जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

JAIMINĪYA BRĀHMAṆA
OF THE
SĀMA VEDA
Book 1
10386
Prof. Dr. Raghu Vira

Sarasvati Vihara Series
EDITED BY
Raghu Vira, M. A., Ph. D., D. Litt. et Phil.
DIRECTOR, INTERNATIONAL ACADEMY OF
INDIAN CULTURE, LAHORE
IN COLLABORATION WITH
OTHER SCHOLARS
Volume 2
JAIMINĪYA BRĀHMAṆA OF THE SĀMA VEDA
Book 1
Rupees 14/-        Shillings 21/-
November 1937
Published by the Director
for
The International Academy of Indian Culture,
Lahore, India
Printed by Mr. Sadhu Ram, M. A., at the Academy's
own printing works, the Arya Bharati Press
LAHORE

सरस्वती-विहार-ग्रन्थाः
२
सामवेदीयं
जैमिनीय-ब्राह्मणम्
प्रथमः काण्डः
आचार्य-रघुवीरेण परिष्कृतम्
मूल्यं-रूप्याणां चतुर्दश विक्रमाब्दाः १९९४
प्रकाशिता—सरस्वती-विहारः, लवपुरम्
एतद् ब्राह्मणं सरस्वती-विहार आर्यभारत्य्-अभिधे मुद्रण-गृहे मुद्रितम्

This page contains English publication details and a library stamp/call number (no Devanagari/Vedic text is present on this page).

Books 2 and 3, an extensive Introduction, a Sanskrit
Commentary, a Rendering into English,
Exegetical Notes and Appendices
appear as separate volumes

[Library Stamp]
SRI VENKATESWARA
UNIVERSITY LIBRARY.
Accn. No. 002848
Date..............................
TIRUPATI.

[Library Classification / Call Number]
B
R
294·523
R126·1

अथ
जैमिनीय तळवकार ब्राह्मणम्

The provided image is completely blank (washed out/overexposed) with only faint noise artifacts at the top edge. There is no legible Sanskrit or Devanagari text visible to transcribe.

Please provide a clear or higher-contrast scan of the page so that it can be accurately transcribed.

यास्येयं जितिस् ताम् ॥"
Wait, look at "समाप्येमाम्" - स मा प्ये मा म्.
"जितिम् अजयद्" - जि ति म् अ ज य द्.
"यास्येयं" - या स्ये यं.
"जितिस् ताम् ॥" - जि ति स् ता म् ॥.
Everything is perfectly readable.

Let's format everything clearly in Markdown.
We will output:

• The top header with line marker.
• The ॐ line.
• The two columns of the first section, or row by row.
  Wait, how should we present two columns?
  The prompt says: "Transcribe every visible line, preserving headers, footnote numbers, footnotes, and punctuation. Prefix each line with line marker like , ."
  When a page has parallel columns, usually transcribing the full width line by line or column by column?
  Notice:
  Main text block 1:
  Left side: lines of text.
  Right side: lines of text.
  They are printed side by side with a gap in the middle:
  Line 1: 'तद् आहुः केन² जुहोति कस्मिन् हूयत इति । प्राणेनैव³ एतद् अजनोत्स्व् एव तद् विद्यात् ॥
  Line 2: जुहोति प्राणे हूयते ॥ स एषो ऽङ्गार¹¹ एतानि¹² भस्मानि ग्रसते । यथा कुमार

४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.७
स स्वर्गं लोकम् आरोहन् देवन् अब्रवीद् एतानि यूयं त्रीणि
शतानि वर्षाणां समापयथेति । तथेति² । ते त्रीणि शतानि
वर्षाणां समाप्य ताम् उ एव जितिम् अजयन् यां प्रजापतिर्
अजयत् । त एते सर्व एव प्रजापतिमात्रा अयामयाम् ? इति ॥
ते ऽब्रुवन् देवशरीरैर् वा इदम् अमृतशरीरै समापाम न वा इदं
मनुष्यास् समाप्स्यन्ति । एतेमं यज्ञं संभरामॆति । तं संवत्सरम्
अभिसमभरन्³ । ते ऽब्रुवन् महद् वा इदं सम् एव भरामॆति ।
तं⁴ द्वादशाहम् अभिसमभरन् । ते ऽब्रुवन् महद् वा इदं सम्
एव भरामॆति । तं पृष्ठ्यं षडहम् अभिसमभरन् । ते ऽब्रुवन्
महद् वा इदं सम् एव भरामॆति ॥ ३ ॥

१ श आरोहद् वर्षाणां समापयथेति तथेति ४ य श तद्
२ र द्विरुक्तिः तथेति ते त्रीणि शतानि ३ र ल व श ष ॰संभरंस् ५ य र ल ॰संभरंस्

तं त्रिरात्रं तं द्विरात्रं तम् अश्रोढां तं तम् अतिरात्रं तं वाजपेयं
तं षोडशिनं तम् उक्थ्यं तम् अग्निष्टोमं तम् इष्टिषशुबन्धांस् तं
चातुर्मास्यानि तं दर्शपूर्णमासौ तम् एते अग्निहोत्राहुती अभिसम-
भरन्¹ । सो ऽतो न पराजयते । तद् वा अपराजितं यद् अग्नि-
होत्रम् । न ह वै पराजयते य एवं वेद ॥
स यत् पुरस्ताद् अप उपस्पृशति—सत्यं वा आपस् सत्यं दीक्षा—
दीक्षैवास्य सा ॥
अग्निर् ज्योतिर् ज्योतिर् अग्निस् स्वाहा इत्य् अष्टाक्षरॆण जुहोति ।
अष्टाक्षरा गायत्री । तद् एव प्रातःसवनम् । मनसा निष्केवैल्ये-
नोत्तराम् आहुतिं जुहोति । तद् एव माध्यंदिनं सवनम् ।
उपसृष्टे प्राश्नाति । तद् एव तृतीयसवनम् । लेलि²हितम् इव हि
तत् तृतीयसवनम् ॥
उपरिष्टाद् अप उपस्पृशति । अवभृथ एवास्य सः ॥
स यद् एते सायमाहुती जुहोत्य् एताभ्याम् एवास्याहुतिभ्यां
सर्वैर् एतैर् यज्ञक्रतुभिर् इष्टं भवति ॥
³अथ यद् एते प्रातराहुती जुहोत्य् एताभ्याम् एवास्याहुतिभ्यां
सर्वैर् एतैर् यज्ञक्रतुभिर् इष्टं भवति ॥⁴
तद् एतद् अपर्यन्तं यद् अग्निहोत्रम् ॥ ४ ॥

१ ल व ष ॰संभरन् श ॰समाभरन् २ य व ष निकैव॰ ३ ल श लेली॰
४-४ व ष नास्ति (समात् समं दृष्टिप्लुतिः)

अथ पशुकामस् सायं पशुषु समेतेष्व् अग्निहोत्रं जुहुयात् ।
ब्रह्म वा अग्निहोत्रम् । ब्रह्मणैवैतत्² पशून् परिगृह्णाति । अविस्सृष्टेषु
प्रातः । ब्रह्म वा अग्निहोत्रम् । ब्रह्मणैवैतत्³ पशून् परिगृह्णाति । स
एतान् ब्रह्मणोभयतः³ पशून् परिगृह्णीते । अव पशून् रुन्द्धे ।
बहुपशुर् भवति ॥
अथ स्वर्गकामः द्वौ समुद्राव् अन्वौ⁴ विततौ महन्ताव् आर्वैरिवैतैते
चर्यैवं पादौ⁵ इति । द्वौ हैव समुद्राव् अचर्याव् अहश् चैव रात्रिश्
च । ते ये नक्तं जुह्वति रात्रिम् एव ते समुद्रं प्रविशन्ति । अथ
य उदिते जुह्वत्य् अहर् एव ते समुद्रं प्रविशन्ति । तयोर् वा
एतयोर् अत्ययनम् अस्ति यथा वैषवं वा स्यात् सेतोर्⁹ वा
संक्रमणम् । अस्तम् इते पुरा तमिस्रायै जुहुयाद्वां पुरोदयात् ॥ ५ ॥

