रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 554 of 735
Read in contextपञ्चदशः सर्गः
४९५
अवेक्ष्येति । ते मुनयो राममवेक्ष्य । रक्षितारमिति शेषः । तस्मिल्लवणे स्वतेजसा शापरूपेण न प्रजह्रुः । तथाहि त्रायते इति त्राणं रक्षकम् । कर्तरि ल्युट् । तद्भावे शाप एवास्त्रं येषां ते शापास्त्राः सन्तस्तपसो व्ययं कुर्वन्ति । शापदानात्तपसो व्यय इति प्रसिद्धेः ।
**भाषार्थ—**उन मुनियों ने राम को अपना रक्षक देख कर उस लवणासुर को शाप देकर नष्ट नहीं किया, क्योंकि जिन लोगों में शाप देकर भस्म कर देने की शक्ति होती है वे तपस्या के एकत्रित तेज को ऐसे काम में तभी लगाते हैं जब कोई दूसरा उनका रक्षक न हो ॥ ३ ॥
प्रतिशुश्राव काकुत्स्थस्तेभ्यो विघ्नप्रतिक्रियाम् ।
धर्मसंरक्षणार्थैव प्रवृत्तिर्भुवि शार्ङ्गिणः ॥ ४ ॥
**अन्वयः—**काकुत्स्थः तेभ्यः विघ्नप्रतिक्रियां प्रतिशुश्राव, भुवि शार्ङ्गिणः प्रवृत्तिः धर्मसंरक्षणार्था एव ।
प्रतीति । काकुत्स्थो रामस्तेभ्यो मुनिभ्यो विघ्नप्रतिक्रियां लवणवधरूपां प्रतिशुश्राव प्रतिजज्ञे । "प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता" इत्यनेन चतुर्थी । तथाहि भुवि शार्ङ्गिणः विष्णोः प्रवृत्ती रामरूपेणावतरणं धर्मसंरक्षणमेवार्थः प्रयोजनं यस्याः सा तथैव ।
**भाषार्थ—**राम ने उन मुनियों से उनके विघ्नों को दूर करने की प्रतिज्ञा की, क्योंकि धर्म की रक्षा करने के लिए ही तो वे संसार में अवतार लेते हैं ॥४॥
ते रामाय वधोपायमाचख्युर्विबुधद्विषः ।
दुर्जयो लवणः शूली विशूलः प्रार्थ्यतामिति ॥ ५ ॥
**अन्वयः—**ते रामाय विबुधद्विषः वधोपायं आचख्युः लवणः शूली दुर्जयः (किन्तु) विशूलः प्रार्थ्यताम् ।
त इति । ते मुनयो रामाय विबुधद्विषः सुरारेर्लवणस्य वधोपायमाचख्युः । लुनातीति लवणः । नन्द्यादित्वाल्ल्युः । तत्रैव निपातनाण्णत्वम् । लवणः शूली शूलवान्दुर्जयोऽजय्यः किन्तु विशूलः शूलरहितः प्रार्थ्यतामभिगम्यताम् । 'याच्ञायामभियाने च प्रार्थना कथ्यते बुधैः' इति केशवः ।
**भाषार्थ—**तब उन मुनियों ने देवताओं के शत्रु उस लवणासुर के वध का उपाय राम को बतलाया कि जब तक उसके हाथ में भाला रहेगा तब तक उसका हारना कठिन है इसलिए उस पर ऐसे समय आक्रमण करना चाहिए कि जब उसके हाथ में भाला न हो ॥ ५ ॥