रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 534 of 735
Read in contextचतुर्दशः सर्गः ४७५
तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तावुपस्थितायामपि निर्व्यपेक्षः ।
त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात्समुद्रनेमिं पितुराज्ञयेव ॥ ३९ ॥
अन्वयः—तस्य अपनोदाय फलप्रवृत्तौ उपस्थितायां अपि निर्व्यपेक्षः (सन्) वैदेहसुतां पुरस्तात् पितुः आज्ञया समुद्रनेमिं इव त्यक्ष्यामि ।
तस्येति । तस्यावर्णस्यापनोदाय दूरीकरणाय फलप्रवृत्तावपत्योत्पत्तावुपस्थितायां सत्यामपि निर्व्यपेक्षो निःस्पृहः सन् वैदेहसुतां पुरस्तात्पूर्वं पितुराज्ञया समुद्रनेमिं समुद्रो नेमिरेव नेमिर्यस्याः सा भूमिः । तामिव त्यक्ष्यामि ।
भाषार्थ—इस समय यद्यपि सीता का पुत्र रूप फल होने वाला है तो भी इस कलंक को मिटाने के लिए सब माया मोह तोड़कर उसे वैसे ही छोड़ दूंगा जैसे पिता की आज्ञा से समुद्र पर्यन्त पृथ्वी को छोड़ दिया था ॥ ३९ ॥
अवैमि चैनामनघेति किन्तु लोकापवादो बलवान्मतो मे ।
छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः ॥ ४० ॥
अन्वयः—एनाम् अनघा इति अवैमि किन्तु लोकापवादः बलवान् मे मतः हि प्रजाभिः भूमेः छाया शुद्धिमतः शशिनः मलत्वेन आरोपिता ।
अवैमीति । एनां सीतामनघा साध्वीति चावैमि किन्तु मे मम लोकापवादो बलवान्मतः । कुतः हि यस्मात्प्रजाभिर्भूमेश्छाया प्रतिबिम्बं शुद्धिमतो निर्मलस्य शशिनो मलत्वेन कलङ्कत्वेनारोपिता । अतो लोकापवाद एव बलवानित्यर्थः ।
भाषार्थ—मैं जानता हूँ कि सीता निर्दोष हैं पर लोक निन्दा को मैं सत्य से भी बड़ा मानता हूँ, देखो निर्मल चन्द्रबिम्ब के ऊपर पड़ी हुई पृथ्वी की छाया को लोग चन्द्रमा का कलंक कहते हैं और असत्य होने पर भी सारा संसार उसे सत्य मानता है ॥ ४० ॥
रक्षोवधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स वैरप्रतिमोचनाय ।
अमर्षणः शोणितकांक्षया किं पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्वः ॥ ४१ ॥
अन्वयः—मे रक्षोवधान्तः प्रयासः व्यर्थः न च (किन्तु) स वैरप्रतिमोचनाय । (हि) अमर्षणः द्विजिह्वः पदा स्पृशन्तं शोणितकांक्षया दशति किम् ।
रक्ष इति । किंच मे रक्षोवधान्तः प्रयासो व्यर्थो न किन्तु स वैरप्रतिमोचनाय वैरशोधाय । तथा हि अमर्षणोऽसहनो द्विजिह्वः सर्पः सदा पादेन स्पृशन्तं पुरुषं शोणितकांक्षया दशति किम् ? किंतु वैरनिर्यातनायेत्यर्थः ।
भाषार्थ—यदि यह कहो कि ऐसा ही था तो राक्षसों को क्यों मारा ? इसका उत्तर यह है कि सीता को छुड़ाने के लिए मैंने जो राक्षसों को मारा