१ ल ब्रह्मणैव तत् पर्यावर्तेते जठरेण पादाः ९ १ य ल२ वैषवं र वैवच
२ र ल ब्रह्मणैव तत् ५ यलश आपं ल२ वैषचा व ष चैषवं
३ र ल व श ष ॰भवतः ६ ? ल२ पथेव श वैषम्
४ ल२ अञ्चवौ । तथा तै ३. २. ८. १ ७ र श पदौ १० ? एवं यश । अन्यत्र स्तोर्
द्वौ समुद्रा वितताव् अञ्चवौ ८ य व श ष अवनम्

अथो हैतौ श्यामशबलाव् एव यद् अहोरात्रे । अहर् वै शबलो
रात्रिश् श्यामः । ते ये नक्तं जुह्वति रात्रिम् एव ते श्याभं प्रविशन्ति ।
अथ य उदिते जुह्वत्य् अहर् एव ते शबलं प्रविशन्ति । तयोर्
एतद् एवात्ययनम्—अस्तम् इते पुरा तमिस्रायै सुष्ठुह्यातां
पुरोदयात् ॥
अथो हैषु¹ सवितैव युग्नः² । सविता वै प्रजापतिः प्रजापतिर् विश्वे
देवाः । प्रजापताव् एवास्य तद् विश्वेषु देवेषु हुतं भवति । तद्
एतत् प्राजापत्यं यद् अग्निहोत्रम् ॥
अथ यद् एतत् प्रातः प्रभाति—एतस्मिन् वै शुश्रे प्रजापतिः प्रजाः
प्रजनयांचकार । सविता वै प्रजापतिः प्रजापतिर् विश्वे देवाः—
प्रजापताव् एवास्य तद् विश्वेषु देवेषु हुतं भवति । तद् एतद्
वैश्वदेवं यद् अग्निहोत्रम् ॥
अथो हैतद् अहोरात्रे एवंसुखं संघत्तः⁴ । अन्नं वा अग्निहोत्रम् ।
अन्नाद्यम् एवैतद् अहोरात्रयोर् मुखतो ऽपिदधाति⁵ । एवम् एव
पुनः प्रातस् संधत्तः । अन्नं वा अग्निहोत्रम् । अन्नाद्यम् एवैतद्
अहोरात्रयोर् मुखतो ऽपिधायैतौ पुनर्मृत्यू अतिमुच्यते यद्
अहोरात्रे ॥ ६ ॥

१ ? ल२ हैष ३ र व श ष प्रजापतिर् ५-५ लश नास्ति (समात् समं
२ श यौन ४ र श समयत्तो ल सम्यत्तो दृष्टिप्लुतिः)
६ र व ष विदधाति

असौ वा आदित्यो ऽस्तं यन् षोढा विश्रोचति । त्र्यमृग्वद्
इति ह स्म वा एतं पूर्वं पुराणिन आचक्षते । अथैतर्हिं त्र्यमृग्वद्³
इति ॥
'स वा' एषो ऽस्तं यन्⁴ ब्राह्मणम् एव श्रद्धया प्रविशति
पयसा पशूंस् तेजसाग्निम् ऊर्जौषधी रसेनापस् स्वधया
वनस्पतीन् ॥

र ल रात्रिंया° ३ लवशष "व" ५-५ य ल व रवश स Wait,१? Look at footnote 1: १ य र ल रात्रिया°- wait, is itय र ल रात्रिया°? Yes: १ य र ल रात्रिया°. Line 2: २ ल२ इर्तु ४ श चिदा°`

Text block 4 (Section 10):
Line 1:
Left: सायमाहुत्यैव यत् किं चाह्ना१ पापं करोति तद् अस्याग्नौ
Right: मुञ्जाद् इषीकां विवृहेद् एवम् एव सर्वस्मात् पाप्मनो निर्मुच्यते ।
Line 2:
Left: रात्र्यापहन्ति२ । प्रातराहुत्यैव यत् किं च रात्र्या पापं करोति तद्
Right: तद् यथा हिरण्ये म्माते न कश् चन न्यङ्गः पाप्मा परिशिष्यत
Line 3:
Left: अस्यादित्यो ऽह्नापहन्ति । स यथाहिर् अहिच्छद्मभ्यै निर्मुच्येत यथा३
Right: `एवं हैवास्मिन् न कश् चन न्यङ्गः पाप्मा परिशिष्यते य एवं

६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१७
[१.१२]
जुहवाम तयैनं जिगीषामेति । तथेति । त आज्याहुतिम् अजु-
हवुः¹। ताम् अश्नम् अकुरुत तां प्रत्युददीप्यत । तस्माद् यत्राज्या-
हुतिं जुह्वति प्रत्युदीप्यत एव ॥
ते ऽब्रुवन् पश्चाहुतिं जुहवाम तयैनं जिगीषामेति । तथेति । ते
पशुम् आलभ्य मेदस समवदाय पश्वाहुतिम् अजुहवुः । ताम् अश्नम्
अकुरुत तां प्रत्युददीप्यत । तस्माद् यत्र पश्वाहुतिं जुह्वति
प्रत्युद्दीप्यत एव ॥
ते ऽब्रुवन् क्षीराहुतिं जुहवाम तयैनं जिगीषामेति । तथेति । ते
क्षीराहुतिम् अजुहवुः । तयैनम् अजयन् । तस्माद् यत्र क्षीराहुतिं
जुह्वत्य् अङ्गारा एव भवन्ति ॥
ते ऽब्रुवन्न् अजेषु³र् वा एनम् अनेन⁴ हन्तानपेजयं जिगीषा-
मेति ॥ १२ ॥
अस्यां कण्डिकायां र-कोशस्य घ जुहुवुः । तथोत्तरत्र ४ ल२ अनेन
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ व ष हुतां ५ ल२ व ष वै
१ ल जुहुवुः व श अजुहुवुः ३ ? एवं सर्वेषु कोशेषु
[१.१३]
ते ऽब्रुवन् सोमाहुतिं जुहवाम तयैनं जिगीषामेति । तथेति ।
ते सोमेनायजन्तः । ते सोमाहुतिम् अजुहवुः । तयैनं प्राजयन् ।
तस्माद् यत्र सोमाहुतिं जुह्वत्य् अङ्गारा एव भवन्ति ॥
स य एवं विद्वान् आज्याहुतिं च पश्वाहुतिं जुहोति प्रियम्
एवास्य तेन धामोपगच्छति । अथ यत् क्षीराहुतिं जुहोति जयत्य्
एवैनं तेन । अथ यत् सोमाहुतिं जुहोति यथा² जित्वा प्रजयेत्
तादृक् तत् । स एतौ पुनर्मृत्य् अतिमुच्यते यद् अहोरात्रे ॥ १३ ॥
अस्यां कण्डिकायां र-कोशस्य पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ १ सर्वेषु कोशेषु जुहुवाम
२ श यथारीं
[१.१४]
सोमाहुतिधृष्टः¹। प्राणाय त्वा इति समिधम् अभ्यादधाति ।
अपाने ऽमृतम् अधां² स्वाहा इति जुहोति । अथ स्रुचम् अभिमृशति
हृदयं प्रेतिर्³ मनस् संततिश् चक्षुर् आनतिश् श्रोत्रम् उपनतिर् वाग्
आगतिः । प्रतीतं देवेभ्यो जुष्टं हव्यम् अस्थात् ॥ अमृते माम् अधात् ॥
आ मां प्राणा विशन्तु भूयसे सुकृताय इति । स ह भूय एव सुकृतं
करोति । अथो हैनम् अमुष्मिन् लोके न पापिवाग् आगच्छति य
एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ १४ ॥
१ ? य नास्ति । र ल घटट श धदृष्ट् २ ल व ष अधां ३ ल२ प्रेतिर् । अन्येषु कोशेषु प्रेतर्
[१.१५]
तँद्

