विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

॥ विष्णुस्मृतौ ६ ॥ ३१
धनग्राहिणि प्रेते प्रव्रजिते द्विदश समाः प्रवसिते वा
तत्पुत्रपौत्रैर्धनं देयम् । २७ । नातः परमनिच्छुभिः। २८ ।
सपुत्रस्य वाप्यपुत्रस्य वा रिक्थग्राही ऋणं दद्यात् । २९ ।
निर्धनस्य स्त्रीग्राही । ३० । न स्त्री पतिपुत्रकृतम् । ३१ ।
न स्त्रीकृतं पतिपुत्रौ । ३२ । न पिता पुत्रकृतम् । ३३ ।
अविभक्तैः कृतमृणं यस्तिष्ठेत्स दद्यात् । ३४ । पैतृकमृण-
मविभक्तानां भ्रातॄणां च । ३५ । विभक्ताश्च दायानुरूप-
मंशम् । ३६ । गोपशौण्डिकशैलूषरजकव्याधस्त्रीणां पति-
र्दद्यात् । ३७ । वाक्प्रतिपन्नं कुटुम्बिना देयम् । ३८ ।
कस्यचित्कुटुम्बार्थे कृतं च । ३९ ।
यो गृहीत्वा ऋणं सर्वं श्वो दास्यामीति सामकम्।
न दद्याल्लोभतः पश्चात्तथा वृद्धिमवाप्नुयात् ॥ ४० ॥
दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते ।
28. ऽनीप्सुभिः । C¹,²v. •29. वापुत्रस्य C¹,² ; om. v. 38, 39.
वा० नादेयं कस्यचित्। कुटुम्बार्थे कृतं च । all. See, however,
Colebrooke, Dig I, 5, CXCII.
30. यदि धनाभावे रिक्थग्राही नास्ति तदा यो यदीयां स्त्रियं भार्या-
त्वेन स्वीकरोति स तदीयऋणं दद्यात् ।... 35. विभागात्प्राक्पित्रा कृत-
मृणमविभक्तानां भ्रातॄणां चकारात्पौत्राणां संभूय देयं भवति ।... 37.
...तदधीनवृत्तित्वात् ।... 40. यः सर्वमृणं हिरण्यं धान्यादि गृहीत्वा
श्वः परश्वो वेत्यादि कृतेऽवधौ सामकं सममेव दास्यामीति प्रतिज्ञाय
पश्चाल्लोभादिना कृतेऽवधौ न दद्यात्...

आद्यौ तु वितथे दाप्यावितरस्य सुता अपि ॥ ४१ ॥
बहवश्चेत्प्रतिभुवो दद्युस्तेऽर्थं यथाकृतम् ।
अर्थेऽविशेषिते त्वेषु धनिकच्छन्दतः क्रिया ॥ ४२ ॥
यमर्थं प्रतिभूर्दद्याद्धनिकेनोपपीडितः ।
ऋणिकस्तं प्रतिभुवे द्विगुणं दातुमर्हति ॥ ४३ ॥ ६ ॥
अथ लेख्यं त्रिविधम् । १ । राजसाक्षिकं ससाक्षिकम-
साक्षिकं च । २ । राजाधिकरणे तन्नियुक्तकायस्थकृतं
तदध्यक्षकरचिह्नितं राजसाक्षिकम् । ३ । यत्र क्वचन येन
केनचिल्लिखितं साक्षिभिः स्वहस्तचिह्नितं ससाक्षि-
कम् । ४ । स्वहस्तलिखितमसाक्षिकम् । ५ । तद्बलात्कारि-
तमप्रमाणम् । ६ । उपधिकृताश्च सर्व एव । ७ । दूषित-
कर्मदुष्टसाक्ष्यङ्कितं ससाक्षिकमपि । ८ । तादृग्विधेन
लेखकेन लिखितं च । ९ । स्त्रीबालास्वतन्त्रमत्तोन्मत्तभीत-
VII, 9. लेखकेन om. C¹.²v.
42. ...यथाकृतमहमैतावदर्थं दास्यामीति स्वस्वाभ्युपगतमर्थं दद्युः । यदा
तु समांशतया विषमांशतया वार्थो न विशेषितः संपूर्णो वा प्रत्येकमभ्युपगत-
स्तदा प्रतिभूषु धनिकच्छन्दतो धनिकेच्छया क्रियार्थादानं भवति । यस्मादि-
च्छेत्तस्माद्गृह्णीयादित्यर्थः ।... VII, 3. ...तस्यां सभायां योऽध्यक्षः प्राड्वि-
वाकस्तस्य करचिह्नेन युक्तम् ।... 4. यत्र क्वचनेत्यनेन राजसभाया अनि-
यमः... 7. उपधिना छलेन कृताः सर्व एव लेख्य (लेखा?) अप्रमाणम् ।...
8. दूषिता लोभादिहेतुभिर्वादिना । कर्मदुष्टाश्चौर्यादिकर्मभिर्ये स्वयमेव
दुष्टास्तादृशैः साक्षिभिर्यदङ्कितं तत्ससाक्षिकमप्यप्रमाणम् ।...

