़ने के लिए ले जाते हुए लक्ष्मण से मानों हाथ हिलाकर कह रही थीं कि ऐसा न करो ॥ ५१ ॥

रथात्स यन्त्रा निगृहीतवाहात्तां भ्रातृजायां पुलिनेऽवतार्य।
गङ्गां निषादाहृतनौविशेषस्ततार संधामिव सत्यसन्धः ॥ ५२ ॥

अन्वयः--सत्यसन्धः सः यन्त्रा निगृहीतवाहात् रथात् भ्रातृजायां पुलिने अवतार्य निषादाहृतनौविशेषः (सन्) गङ्गां सन्धाम् इव ततार।

Page 539Permalink

४८० रघुवंशमहाकाव्ये

रथादिति। सत्यसन्धः सत्यप्रतिज्ञः स लक्ष्मणो यन्त्रा सारथिना निगृहीत-
वाहादुद्ग्राह्याश्वद्रथाद्भातृजायां पुलिनेऽवतार्यारोप्य निषादेन किरातेनाहृतनौविशेष
आनीतदृढनौकः सन् गङ्गां भागीरथीं संधां प्रतिज्ञामिव ततार । 'सन्धा प्रतिज्ञा
मर्यादा' इत्यमरः ।

भाषार्थं—गंगाजी के तट पर पहुँचकर सारथी ने घोड़ों की रास खींच
ली, सत्यप्रतिज्ञ लक्ष्मण ने सीता को रेती पर उतार लिया, केवट द्वारा लायी
हुई नाव पर चढ़कर सीता के साथ गङ्गाजी के पार के साथ अपनी उस
प्रतिज्ञा से भी पार हो गये जो उन्होंने सीता को गङ्गा पार छोड़ने के लिए
राम से कही थी ॥ ५२ ॥

अथ व्यवस्थापितवाक्कथञ्चित्सौमित्रिरन्तर्गतबाष्पकण्ठः ।
औत्पातिकं मेघ इवाश्मवर्षं महीपतेः शासनमुज्जगार ॥ ५३ ॥

**अन्वयः—**अथ कथंचित् व्यवस्थापितवाक् अन्तर्गतबाष्पकण्ठः सौमित्रिः
महीपतेः शासनं मेघः औत्पातिकं अश्मवर्षम् इव उज्जगार ।

अथेति । अथ कथंचिद्व्यवस्थापिता प्रकृतिमापादिता वाग्येन सः अन्तर्गत-
बाष्पः कण्ठो यस्य सः । कण्ठस्तम्भिताश्रुरित्यर्थः । सौमित्रिर्महीपतेः शासनं
मेघ उत्पाते भवमौत्पातिकमश्मवर्षं शिलावर्षमिव उज्जगारोद्गीर्णवान् । दारुण-
त्वेनावाच्यत्वादुज्जगारेत्युक्तम् ।

**भाषार्थं—**पार पहुँचकर लक्ष्मण ने आंसू रोककर रुंधे हुए गले से सीताजी
को राम की आज्ञा इस प्रकार सुनाई, जिस प्रकार कोई भयंकर मेघ ओले
बरसा रहा हो ॥ ५३ ॥

ततोऽभिषङ्गानिलविप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरणप्रसूना ।
स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं धरित्रीं लतेव सीता सहसा जगाम ॥ ५४ ॥

**अन्वयः—**ततः अभिषङ्गानिलविप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरणप्रसूना सीता लता
इव सहसा स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं धरित्रीं जगाम ।

तत इति । ततः अभिषङ्गः भर्तृपरित्यागरूपः पराभवः । 'अभिषङ्गः
पराभवे' इत्यमरः । स एवानिलस्तेन विप्रविद्धा अभिहता प्रभ्रश्यमानानि
पतन्त्याभरणान्येव प्रसूनानि यस्याः सा सीता लतेव सहसा स्वमूर्तिलाभस्य
स्वशरीरलाभस्य स्वोत्पत्तेः प्रकृतिं कारणं धरित्रीं जगाम । भूमौ पपातेत्यर्थः ।
स्त्रीणामापदि मातैव शरणमिति भावः ।