ाद् वाग् अन्वेति तस्माद् वत्सं
पूर्व यन्तं पश्चा' मातान्वेति । हृदयम् एव मेध्य उपदोहनी
प्राणो रज्जुः । प्राणेनैव १०वाक् च मनश् चाभिहिते । रज्ज्वा
वै वत्सं च मातरं चाभिदधाति ॥
तद् ध जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ वेत्थाग्निहोत्रं याज्ञवल्क्या
इति । वेदेति होवाच । किम् इति । पय इति । यत् पयो न
स्यात् केन जुहुया इति । व्रीहियवाभ्याम् इति ॥
यद्११ व्रीहियवौ न स्यातां केन जुहुया १२ इति । यद् अन्यद्
Right col:
धान्यं तेनेति १३ ॥
यद् अन्यद् धान्यं न स्यात् केन जुहुया १४ इति । आरण्याभिर्
ओषधीभिर् इति ॥
यद् आरण्या ओषधयो न स्युः १५ केन जुहुया इति । अद्भिर् इति ॥
यद् आपो न स्युः १६ केन जुहुया इति । स होवाच न वा इह १७
तर्हि किं चनासीद् अथैतद् १८ उ हूयत इव १९ सत्यं श्रद्धायाम् इति ।
तं होवाच वेत्थाग्निहोत्रं याज्ञवल्क्य नमस् ते ऽस्तु सह

[८] जैमिनीयब्राह्मणम् [१.२१

—अग्निहोत्री गृहेभ्यः ।
कथा तद् अस्य काव्यं
कथा संततो ऽग्निभिः ॥
इति । यद् अग्नीन् आधायाथापप्रवसति कथम् अस्यानपप्रोषितं
भवतीति । स होवाच वाजसनेयः
यो जविष्ठो भुवनेषु
स विद्धान् प्रवसन् विदे ।
तथा तद् अस्य काव्यं
तथा संततो ऽग्निभिः ॥
इति । मन इति होवाच । मनो वाव भुवनेषु जविष्ठम् ।
मनसैवास्यानपप्रोषितं भवतीति ह तद् उवाच ॥
अथ हैनम् उपजग्मौ
यत्१ स दूरं परेत्या-
थ तत्र प्रमाद्यति ।
कस्मिन् सास्य हुताहुतिर्
गृहे याम् अस्य जुह्वति ॥
इति । स होवाच वाजसनेयः
यो जागार२ भुवनेषु
स विद्धान् प्रवसन् विदे३ ।
तस्मिन् सास्य हुताहुतिर्
गृहे याम् अस्य जुह्वति ॥
इति । प्राण इति होवाच । प्राणो वा भुवनेषु जागरः । प्राण
एवास्य सा हुताहुतिर्४ भवति । तस्माद् आहुः प्राणो ऽग्निहोत्रम्
इति । यावद् ध्य् एव प्राणेन प्राणिति तावद् अग्निहोत्रं
जुहोति ॥ २० ॥

१ सर्वेषु कोशेषु यस् २ सर्वेषु कोशेषु जागारर् ३ ल२-वर्जं सर्वत्र विदे
४ सर्वेषु कोशेषु ॰हुतीर्

रौद्रं गवि वायव्यम् उपसृष्टम् आश्विनं दुह्यमानम् आग्नीषो-
मीयं दुग्धं पौष्णः प्रेन्द्वो मैत्रश् शरो वारुणम् अधिश्रितं
वैष्णवं प्रतिष्ठाप्यमानं वैश्वदेवम् उन्नीतं सावितुः प्रक्रान्तं द्यावापृ-
थिव्योर्१ ऽपसन्नम् इन्द्राग्न्योः२ पूर्वाहुतिः प्रजापतेर् उत्तरा३ ।
तद् एतत् सप्तदशम् अग्निहोत्रम् । सप्तदश उ एवा वाजपेयः३ ।
स य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोत्य् उभाव् एव लोकाव् अभि-
जयति यश् चाग्निहो

इति च गतिं चानूचिमहे६ त्वम् अस्मभ्यम्Notice superscript 5 onअग्निहोत्र: अग्निहोत्र५. Footnote 5: ५ य-वर्जं सर्वत्र अग्निहोत्रं. Notice superscript 6 on चानूचिमहे: चानूचिमहे६. Footnote 6: ६ ? ल ॰नूचामहे व ॰नूचेमहे श ॰नूचेमहे ध ॰नूचिमहे`.

Line 48:
अग्निहोत्र इति च गतिं च ब्रूहि वयं तुभ्यं पृथक् पञ्च वरान् दद्म

Line 55:
शताश्रानि ददानीति ॥
Wait, शताश्रानि or शतान्यानि?
Look at line 55:
श ता श्रा नि -> शताश्रानि!

Line 62:
अग्नीन् आद्धानः प्रातर् एवोद्धरेत्१ । द्विस्र् सायं द्विः प्रातर्
Wait, द्विस्र् with a virama under स and repha? Look at:
द्विस्र् सायं -> द्वि स with virama and repha on top: द्विस्र्!

Line 63:

१० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.३३
प्रत्यपचयति । एष वै मृत्युर यद् वायुर् अजिर एव नाम । तम् देवं देवानाम् । वायोर् देवस्य सायुज्यं सँलोकतां सम्भ्यारोहति
एव ताभिर् आहुतिभिश् शमयित्वान्तरिक्षं लोकानां जयति वायुं य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥२६॥
१ य 'व् ल१ अग्निं हान्यू ५ वश एवा
२ व चतुष्पादा ल२ अग्निं रिहान्यू ६ लवश सां । एवं केषुचित्
३ य-ग-वर्जं सर्वत्र प्रत्यपचयत्ययत्य् व अग्नेईन्न् कोशेषूत्तरत्रापि
४-४ रष अग्नीईन्न् श अग्नी इन्न्
स ततो रेष्मानम् एव रथं समास्थायादित्यस्य सलोक- शितं¹ भवति यावज् जीवानाशकप्रती² भवति । एष वै मृत्युर
ताम् अभिप्रयाति । त्र्यहं जुहोति । द्वादशाहुतयस् संपद्यन्ते । यद् आदित्यो भ्रोचन्न् एव नाम । तम् एव ताभिर् आहुतिभिश्
द्वादश मासास् संवत्सरः । संवत्सरो वा इदं सर्वं यद् इहाक्षाति शमयित्वा दिवं लोकानां जयत्य् आदित्यं देवं देवानाम् । आदित्य-
यत् पिबति यस्मै कस्मै चन प्रतिव्याददाति । सर्वं तद् अस्यान- स्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान्
अग्निहोत्रं जुहोति ॥ २७ ॥
१ व ष 'शीतं २ ! एवं सर्वेषु कोशेषु
स ततो रश्मीन् एव रथं समास्थाय चन्द्रमसस् सलोकताम् एष वै क्षशो य एषो ऽन्तश् चन्द्रमसि । एष हीदं सर्वं शास्ति ।
अभिप्रयाति । चतुरहं जुहोति । षोडशाहुतयस् संपद्यन्ते । षोडश- एष वै यमो य एषो ऽन्तश् चन्द्रमसि । एष हीदं सर्वं यमिति² ।
कलं¹ वै ब्रह्म । षोडशकला देवाः । षोडशकलम् इदं सकृत् सर्वम् । एष मृत्युर यद् यमो ऽत्स्यन्न् एव नाम । तम् एव ताभिर् आहु-
स यद् इह रिप्रं पापं कर्म करोत्य् एकयैव ततः कलया । यथा तिभिश् शमयित्वोजं लोकानां जयति यमं देवं देवानाम् । यमस्य
सुवर्णंः प्रवृत्तस् तप्यमानस् सुवर्णताम् अभिनिष्पद्यत एवम् एव देवस्य सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं
द्विषत्सु भ्रातृव्येषु मलं पाप्मानं प्रमृज्य स्वर्गं लोकम् अभिप्रैति ॥ जुहोति ॥ २८ ॥
१ रवशष षोडशकलँ २ ! एवं सर्वत्र य-वर्जम् । य यमयति
स ततस् स्वधाम् एव हिरण्मयीं¹ नावं समारुह्य प्रजापतेस् प्रभुमान्⁴ एव नाम⁵ । तम् एव ताभिर् आहुतिभिश् शमयित्वा
सलोकताम् अभिप्रयाति । पञ्चाहं जुहोति । विंशतिर् आहुतयस् नभो लोकानां जयति प्रजापतिं देवं देवानाम् । प्रजापतेर् देवस्य
संपद्यन्ते । संविंशो² वै प्रजापतिः । एष वै मृत्युर यत्³ प्रजापतिः सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं
जुहोति ॥ २९ ॥
१ ल२ हिरण्मयीं ३ रश यः ५ सर्वत्र ल-वर्जं नामा
२ यल विंशो ४ रश भुमान्
तद् यद् वै तन्नभो नामाभीर् वै सा । न हि तत् प्राप्य वसुभ्यो देवेभ्य एकेकेनाक्षरेण कामान् निकामान् दुहे । एवम्
कस्माच् चन बिभेति । तस्मात् तन्नभः । षडहं जुहोति । चतुर्विं- अस्मै जुह्वते दुहे । गायत्रीं¹ स छन्दसां जयति वसून् देवान् देवा-
शतिर् आहुतयस् संपद्यन्ते । चतुर्विंशत्यक्षरा वै गायत्री । चतुर्विं- नाम् । वसूनां देवानां सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं
शतिर् वसवो देवाः । ते गायत्रीम् अन्वायत्ताः । तेभ्यो गायत्रिय विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३० ॥
१ ल२-वर्जं सर्वत्र गायत्री
सप्ताहं जुहोति । अष्टाविंशतिर् आहुतयस् संपद्यन्ते । अष्टाविं- एकेकेनाक्षरेण कामान् निकामान् दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे ।
शत्यक्षरा वा उष्णिक् । अष्टाविंशतिर् भृग्वङ्गिरसो देवाः । त उष्णिहं वै स छन्दसां जयति भृग्वङ्गिरसो देवान् देवानाम् ।
उष्णिहम् अन्वायत्ताः¹ । तेभ्य उष्णग् भृग्वङ्गिरोभ्यो देवेभ्य भृग्वङ्गिरसां देवानां सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं
विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३१ ॥
१ ष 'युक्ताः
अष्टाहं जुहोति । द्वात्रिंशद् आहुतयस् संपद्यन्ते । द्वात्रिंशदक्षरा दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे । अनुष्टुभं वै स छन्दसां जयति
वा अनुष्टुप् । द्वात्रिंशद् विश्वे देवाः । ते ऽनुष्टुभम् अन्वायत्ताः । विश्वान् देवान् देवानाम् । विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां
तेभ्यो ऽनुष्टुब् विश्वेभ्यो देवेभ्य एकेकेनाक्षरेण कामान् निकःमान् सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३२ ॥
नवाहं जुहोति । षट्त्रिंशद् आहुतयस् संपद्यन्ते । षट्त्रिंशद- दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे । बृहतीं वै स छन्दसां जयति
क्षरा वै बृहती । षट्त्रिंशत् साध्या देवाः । ते बृहतीम् अन्वायत्ताः । साध्यान् देवान् देवानाम् । साध्यानां देवानां सायुज्यं सलोकतां
तेभ्यो बृहती साध्येभ्यो देवेभ्य एकेकेनाक्षरेण कामान् निकामान् सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३३ ॥

१.३९ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ११
दशाहं जुहोति । चत्वारिंशद् आहुतयस् संपद्यन्ते । चत्वारिं- कामान् निकामान् दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे । पङ्क्तिं वै
षदक्षरा वै पङ्क्तिः । चत्वारिंशन् मरुतो देवाः । ते पङ्क्तिम् स छन्दसां जयति मरुतो देवान् देवानाम् । मरुतां देवानां
अन्वायत्ताः । तेभ्यः पङ्क्तर् मरुद्भ्यो देवेभ्य एकैकेनाक्षरेण सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं
जुहोति ॥ ३४ ॥
एकादशाहं जुहोति । चतुश्चत्वारिंशद् आहुतयस् संपद्यन्ते । नाक्षरेण कामान् निकामान् दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे ।
चतुश्चत्वारिंशदक्षरा वै त्रिष्टुप् । चतुश्चत्वारिंशद् रुद्रा देवाः । त्रिष्टुभं वै छन्दसां जयति रुद्रान् देवान् देवानाम् । रुद्राणां
ते त्रिष्टुभम् अन्वायत्ताः । तेभ्यस् त्रिष्ट