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ७ ॥ ८ ॥ ३३
ताडितकृतं च । १० । देशाचाराविरुद्धं व्यक्ताधिविधि-
लक्षणमलुप्तक्रमाक्षरं प्रमाणम् । ११ ।
वर्णैश्च तत्कृतैश्चिह्नैः पत्रैरेव च युक्तिभिः ।
संदिग्धं साधयेल्लेख्यं तद्युक्तिप्रतिरूपकैः ॥ १२ ॥
यद्यर्णी धनिको वापि साक्षी वा लेखकोऽपि वा ।
म्रियते तच्च तल्लेख्यं तत्स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥ १३ ॥ ७ ॥
अथासाक्षिणः । १ । न राजश्रोत्रियप्रव्रजितकितव-
तस्करपराधीनस्त्रीबालसाहसिकातिवृद्धमत्तोन्मत्ताभि-
शस्तपतितक्षुत्तृष्णार्तव्यसनिरागाढ्याः । २ । रिपुमि-
त्रार्थसंबन्धिविकर्मदृष्टदोषसहायाश्च । ३ । अनिर्दिष्टस्तु
साक्षित्वे यश्चोपेत्य ब्रूयात् । ४ । एकश्चासाक्षी । ५ ।
स्तेयसाहसवाग्दण्डपारुष्यसंग्रहणेषु साक्षिणो न परी-
क्ष्याः । ६ । अथ साक्षिणः । ७ । कुलजा वृत्तवित्तसंपन्ना
11. व्यक्ताधिलत० V^{1-4} C^{1, 2}; व्यक्ताविवृत० V; व्यक्ताविवृति० or
व्यक्ताधिविधि० Nârada 4, 60. See the C. 12. प्रतिरूपितैः ॥
V^{1-3} C^{1, 2} N. VIII, 1. अथ साक्षिणः V^{1-3} C^{1, 2}v. 3. ०विकर्मि०
V^{1-4}.
11. ...व्यक्ताधिविधिलक्षणमिति पाठे व्यक्तस्य स्पष्टमाधिविधेराधी-
कारस्य लक्षणं ...यस्मिन्नित्यर्थः ।... 12. तत्कृतैर्वर्णै स्तल्लिखितैः पत्राक्षरैः ।
तत्कृतैश्चिह्नैः श्रीकारादिभिः । तत्कृतैः पत्रैः पत्रान्तरैश्चाक्षरसादृश्यनिरू-
पणेन । युक्तिभिः ...अनयोरेवंविधो व्यवहारोऽस्मिन्देशेऽस्मिन्काले समा-
पत(?) इत्यादिभिः । तथा तस्मिन्पत्रे या युक्तयो लिखनपरिपाया(०याश्च?)-
स्तासां प्रतिरूपितानि सदृशलिखनानि तैश्च साधयेत् ।...
5
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

