रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 525 of 735
Read in context४६६ रघुवंशमहाकाव्ये
**भाषार्थ—**सज्जनता के आकर राम ने पहले तो सुग्रीव आदि मित्रों को सब प्रकार की सामग्री से सुसज्जित भवनों में ठहरा कर बाद अपने पिता के पूजाघर में गये वहाँ दशरथ का अकेला चित्र देखकर उनकी आँखों में आंसू आ गये ॥ १५ ॥
कृताञ्जलिस्तत्र यदम्ब सत्यान्नाभ्रश्यत स्वर्गफलाद् गुरुर्नः ।
तच्चिन्त्यमानं सुकृतं भवेति जहार लज्जां भरतस्य मातुः ॥ १६ ॥
**अन्वयः—**तत्र कृताञ्जलिः ( सन् रामः ) हे अम्ब ! नः गुरुः स्वर्गफलात् सत्यात् न अभ्रश्यत इति यत् तत् चिन्त्यमानं तव सुकृतम् इति भरतस्य मातुः लज्जां जहार ।
कृताञ्जलिरिति । तत्र निकेतने कृताञ्जलिः सन् रामः 'हे अम्ब ! नो गुरुः पिता स्वर्गः फलं यस्य तस्मात्सत्यान्नाभ्रश्यत न भ्रष्टवानिति यदभ्रंशनं तच्चिन्त्यमानं विचार्यमाणं तव सुकृतम् ।' इत्येवं प्रकारेण भरतस्य मातुः कैकेय्या लज्जां जहारापानयत् । राज्ञां प्रतिज्ञापरिपालनं स्वर्गसाधनमित्यर्थः । भरतग्रहणं तदपेक्षयाऽपि कैकेय्यनुसरणद्योतनार्थम् ।
**भाषार्थ—**कैकेयी वहाँ उदास होकर बैठी हुई थी, राम ने हाथ जोड़ कर उससे कहा “माँ तुम्हारे ही पुण्य के प्रताप से हमारे पिताजी अपने उस सत्य से नहीं डिगे, जिससे स्वर्ग मिलता है । यदि आप उनसे वरदान न माँगती तो उनकी वरदान देने की प्रतिज्ञा झूठी हो जाती” यह सुनकर कैकेयी की आत्मग्लानि जाती रही ॥ १६ ॥
तथैव सुग्रीवविभीषणादीनुपाचरत्कृत्रिमसंविधाभिः ।
संकल्पमात्रोदितसिद्धयस्ते क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन ॥ १७ ॥
**अन्वयः—**सुग्रीवविभीषणादीन् कृत्रिमसंविधाभिः तथा एव उपाचरत् यथा संकल्पमात्रोदितसिद्धयः ते चेतसि विस्मयेन क्रान्ताः ।
तथेति । सुग्रीवविभीषणादीन् संविधीयन्त इति संविधा योग्यवस्तूनि कृत्रिमसंविधाभिस्तथा तेन प्रकारेणैवोपाचरत् यथा सङ्कल्पमात्रेणेच्छामात्रेणोदितसिद्धयस्ते सुग्रीवादयश्चेतसि विस्मयेन क्रान्ता आक्रान्ताः ।
भाषार्थ — वहां से आकर राम ने सुग्रीव और विभीषण आदि मित्रों का अच्छी तरह स्वागत किया, उन लोगों को यह देखकर बड़ा आश्चर्य हुआ कि हम जो कुछ चाहते हैं वह तत्काल बिना कहे ही मिल जाता है ॥ १७ ॥
सभाजनायोपगतान्स दिव्यान्मुनीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः ।
शुश्राव तेभ्यः प्रभाविवृत्तं स्वविक्रमे गौरवमादधानम् ॥ १८ ॥