१२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.४३
स यं प्रथमं स्रुवम् उन्नयति तद् वै दर्शपूर्णमासयो रूपम् ।
दर्शपूर्णमासाभ्याम् एवास्थेष्ठं भवति य एवं विद्वान् प्रथमं स्रुवम्
उन्नयति ॥
अथ यं द्वितीयं स्रुवम् उन्नयति तद् वै चातुर्मास्यानां रूपम् ।
चातुर्मास्यैर् एवास्थेष्ठं भवति य एवं विद्वान् द्वितीयं स्रुवम्
उन्नयति ॥
अथ यं तृतीयं स्रुवम् उन्नयति तद् वा इष्टिपशुबन्धानां रूपम् ।
इष्टिपशुबन्धैर् एवास्थेष्ठं भवति य एवं विद्वान् तृतीयं स्रुवम्
उन्नयति ॥
अथ यं चतुर्थं स्रुवम् उन्नयति तद् वै त्र्यम्बकवाजपेयाश्वमेधानां
रूपम् । त्र्यम्बकवाजपेयाश्वमेधैर् एवास्थेष्ठं भवति य एवं विद्वान्
चतुर्थं स्रुवम् उन्नयति ॥
अथ समिधम् आदाय प्राङ् प्रेति । पुरुष इत् समित् । तम् अन्नम्
इन्द्धे अन्नस्य मा तेजसा स्वर्गं लोकं गमय । यत्र देवानाम् ऋषीणां
प्रियं धाम तत्र म इदम् अग्निहोत्रं गमय इति । तूष्णीम् उपसा-
दयति । अथ समिधम् अभ्यादधाति स्वर्गस्य त्वा लोकस्य संक्रमणं
हिरण्मयं वंशं दधामि स्वाहा इति । अथ जुहोति । स यां प्रथमां
जुहोति देवांस् तयाप्रीणाति । अथ यां द्वितीयां जुहोत्य् ऋषींस्
तयाप्रीति ॥ ४० ॥
अथोपमार्ष्टि । स यत् प्रथमम् उपमार्ष्टि तेन गन्धर्वाप्सरसः
प्रीणाति । तं गन्धर्वाप्सरस आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः
कामैस् तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यद् द्वितीयम् उपमार्ष्टि तेन ग्रहांश् च पितॄंश् च
प्रीणाति । तं ग्रहाश् च पितरश् चाहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः
कामैस् तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यद् द्विर अङ्गुल्या प्राश्नाति स यत् प्रथमं प्राश्नाति तेन प्राणा-
पानौ तृप्यतः । तं प्राणापानाव् आहतुश् श्रद्धा ते मा विगात्
सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यद् द्वितीयं प्राश्नाति तेनोदानव्यानौ तृप्यतः । तम् उदाना-
पानाव् आहतुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं
लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यत् स्रुचा प्राश्नाति तेन समानव्यानौ च गर्भांश् च प्रीणाति ।
तं समानव्यानौ गर्भाश् चाहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस्
तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यत् स्रुचं निरवनाति तेन देवजनान् प्रीणाति । तं देवजना
आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं लोकम्
आप्नुहीति ॥
अथ यत् स्रुचस् संक्षालनं निनयति तेन वयांसि प्रीणाति । तं
वयांस्य् आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं
लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ या एतास् स्रुचो निर्णिज्योदीचीर् अप उत्सृजन्ति तेन ऋषीन्
प्रीणाति । तम् ऋषय आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस्
तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यत् स्थालीसंक्षालनं निनयति तेन सर्पजनान् प्रीणाति । तं
सर्पजना आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं
लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यत् पश्चाद् वा पुरस्ताद् वा परिक्रम्य दक्षिणतो ऽग्नीनाम्
आस्ते प्रजापतिर् एव तद् भूत्वास्ते३ कम् अहम् अस्मि कं मम इति ॥ ४१ ॥
१ वष गृ° २-२ यश तत्तो गृद्धिम् संतायते ३ ल१ हुत्वास्ते वष शुक्रवास्ते
भृगुर् ह१ वै वारुणिर् अनूचान आस । स हात्य्२ एव पितरं मेने
ऽति देवान् अत्य् अन्यान् ब्राह्मणान् अनूचानान् । स ह वरुण
ईक्षांचक्रे न वै मे पुत्रः किं चन प्रजानाति । हन्तैनं

१.४५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १३
ततेति । किं ततेति । पुरुष एव पुरुषं संवृश्च्याथैनम् अघद्^१ इति ।
ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^२ नैवं-
विदो वनस्पतीन् संवृश्च्याभ्यादधति तान् वा अमुष्मिन् लोके
वनस्पतयः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति । तस्य का निष्कृतिर् इति ।
यद् एवैतत् समिधम् अभ्यादधाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद्
अतिमुच्यत इति ॥
किं द्वितीयम् इति । "पुरुष एव^३ पुरुषम् आक्रन्दयन्तम् अघद्"
इति । ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम्
अजुह्वतो^४ नैवंविदः पशून् आक्रन्दयतः पचन्ते तान् वा अमुष्मिन्
लोके पशवः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति । तस्य का निष्कृतिर्
इति । यद् एवैतद् वाचा पूर्वांम् आहुतिं जुहोति सा तस्य निष्कृ-
तिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥
किं तृतीयम् इति । पुरुष एव पुरुषं तूष्णीम् अभ्याहरन्तम्^७ अघद्^८
इति । ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम्
अजुह्वतो^९ नैवंविदो व्रीहियवांस् तूष्णीम् अभ्याहरतः^१० पचन्ते
तान् वा अमुष्मिन् लोके व्रीहियवाः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति ।
तस्य का निष्कृतिर् इति । यद् एवैतन् मनसोत्तराम् आहुतिं
जुहोति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥
किं चतुर्थम् इति । द्वे स्त्रियौ महद् वित्तम् अनुगुप्तताम्^११ इति ।
ओम् इति होवाच । श्रद्धा च वै ते अश्रद्धा चाभूताम् । ये वा
अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^१२ नैवंविदो ऽश्रद्दधाना यजन्ते
तद् अश्रद्धां गच्छति यच् छुद्दधानास् तच् श्रद्धां । तस्य का
निष्कृतिर् इति । यद् एवैतद्^१३ अङ्गुल्या प्राश्नाति सा तस्य निष्कृ-
तिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥ ४३ ॥
१ यल्२ ततां ५ र अवद् व श ष अघसद १० ल व ष व्याहरतः
२ र श ल२ अवद् ६.ष जुह्वतो ११ ? य अनुगुप्तताम्
ल१ व ष अपसद् ७ ष व्याहरन्तम् अन्यत्र अनुगु(व ष जूगु)पताम्
३ व ष जुह्वतो ८ र अघम् ल व क ष अघसद् १२ ल२ व ष जुह्वतो
४-४ व ष नास्ति ९ ल ष जुह्वतो १३ ल ष एवैते
किं पञ्चमम् इति । लोहितकुल्यां च घृतकुल्यां च प्रवाहूक्
स्यन्दमाने । सा या लोहितकुल्याभूत् तां कृष्णो नग्नः पुरुषो
मुसली जुगोप । अथ या घृतकुल्या तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिर-
ण्मयैश् चमसैस् सवान् कामान् उदचन्त^१ इति । ओम् इति
होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^२ नैवंविदो
ब्राह्मणस्य लोहितम् उत्पीडयन्ति सासा^३ लोहितकुल्या । अथ य
एनां कृष्णो नग्नः पुरुषो मुसल्य् अजुगुपत् क्रोधस् स तस्यो तद्
एवान्नम् इति । तस्य का निष्कृतिर् इति । यद् एवतत् स्रुचा
प्राश्नाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति । अथ या
एतास्^४ स्रुचो^५ निर्णिज्योदीचीर् उप उत्सृजति सासा घृतकुल्या ।
तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिरण्मयैश् चमसैस् सर्वान् कामान्
उदचन्त इति ॥
किं षष्ठम् इति । पञ्च नदीः पुष्करिणीः^७ पुण्डरीकिणीर् मधूदकास्
स्यन्दमानाः । तासु नृत्तगीतं वीणाघोषो ऽप्सरसां गणास् सुरभिर्
गन्धो महान् घोषो ऽभूद् इति । ओम् इति होवाच । ममैवैते^८
लोका अभवन्नू इति । ते केनाभिजया इति । एतेनैव पञ्चगृही-
तेन पञ्चोन्नीतेनेति । स होवाच न वै किलाग्वन्याग्निहोत्राल् लोक-
जित्या अवकाशो ऽस्ति । अथैव मे^९ अग्न्याधेयस्योपवसथ इति ।
तस्य ह तथा चक्रुः । स य एवं^१० विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति नैनम्^१२
अमुष्मिन् लोके वनस्पतयः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति न पशवो न
व्रीहियवा नास्यैष्टीपूर्तं श्रद्धां चाश्रद्धां च गच्छतो ऽपहते लोहित-
कुल्याम् अवरुन्द्धे घृतकुल्याम् ॥ ४४ ॥
१ ल२ वर्ष सर्वत्र रोहति* ६ य र ल ष सूचन् ११ य ल१ एतदेवं वेद
२ एवं सर्वेषु कोशेषु ७ सर्वेषु कोशेषु पुष्करणीः व ष एवं तदेवं वेद
३ व ष जुह्वतो ८ श नृत्त १२ व ष अग्नेनैनम्
४ र सु सा ल१ या ल२ व श सा ९ य र श मम वै ते १३ र श नाध्ये°
५ ल एतां १० व ष किम्
एष वा अग्निर् वैश्वानरो य एष तपति । तस्य रात्रिस् समिद्
अहर् ज्योति रश्मयो धूमो नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाश्^१ चन्द्रमा
अङ्गाराः । तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा अमृतम्
अपो जुह्वति । तस्या आहुतेर् हुतायै सोमो राजा संभवति ॥
स्तनयित्नुर एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्य द्यौस् समिद् विद्युज् ज्यो-
तिर् अभ्राणि धूमो ह्लादनयो विष्फुलिङ्गा अशनिर् अङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवास् सोमं राजानं
जुह्वति । तस्या आहुतेर् हुतायै वृष्टिस् संभवति ॥
‘पृथिव्य् एवाग्निर्^२ वैश्वानरः । तस्यान्तरिक्षं समिद् अग्निद्
ज्योतिर् वायुर् धूमो मरीचयो विष्फुलिङ्गा दिशो ऽङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा वृष्टिं जुह्वति ।
तस्या आहुतेर् हुताया अन्नं संभवति ॥
पुरुष एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्य वाक् समिच् चक्षुर् ज्योतिः
प्राणो धूमो मनो विष्फुलिङ्गाश् श्रोत्रम् अङ्गाराः । तस्मिन्न् एत-
स्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा अन्नं^३ जुह्वति । तस्या
आहुतेर् हुतायै रेतस् संभवति ॥
‘स्त्रियो वा अग्निर् वैश्वानरः । तस्योपस्थ^४ समिद् योनिर्
ज्योतिर् दृष्या धूमो ऽभिनन्दो^५ विष्फुलिङ्गास् संस्पर्शी ऽङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा रेतो जुह्वति ।
^६तस्या आहुतेर्^६ हुतायै पुरुषस् संभवति ॥’
सो ऽयं पञ्चम्यां विसृष्ट्यां पुरुषो देवेभ्यो जायते । पञ्चम्यां
विसृष्ट्यां दिव्या आपः पुरुषवाचो वदन्ति ॥
अथ यर्थामुं लोकम् अप्येति—॥ ४५ ॥