३४ ॥ विष्णुस्मृतौ ८ ॥
यज्वानस्तपस्विनः शुचयो धर्मज्ञा अधीयानाः सत्य-
वन्तस्त्रैविद्यवृद्धाश्च । ८ । अभिहितगुणसंपन्न उभयानु-
मत एकोऽपि । ९ । द्वयोर्विवदमानयोर्यस्य पूर्ववादस्तस्य
साक्षिणः प्रष्टव्याः । १० । आधर्यं कार्यवशाद्यत्र पूर्व-
पक्षस्य भवेत्तत्र प्रतिवादिनोऽपि । ११ । उद्दिष्टसाक्षिणि
मृते देशान्तरगते वा तदभिहितश्रोतारः प्रमाणम् ।
। १२ । समक्षदर्शनात्साक्षी श्रवणाद्वा । १३ । साक्षिणश्च
सत्येन पूयन्ते । १४ । वर्णिनां यत्र वधस्तत्रानृतेन । १५ ।
तत्पावनाय कूष्माण्डीभिर्द्विजोऽग्निं जुहुयात् । १६ ।
शूद्र एकाह्निकं गोदशकस्य ग्रासं दद्यात् । १७ । स्व-
भावविकृतौ मुखवर्णविनाशेऽसंबद्धप्रलापे च कूटसाक्षिणं
विद्यात् । १८ । साक्षिणश्चाहूयादित्योदये कृतशपथा-
न्पृच्छेत् । १९ । ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत् । २० । सत्यं
ब्रूहीति राजन्यम् । २१ । गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यम् । २२ ।
सर्वमहापातकैस्तु शूद्रम् । २३ । साक्षिणश्च श्रावयेत् ।
13 om. V⁴. 15. तत्रानृतं वदन्न दुष्यति । V⁴. 18. विन्द्यात् । V⁴.
VIII, 9. अभिहितैः कुलजन्मादिभिर्गुणैः संपन्नो यद्युभाभ्यामर्थि-
प्रत्यर्थिभ्यामप्युपगम्यते तदा एकोऽपि... 10...तत्र यो मदीयं धारयसीति
ब्रूते स पूर्ववादी पूर्वपक्षी वादी... 11. यत्र पूर्वपक्षस्य ऋणाद्यभि-
योगस्य कार्यवशात्प्रतिदानादिवशात्... चाधार्यमधरीभावोऽसाध्यता भव-
ति ।... 22. गोबीजकाञ्चनानि ते निष्फलानीति शापितं वैश्यं पृच्छेत् ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ८ ॥ ३५

। २४ । ये महापातकिनां लोका ये चोपपातकिनां ते
कूटसाक्षिणामपि । २५ । जननमरणान्तरे कृतसुकृत-
हानिश्च । २६ । सत्येनादित्यस्तपति । २७ । सत्येन भाति
चन्द्रमाः । २८ । सत्येन वाति पवनः । २९ । सत्येन
भूर्धारयति । ३०। सत्येनापस्तिष्ठन्ति । ३१ । सत्येनाग्निः ।
। ३२ । खं च सत्येन । ३३ । सत्येन देवाः । ३४ । सत्येन
यज्ञाः । ३५ ।
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ ३६ ॥
जानन्तोऽपि हि ये साक्ष्ये तूष्णीम्भूता उपासते ।
ते कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्या दण्डेन चाप्यथ ।
एवं हि साक्षिणः पृच्छेद्वर्णानुक्रमतो नृपः ॥ ३७ ॥
यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् ।
अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः ॥ ३८ ॥
वहुत्वं प्रतिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः ।
समेषु च गुणोत्कृष्टान्गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥ ३९ ॥
यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कूटसाक्ष्यन्तृतं वदेत् ।
तत्तत्कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥ ४० ॥ ८ ॥

26. ॰सुकृत॰ om. C$^{1,2}$v. 32. सत्येनाग्निरित्तिष्ठति । C$^{1,2}$; om. v.
27. महापातकिनो ब्रह्महादयः । उपपातकिनो गोघ्नादयः ।...

३६ ॥ विष्णुस्मृतौ ६ ॥
अथ समयक्रिया । १ । राजद्रोहसाहसेषु यथाका-
मम् । २ । निक्षेपास्तेयेष्वर्थप्रमाणम् । ३ । सर्वेष्वेवार्थजा-
तेषु मूल्यं कनकं कल्पयेत् । ४ । तत्र कृष्णलोने शूद्रं
दूर्वाकरं शापयेत् । ५ । द्विकृष्णलोने तिलकरम् । ६ ।
त्रिकृष्णलोने रजतकरम् । ७ । चतुःकृष्णलोने सुवर्ण-
करम् । ८ । पञ्चकृष्णलोने सीतोद्धृतमहीकरम् । ९ । सुव-
र्णार्धोने कोशो देयः शूद्रस्य । १० । ततः परं यथार्हं
घटाग्न्युदकविषाणामन्यतमम् । ११ । द्विगुणोऽर्थे यथा-
भिहिता समयक्रिया वैश्यस्य । १२ । त्रिगुणे राज-
न्यस्य । १३। कोशवर्जं चतुर्गुणे ब्राह्मणस्य । १४। न ब्राह्म-
णस्य कोशं दद्यात् । १५ । अन्यत्रागामिकालसमयनि-
बन्धनक्रियातः । १६ । कोश