**भाषार्थं—**जिस प्रकार लू लगने से लता के फूल झर जाते हैं और वह

Page 540Permalink

चतुर्दशः सर्गः
४८१

सूखकर पृथ्वी पर गिर पड़ती है, उसी प्रकार इस अपमानजनक बात को सुनकर सीता के आभूषण भी गिर पड़े और वे भी अपनी मां पृथ्वी की गोद में गिर पड़ी ॥५४॥

इक्ष्वाकुवंशप्रभवः कथं त्वां त्यजेदकस्मात्पतिरार्यवृत्तः।
इति क्षितिः संशयितेव तस्यै ददौ प्रवेशं जननी न तावत् ॥ ५५ ॥

अन्वयः—इक्ष्वाकुवंशप्रभवः आर्यवृत्तः पतिः त्वाम् अकस्मात् कथं त्यजेत् इति संशयिता इव तावत् जननी क्षितिः तस्यै प्रवेशं न ददौ ।

इक्ष्वाक्विति । इक्ष्वाकुवंशप्रभवः महाकुलप्रसूतिरित्यर्थः । आर्यवृत्तः साधुचरितः पतिर्भर्ता त्वामकस्मादकारणात्कथं त्यजेत् । असम्भावितमित्यर्थः । इति संशयितेव सन्दिहानेव तावत् त्यागहेतुज्ञानावधेः प्रागित्यर्थः । जननी क्षितिस्तस्यै सीतायै प्रवेशम् आत्मनीति शेषः । न ददौ ।

भाषार्थ—उस समय पृथ्वी ने मानो दुविधा में पड़कर अपनी गोद में नहीं समा लिया कि इक्ष्वाकुवंश में उत्पन्न एवं सदाचारी राम सीता को इस प्रकार अचानक क्यों छोड़ देंगे ॥ ५५ ॥

सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यदान्तः ।
तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धो मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः ॥ ५६ ॥

अन्वयः—लुप्तसंज्ञा सा दुःखं न विवेद प्रत्यागतासुः ( सतीः ) अन्तः समतप्यत तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धः प्रबोधः मोहात् कष्टतरः अभूत् ।

सेति । लुप्तसंज्ञा नष्टचेतना मूर्च्छिता सा दुःखं न विवेद । प्रत्यागतासुर्लब्धसंज्ञा सत्यन्तः समतप्यत । दुःखेनादह्यतेत्यर्थः । तपेः कर्मणि लङ् । कर्मकर्तरीति केचित् तन्न “तपस्तपःकर्मकस्यैव” इति यङ्नियमात् । तस्याः सीतायाः सुमित्रात्मजयत्नलब्धः प्रबोधो मोहात्कष्टतरोऽभूत् । दुःखवेदनासंभवादिति भावः ।

भाषार्थ—मूर्च्छा आ जाने से उन्हें उस समय तो दुःख नहीं हुआ; किन्तु जब वे मूर्च्छा से जगीं तब उनके हृदय में बड़ी व्यथा हुई । लक्ष्मण ने जलसिंचन आदि प्रयत्न करके जो उनकी मूर्च्छा दूर की, वह बात उन्हें मूर्च्छा से भी अधिक कष्ट देनेवाली जान पड़ी ॥ ५६ ॥

न चावदद्भर्तुरवर्णमार्या निराकरिष्णोर्वृजिनादृतेऽपि ।
आत्मानमेव स्थिरदुःखभाजं पुनः पुनर्दुष्कृतिनं निनिन्द ॥५७ ॥

अन्वयः—आर्या वृजिनात् विना अपि निराकरिष्णोः भर्तुः अवर्णं न अवदत् किन्तु स्थिरदुःखभाजम् ( अत एव ) दुष्कृतिनं आत्मानम् एव पुनः पुनः निनिन्द ।

३१ र० स०