१४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.४९
१ कचित् विस्फुलिङ्गाश् ३ य रेतो ७-७ कचित् तस्याहुतेर्
एवम् उत्तरत्रापि ४-४ य नास्ति (दृष्टिप्लुतिः) एवं पूर्वत्रापि
२-२ र श पृथिव्येवाग्निर् ५ एवं सर्वेषु कोशेषु ८ ? बृहदारण्यकोपनिषदि ६.२.१३
ल व घ पृथिव्योना(ल२ वा)ग्निर् ६ य ल श अभिसंघो अथ यदा म्रियते
—तस्याग्निरे एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्यौषधयश् च वनस्पत- तृतीयेन सहेमं लोकम् अभ्यवैति । स यो हास्य दानाजितो लोको
यश् च समित् । ज्योतिर् एव ज्योतिः । धूम एव धूमः । विस्फु- भवति तस्मिन् निरमते । ^२तम् उ ह^३ वै ततो मृत्यूर् एवान्वतं^४
लिङ्गा एव विस्फुलिङ्गाः । अङ्गारा एवाङ्गाराः । तस्मिन्न् एतस्मिन्न् आप्नोति । अनवजितो हास्य^५ पुनर्मृत्युर् भवति स य^६ एवंवित्
अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहर् देवाः पुरुषं जुह्वति । तस्या आहुतेर् स्यात् ॥
हुतायै^१ पुरुषो ऽमुं लोकं संभवति । सो ऽस्य लोकः पुनरुत्थायै स यदोपतापी स्याद् यत्रास्य समं सुभूमिस्यं स्यात् तद् ब्रूयाद्
भवति ॥ इह मे ऽग्निं^७ मन्थतेति । ईश्वरो ह्यागदो भवितोः ॥
तस्य हैतस्य देवस्याहोरात्रे अर्धमासा मासा ऋतवस् संवत्सरो ‘यश् उ^८ तन् न यद् अस्माल् लोकात् प्रेयाद् अथैनम् आवदीरन् ।
गोप्ता य एष तपति । अहोरात्रे प्रचरं । तं हर्तूनाम् एको यः कूट- नानास्थाल्पोर् अग्नी ओप्य हरेयुः । अन्वाहार्यपचनाद् उल्मुकम्^९
हस्तो रश्मिना प्रत्यवेत्य पृच्छति को ऽसि पुरुषेति । स किं विद्वांस् आददीरन् यज्ञपात्राणि सर्पिर् अपो दारूण्य् अनुस्तरणीं क्षुरं नख-
प्रब्रूयात् । तस्य ह प्रहरति । तस्य ह प्रतिराहृत्य त्रेधा साधु- निकृन्तनम् । ते यन्ति यत्रास्य समं सुभूमिस्यं भवति । तद्
कृत्या विनश्यति । स तृतीयम् आदत्ते । दिशो ऽनु तृतीय व्येति । अस्याग्नीन् विहरन्ति ॥ ४६ ॥
१ प-वर्जं सर्वत्र विष्फु° ४ य व ष एवं तत ल एव तत ६ य र व श नास्ति
२ श हुतायाः । एवं पूर्वत्रापि श एवास्तत ७ ? ध अग्नि । अन्यत्र अग्नी
३-३ ल व घ तमह ५ र श वाह्यास्य ८-८ श यदुदि
९ ल३-वर्जं सर्वत्र उत्सुकम्
अथास्यां दिशि कूपं खात्वा^१ वपन्ति केशश्मश्रूणि । उपत्वा गत्वाध्वनीये समिद्धत्य् अन्वारब्धे^४ जुहोति अयं वै त्वद् अस्माद् असि
केशश्मश्रूणि नखान् निकृन्तन्ति । नखान् निकृत्य निरान्त्रं कुर्व- त्वम् एतत् ।। अयं ते योनिर अस्य योनिम् त्वम् ।। पिता पुत्राय लोककृज्
न्ति । निरान्त्रं कृत्वा निष्पुरीषं कुर्वन्ति । निष्पुरीषं कृत्वा पांसुभिः जातवेदो नयाह्य् एनं सुकृतां यत्र लोकः ॥ अस्माद् वै त्वम् अजायथा एष
कूपे पुरीषम् अभिसंवपन्ति । पाप्मानम् एवास्य तत् प्रच्छाद- त्वज् जायतां स्वाहा इति । सो ऽत आहुतिमयो मनोमयः प्राणमयश्
यन्ति । प्रक्षाल्यान्त्राणि प्रत्यवधायैनम्^२ आहरन्ति । तम् अन्तरे- चक्षुर्मयश् श्रोत्रमयो वाङ्मय ऋङ्मयो यजुर्मयस् साममयो
णाग्नीन्^३ निधाय गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय चतुर्गृहीतं गृहीत्वा ब्रह्ममयो हिरण्मयो ऽमृतस् संभवति ॥ ४७ ॥
१ ल ष खात्वाय- २ र श ^०धायैनम् ३ य श अन्तरेणाग्निं व °ग्नी
४ व ष आरब्धे
अथैतां चितां चिन्वन्ति । तस्याम् एनम् आदधति । तस्य दृषदुपले शिश्ने शम्याम् उपस्थे कृष्णाजिनम् अनुपृष्ठं स्फ्यं पार्श्व-
नासिकयोस् स्रुचौ निदध्याद् दक्षिणहस्ते जुहूँ सव्य उपभृतम् योर् मुसले च शूर्पं^५ च पत्त उलूखलम् । परिशिष्टानि यज्ञपात्राण्य्
उरसि ध्रुवां^१ मुखे ऽग्निहोत्रहवणीं शीर्षतश् चमसम् इलोपॅवहनं उपनिदधति^६ । अपो युग्मयान्य् अभ्यवहरन्ति द्वन्त्व् एवायस्म-
कर्णयोः प्राशित्रहरणे उदरे पात्रीं संवर्तधानीम् आण्डयोर् यानि । अथैनं^७ सर्पिषामुत्पूरयन्ति । यज्ञपात्रेषु सर्पिर्
आसिञ्चन्ति ॥ ४८ ॥
१ य र व ध्रुवं ल श स्रुवं ३ र ल श संवत्त° ५ र उपरि दधति
२ ल श ष डलोप° ४ श शूर्प ६ व श अथो
अथैताम् अनुस्तरणीम् आनयन्ति । तां प्रोक्ष्य त्रिर् अपसलीं^१ हार्यपचनस् तद् एनं पितृलोकः प्रत्यागच्छति । अथ यथा
पर्याणाय्य^२ कूटेन^३ हन्यात् । प्रदक्षिणं हैके पर्याणयन्ति । तद् उ गार्हपत्यस् तथारूस्मिन् लोके प्रजया चं पशुभिश्च च प्रतितिष्ठति ॥
तथा न कुर्यात् । तस्यै वपाम्^४ उत्खिद्य शीर्षणि परिवपन्ति तस्योपादीप्तस्य धूम एव शरीरं धुनोति । स यद् धुनोति तस्माद्
हस्तयोर् मतस्नी^५ हृदये^६ हृदयं बाह्वोर् बाहू । यथाङ्गम् एवे- धुनः । धुनो ह वै नामैषः । तं^१० धूम इति परोक्षम् आचक्षते
तराण्य् अङ्गानि विचिन्वन्ति^७ । अथैनं चर्मणा प्रोर्ण्वन्ति^८ स्वधा परोक्षप्रिया^११ । परोक्षप्रिया इव हि देवाः । धूमाद् व रात्रिम्
तन्वा समृध्वस्व इति ॥ अप्येति रात्रिया अहर् अह्नो ऽपोछन्तीपक्षम् अपोछन्तीपक्षाद्
संस्तीर्योपादीपयन्ति । स तथैव चिकीर्षेद् यथैनम् आहवनीयः आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षान् मासम् । ते अथ मासे शरीरं
प्रथमो गच्छेत् । तद् एनं देवलोकः प्रत्यागच्छति । अथ यथान्वा- चाक्षुषं च संगच्छते । तं हर्तूनाम् एको यः कूटहस्तो रश्मिना
प्रत्यवेत्य पृच्छति को ऽसि पुरुषेति ॥ ४९ ॥