॥ विष्णुस्मृतौ ९ ॥ ३७
ह्रीकारमेव शापयेत् । १७। प्राग्दृष्टदोषं स्वल्पेऽप्यर्थे
दिव्यानामन्यतममेव कारयेत् । १८। सत्सु विदितं सच्च-
रित्रं न महत्यर्थेऽपि। १९। अभियोक्ता वर्तयेच्छीर्षम् ।
। २०। अभियुक्तश्च दिव्यं कुर्यात् । २१। राजद्रोहसाह-
सेषु विनापि शीर्षवर्तनात्। २२। स्त्रीब्राह्मणविकालास-
मर्थरोगिणां तुला देया। २३। सा च न वाति वायौ।
। २४। न कुष्ठ्यसमर्थलोहकाराणामग्निर्देयः। २५। शर-
द्ग्रीष्मयोश्च। २६। न कुष्ठिपैत्तिकब्राह्मणानां विषं देयं ।
। २७। प्रावृषि च। २८। न श्लेष्मव्याध्यर्दितानां भीरू-
णां श्वासकासिनामम्बुजीविनां चोदकम्। २९। हेम-
न्तशिशिरयोश्च। ३०। न नास्तिकेभ्यः कोशो देयः। ३१।
न देशे व्याधिमरकोपसृष्टे च। ३२।
सचैलं स्नातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् ।
कारयेत्सर्वदिव्यानि देवब्राह्मणसंनिधौ ॥ ३३ ॥ ९ ॥

19. विदितसच्चरित्रं C¹,²; विदितसच्चरित्तो v; प्रथितं सच्चरितं Ap.
20. शरद्ग्रीष्मयोः। V⁴. 29. ॰व्याध्यर्दितभीरूणां V⁴. 30. ॰शिशि-
    रयोः। v. 31. न om. C¹,².

19. सत्सु शिष्टेषु...शिष्टत्वेन विदितम्।... 20...शीर्षं विवादपराजय-
    निमित्तं पणं वर्तयेदङ्गीकुर्यात् । 23. असमर्थोऽतिवार्धकेन...29...अम्बुनि
    जले जीवनं येषां कैवर्तादीनाम्... 33...ब्राह्मणानां सभ्यानामन्येषां च...

३८ ॥ विष्णुस्मृतौ १० ॥

अथ घटः । १ । चतुर्हस्तोच्छ्रितो द्विहस्तायतः । २ ।
तत्र सारवृक्षोद्भवा पञ्चहस्तायतोभयतःशिक्या तुला । ३ ।
तां च सुवर्णकारकांस्यकाराणामन्यतमो बिभृयात् । ४ ।
तत्र चैकस्मिञ्शिक्ये पुरुषमारोपयेद्द्वितीये प्रतिमानं
शिलादि । ५। प्रतिमानपुरुषौ समधृतौ सुचिह्नितौ कृत्वा
पुरुषमवतारयेत् । ६ । घटं च समयेन गृह्णीयात् । ७ ।
तुलाधारं च । ८ ।
ब्रह्मघ्नां ये स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिणाम् ।
तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा ॥ ६ ॥
X, 5. पुरुषं दिव्यकारिणम् V¹. The latter word from
the C. 9. ब्रह्मघ्नो...कूटसाक्षिणः । C¹⁻² ; ब्रह्मघ्ने...V.
X, 1. घटः पादाक्षतुलादीनां समुदायस्तद्विधिरभिधीयत इति । घट-
निर्माणप्रकारमाह । 2... घटोच्छ्रयायामौ स्तम्भोच्छ्रयायामाभ्यां भवत
इति तावदेनोक्तौ । उच्छ्रयवचनान्निखननीयभागातिरिक्तमिदं परिमाणमि-
त्युक्तम् ।... 3. तत्र...मध्ये प्रान्तयोश्च लोहचालावलय(०लम्ब०)कर्कटोपेता
उभयतोऽवलम्बितशिक्या तुलाक्षमध्यावलम्बिकर्कटेऽवलम्बनीया ।... 4. वि-
भृयात्परीक्षावलं च (०लंब०) समां कुर्यात् ।... 5. पुरुषं दिव्यकारिणम्...
शिलादि शिलेष्टकाम्टदाद्यारोपयेत् ।... 6. सुचिह्नितौ प्रतिमानं द्रव्या-
न्तरागमपगमशङ्कानिवृत्त्यै पुरुषं च वस्त्रालंकारादिन्यूनाधिकशङ्कानिवृत्त्यै
राजमुद्रादिना सम्यक्चिह्नितौ कृत्वा पुरुषं... अवतारयेत् । अन्ये तु तुला-
प्रान्तयोरवलम्बस्थ्यभागेऽप्यङ्ककारणं व्याचक्षते ।... 7... घटं तुलां समयेन
शपथेन वक्ष्यमाणेन गृह्णीयात् नियमयेत् ।... 8. यः सुवर्णकाराद्यन्यतम-
स्तुलां धारयति तमपि शपथेन नियमयेत् ।...

