रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

चतुर्दशः सर्गः
४८१

सूखकर पृथ्वी पर गिर पड़ती है, उसी प्रकार इस अपमानजनक बात को सुनकर सीता के आभूषण भी गिर पड़े और वे भी अपनी मां पृथ्वी की गोद में गिर पड़ी ॥५४॥

इक्ष्वाकुवंशप्रभवः कथं त्वां त्यजेदकस्मात्पतिरार्यवृत्तः।
इति क्षितिः संशयितेव तस्यै ददौ प्रवेशं जननी न तावत् ॥ ५५ ॥

अन्वयः—इक्ष्वाकुवंशप्रभवः आर्यवृत्तः पतिः त्वाम् अकस्मात् कथं त्यजेत् इति संशयिता इव तावत् जननी क्षितिः तस्यै प्रवेशं न ददौ ।

इक्ष्वाक्विति । इक्ष्वाकुवंशप्रभवः महाकुलप्रसूतिरित्यर्थः । आर्यवृत्तः साधुचरितः पतिर्भर्ता त्वामकस्मादकारणात्कथं त्यजेत् । असम्भावितमित्यर्थः । इति संशयितेव सन्दिहानेव तावत् त्यागहेतुज्ञानावधेः प्रागित्यर्थः । जननी क्षितिस्तस्यै सीतायै प्रवेशम् आत्मनीति शेषः । न ददौ ।

भाषार्थ—उस समय पृथ्वी ने मानो दुविधा में पड़कर अपनी गोद में नहीं समा लिया कि इक्ष्वाकुवंश में उत्पन्न एवं सदाचारी राम सीता को इस प्रकार अचानक क्यों छोड़ देंगे ॥ ५५ ॥

सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यदान्तः ।
तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धो मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः ॥ ५६ ॥

अन्वयः—लुप्तसंज्ञा सा दुःखं न विवेद प्रत्यागतासुः ( सतीः ) अन्तः समतप्यत तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धः प्रबोधः मोहात् कष्टतरः अभूत् ।

सेति । लुप्तसंज्ञा नष्टचेतना मूर्च्छिता सा दुःखं न विवेद । प्रत्यागतासुर्लब्धसंज्ञा सत्यन्तः समतप्यत । दुःखेनादह्यतेत्यर्थः । तपेः कर्मणि लङ् । कर्मकर्तरीति केचित् तन्न “तपस्तपःकर्मकस्यैव” इति यङ्नियमात् । तस्याः सीतायाः सुमित्रात्मजयत्नलब्धः प्रबोधो मोहात्कष्टतरोऽभूत् । दुःखवेदनासंभवादिति भावः ।

भाषार्थ—मूर्च्छा आ जाने से उन्हें उस समय तो दुःख नहीं हुआ; किन्तु जब वे मूर्च्छा से जगीं तब उनके हृदय में बड़ी व्यथा हुई । लक्ष्मण ने जलसिंचन आदि प्रयत्न करके जो उनकी मूर्च्छा दूर की, वह बात उन्हें मूर्च्छा से भी अधिक कष्ट देनेवाली जान पड़ी ॥ ५६ ॥

न चावदद्भर्तुरवर्णमार्या निराकरिष्णोर्वृजिनादृतेऽपि ।
आत्मानमेव स्थिरदुःखभाजं पुनः पुनर्दुष्कृतिनं निनिन्द ॥५७ ॥

अन्वयः—आर्या वृजिनात् विना अपि निराकरिष्णोः भर्तुः अवर्णं न अवदत् किन्तु स्थिरदुःखभाजम् ( अत एव ) दुष्कृतिनं आत्मानम् एव पुनः पुनः निनिन्द ।

३१ र० स०