[१.५२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १५ ]

तं प्रतिब्रूयात्
विचक्षणाद् ऋतवो रेत आभृतम्
अर्धमास्यं॑ प्रसृतात् पित्र्यावतः ।
इति । यद् अदो विचक्षणं सोमं राजानं जुह्वति तद् तत् ।
तं मा पुंसि कर्तर्य् एरयध्वम्
इति । पुंसि ह्य् एनम् एतत् कर्तर्य् एरयन्ते ।
पुंसः कर्तुर् मातर्य् आसिञ्चित
इति । मातरि ह्य् एनम् आसिञ्चति ।
स उपजायोपजायमानस् त्रयोदशेन द्वादशोपमासः
इति । एष त्रयोदशो य एष तपति ॥
सं तद् विदे प्रति तद् विदे ऽहम् ।
तं मर्तवो॑ ऽमृत॑ आनयध्वं द्वादशत्रयोदशेन पित्रा ।
तया मात्रा तया श्रद्धया तेनान्नाद्येन तेन सत्येन ॥
अहर् मे पिता रात्रिर माता ॥ सत्यम् अस्मि ॥
"ते मर्तवो॑ ऽमृत॑ आनयध्वम् ॥
इति । तं हर्तव आनयन्ते । यथा विद्वान् विद्वांसं यथा जानन्
जानन्तम् एवं हैनम् ऋतव आनयन्ते । तं हात्यर्जयन्ते⁶ । स
हैष न मनुष्यो य एवं वेद । देवानां ह वै स एको य एवंवित् ।
तं ह वै मनोजवसः पितरश् च पितामहाश् च प्रत्यागच्छन्ति
ततः किं न आहार्यीद् इति । तान् प्रतिब्रूयाद् यत् किं च पुण्यम्
अकरं तद् युष्माकम् इति । तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति पितरस्
साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम् । स एवम् एतत् त्रेधा विभज्यै-
तस्य सलोकताम् अप्येति य एष तपति ॥ ५० ॥

¹दीर्घसत्रं ह वा एत उपयन्ति ये ऽग्निहोत्रं जुह्वति । एतद्
ध वै सत्रं जरामूर्यि²यम् । जरया वा ह्य् एवास्मान् मुच्यते
मृत्युना वा ॥
तद्³ आहुर् "यद् एतस्य दीर्घसत्रिणो ऽग्निं⁵ जुह्वतो ऽग्नीन् अन्त-
रेण युक्तं वा वियाताय् सं वा चरेयुः किं तत्र कर्म का प्राय-
श्चित्तिर् इति । वज्रो⁶ वै चक्रः । वज्रो वा एतत्सारीन् अन्वेति⁷
यस्यान्तरेण युक्तं वा वियाति⁸ सं वा चरन्ति⁹ । कुर्वीत हैव
निष्कृतिम् अपि हेष्ट्या यजेत । तद् उ तथा न विद्यात् । इमान्
वा एष लोकान् अनुवितनुते यो ऽग्नीन् आधत्ते ॥
तस्यायम् एव लोको गार्हपत्यो भवत्य् अन्तरिक्षलोको ऽन्वाहार्य-
पचनो ऽसाव् एव लोक आहवनीयः । कामं वा एषु लोकेषु युक्तं
चायुक्तं च वयांसि¹⁰ चै चरन्ति । स विद्याद् यदि मे ऽपि ग्राम
एवाग्नीन् अन्तरेणायासीन् नैव म आर्तिर् अस्ति न रिष्टिः का
चनेति¹¹ ॥
अथो ह त्वै ग्राम्याः पशवो ऽजुष्टा दुर्वराह एडकश् श्वा¹² ।
तेषां यदि कश् चिद् अन्तरेण सञ्जेजीयेत¹³ किं तत्र कर्म का
प्रायश्चित्तिर् इति ॥ ५१ ॥

तद् उ हैके छादिर्मुष्टिम् एव निवपन्तो यन्ति । गार्हपत्याद्
आहवनीयान् निनयन्न् इयात्¹ इदं विष्णुर् विचक्रमे इत्य् एतयर्चा² ।
तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ह तत्र ब्रूयाद् आसान्न् अन्या³ अयं
यजमानस्यावाप्सीत्⁴ क्षिप्रे परमासान्⁵ आवप्स्यते ज्येष्ठंष्ठगृहं⁶
रोत्स्यतीति तथा हैव स्यात् ॥
इत्थम् एव कुर्यात् । उदपात्रं वैवोदकमण्डलुं वादाया गार्हपत्याद्
आहवनीयान् निनयन्न् इयात् इदं विष्णुर् विचक्रमे इत्य् एतयै-
वर्च्चा । देवपवित्रं वा एतद् यद् ऋग् देवपवित्रम् एतद् यद्
आपः । तद् यद् एवात्र यज्ञस्याशान्तं भवति यद्
अमेध्यम् आपो वै तस्य सर्वस्य शान्तिः । अद्भिर एवैनं तच्
छमयन्ति ॥ ५२ ॥

[१६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.५६

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | ४ यर व ष वा श या | २ श परानासान्
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | ५ र °वाप्सन्त् | व ध वरानासावन्
१ वध च्छदीं । अन्यत्र च्छादि° | व यजमानस्त्वाप्सान् | ७ य ज्येष्ठमन्नां र ज्यष्ठं गृह्णां
२ सर्वेषु कोशेषु शैयाद् | श यजमानस्वावाप्सं अ | वष ज्येष्ठन्नं ग्राह्यं श ज्येष्ठं ग्राह्यं
३ व ध एतयेवंचां | ६ ? य तराभासान् | ८ वष हैवा
| ९ र-वर्जं सर्वत्र शंयात् |

तद् आहुर् यद् एतस्य दीर्घसत्त्रिणो ऽग्निहोत्रं जुह्वतो ऽग्नि- | योन्‍याम् एवैतद् रेतः प्रतिष्ठापयति । अनुष्ठ्यास्य रेतस् सिक्तं
होत्रं दुह्यमानं स्कन्देत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । यद् | प्रजायते य एवं वेद । अमुतो वै पर्जन्यस् स्कन्दती हौषधयो वन-
एव तत्र स्थाल्यां परिशिष्टं स्यात् तेन जुहुयात् ॥ | स्पतयो जायन्ते । पुरुषाद् रेतस् स्कन्दति पशुभ्यः । तत इदं सर्वं
यद्य् उ नीची स्थाली स्याद् अपि वा भिद्येत किं तत्र कर्म का | प्रजातम् । स विद्याद् उप मा देवाः प्राभूवन् प्रजातिर् मे भूयस्य्
प्रायश्चित्तिर् इति । स्कन्नप्रायश्चित्तैर्१ वाभिमृश्य अस्कन्न् अभित | अभूच् श्रेयान् भविष्यामीति । तथा हैव स्यात् ॥
इति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥ | अथो यत्रैतद् विभिन्द्ये२ तद् उदपात्रं वैवोदकमण्डलुं वोपानिनयेद्
यदा वै स्कन्दत्य् अथ धीयते । रेतो वै पयो योनिर् इयम् । | भूर् भुवस् स्वः३ इति एताभिर् व्याहृतिभिः५ । एता वै व्याहृतयस्
सर्वप्रायश्चित्तयः । तद् अनेन सर्वेण प्रायश्चित्तिं कुरुते ॥ ५३ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | २ रवश °ती | ५ य रश व्याहृतीभिः
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | ३ य व ष स्कन्नं रश विकन्नं | ६ रश °तं
१ रश यद् | ४ श सुवर् |

अथैतानि कपालानि संचिन्य यत्राहवनीयस्य भस्मोद्धृतं | नास्येदं स्वर्ग्यम् इव भविष्यतीति तथा हैव स्यात् ॥
स्यात् तद् उपनिकिरेत् । एतद् एवात्र कर्म ॥ | इत्थम् एव कुर्यात् । यत्रैव स्कन्देत् तद् उपविशेत् । अथास्मिन्
अथो खल्व् आहुर् यत् प्राग् उद्धृतस्य स्कन्देत् किं तत्र कर्म का | स्थालीम् आहरेयुस् स्रुवं च स्रुचं१ च१ निर्णिज्य । तद् अद् एवा-
प्रायश्चित्तिर् इति । यद् एव तत्र स्रुचि परिशिष्टं स्यात् तेन | स्योच्छेष्यामित्य् उक्तं भवति । अथ यथोक्तीतम् उह्नीय समिधम्
जुहुयात् ॥ | आदाय प्राङ् प्रेयात् । तद् यथा प्रत्युत्थायामित्रान्२ पचेद् एवम्
यद्य् उ नीची स्रुक् स्याद् अपि वा भिद्येत किं तत्र कर्म का प्राय- | एवैतद् आवृर्त्ति पाप्मानम् अपहत्यौहुतिं३ प्राप्नोति । तद् उ हैक
श्चित्तिर् इति । तस्योक्तः प्रत्यभिमर्शः ॥ | उपेव लभन्ते । अहुतं तस्य यस्याग्निहोत्रोच्छिष्टेन जुह्वति यातयामं
तद् उ हैके तत एव प्रत्येत्योन्नयन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । | ह्य् एतद् इति वदन्तः । तद् उ तथा न विद्यात् । यदा वा एतद्
यो ह तत्र ब्रूयाद् यद् अनेनाग्निहोत्रेणाचिकीर्षीन् न्यूवृत्तत् तस्मान् | आयातयामं४ भवत्य् अथैतस्यापि हविरातङ्कनं कुर्वन्ति ॥ ५४ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | १ यरश नास्ति | ३ व-ष-वर्जं अपनन्त्या
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | २ य व ष ॰मित्रान | ४ यरश ॰म

तद् आहुर् यद् एतस्य दीर्घसत्त्रिणो ऽग्निहोत्रं जुह्वतो१ ऽग्नि- | एव प्रत्यूह्य तेष्व् एवैनत् तूष्णीं निनयेत् । तन् न हुतं नाहुतम् ।
होत्रं दुह्यमानम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर | अग्निर् अनुनिनयेत् । अग्निर् एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद्
इति२ । तद् उ हैके होतव्यम् एव मन्यन्ते न वै देवाः कस्माच् | विन्देत् तेन जुहुयात् ॥
चन बीभत्स३ इति वदन्तः । तद् उ तथा न विद्यात् । पुरुषो | अथो खल्व् आहुर् यद् अधिश्रितम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र
न्वेव४ बीभत्सेयाद् बीभत्सते बीभत्सान्ताइडु५ देवाः । इत्थम् एव | कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । येष्व् एवाङ्गारेष्व् अधिश्रितं स्यात्
कुर्यात् । गार्हपत्यस्यैवोष्णं भस्म निरूह्य तस्मिन्न् एनत् तूष्णीं | तान् एव प्रत्यूह्य तेष्व् एवैनत् तूष्णीं निनयेत् । तन् न हुतं
निनयेत् । तन् न हुतं नाहुतम् । अग्निर् अनुनिनयेत् । अग्निर् | नाहुतम् । यद् अहैतत् तेषु निनयति तेन हुतं यद् व् एनांस्
एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥ | तेनो एवानुगमयति तेनो अहुतम् । अग्निर् अनुनिनयेत् ।
अथो खल्व् आहुर् यद् दुग्धम् अमेध्यम् आपद्येत किं६ तत्र कर्म | अग्निर् एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥
का प्रायश्चित्तिर् इति । येष्व् एवाङ्गारेष्व् अधिश्रयिष्यन् स्यात् तान् | अथो खल्व् आहुः— ॥ ५५ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | १ ! एवं सर्वत्र । शतपथब्राह्मणे | ४ ! एवं र-वर्जं सर्वत्र । र नेव
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | १२.४.२.२ न वै देवाः कस्माच् | ५ ? एवं यर वष । श वीभत्संतां
१ र श नास्ति | चन बीभत्सन्ते । वीभत्सन्ताइडु | ऽडु
२-२ रश आपद्ये कमाति | तु देवाः । | ६ रश किसु

—यत् प्राग् उद्धृतम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर इति । तद् उ हैके होतव्यम् एव मन्यन्ते प्रेतम्
एतन् नैतस्याहोमः कल्पत इति वदन्तः । अथ हैके ऽग्निर् अभ्यासिच्य परासिञ्चन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ह तत्र