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ १० ॥ ११ ॥ ३६
धर्मपर्यायवचनैर्धट इत्यभिधीयसे ।
त्वमेव घट जानीषे न विदुर्यानि मानुषाः ॥ १० ॥
व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषस्तुल्यते त्वयि ।
तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ ११ ॥
ततस्त्वारोपयेच्छिक्ये भूय एवाथ तं नरम् ।
तुलितो यदि वर्धेत ततः स धर्मतः शुचिः ॥ १२ ॥
शिक्यच्छेदाक्षभङ्गेषु भूयस्त्वारोपयेन्नरम् ।
एवं निःसंशयं ज्ञानं यतो भवति निर्णयः ॥ १३ ॥ १० ॥
अथाग्निः । १ । षोडशाङ्गुलं तावदन्तरं मण्डलसप्तकं
कुर्यात् । २ । ततः प्राङ्मुखस्य प्रसारितभुजद्वयस्य सप्ता-
श्वत्थपत्राणि करयोर्दद्यात् । ३ । तानि च करद्वयसहि-
तानि सूत्रेण वेष्टयेत् । ४ । ततस्तचाग्निवर्णं लोहपिण्डं
पञ्चाशत्पलिकं समं न्यसेत् । ५ । तमादाय नातिद्रुतं
10. अभिधीयते V1-3 C1,2v. See the C. XI, 3. ॰पर्णानि V1.
10. घटशब्दो धर्मपर्यायस्तेनाभिधीयमानत्वाद्धर्ममूर्तितया मानुषैर्दुर्विचे-
यानि प्रत्यक्षतया त्वं जानीषे। ... पितामहस्तु धकाराद्धर्ममूर्तिस्त्वं टकारा-
त्कुटिलं नरम् । धृतो भावयसे यस्माद्धटस्तेनाभिधीयसे ।... XI, 3. ततो
वक्ष्यमाणव्रीहिमर्दनहस्ताङ्कवारणानन्तरम्... 4. तान्यश्वत्थपत्राण्यर्कपत्रा-
णि वा दद्यात्। द्वाभ्यां कराभ्यामञ्जलीकृताभ्यां सह श्वेतेन सूत्रेण सप्तवारं
म्बयेत् (मध्येत्?) ।... 5. ततः...अभिमन्त्रणानन्तरम्...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ ११ ॥
नातिविलम्बितं मण्डलेषु पदन्यासं कुर्वन्व्रजेत् । ६ ।
ततः सप्तमं मण्डलमतीत्य भूमौ लोहपिण्डं जह्यात् । ७ ।
यो हस्तयोः क्वचिद्दग्धस्तमशुद्धं विनिर्दिशेत् ।
न दग्धः सर्वथा यस्तु स विशुद्धो भवेन्नरः ॥ ८ ॥
भयाद्वा पातयेद्यस्तु दग्धो वा न विभाव्यते ।
पुनस्तं हारयेल्लोहं समयस्याविशोधनात् ॥ ९ ॥
करौ विमृदितव्रीहेस्तस्यादावेव लक्षयेत् ।
अभिमन्त्र्यास्य करयोर्लोहपिण्डं ततो न्यसेत् ॥ १० ॥
त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् ।
त्वमेवाग्ने विजानीषे न विदुर्यानि मानवाः ॥ ११ ॥
व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति ।
तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ १२ ॥ ११ ॥
6. नाविलम्बितं C¹.²v. 7. लोह० cm. V³ C¹.²v. 8. यद्यन्य-
चिह्नितकरस्तम० C¹,²; यदि स स्यात्ताच्चिह्नंकरस्तम० v. From the C.
9. धारयेत्पिण्डं C¹,²v. 10. विमृदितव्रीही इति पाठे तु स्पष्टमेव । N.
8. यो दिव्यकर्ता हस्तयोः क्वचित्पूर्वक्षतेषु चिह्नेषु ततोऽन्यत्र दग्धः...
भवति तमशुद्धं विनिर्दिशेत् ।... 10. विमृदिता व्रीहयो येनासौ विमृ-
दितव्रीहिस्तस्य करावादावेव पिप्पलपत्रन्यासात्प्रागेव व्रणकिणतिलकादि-
स्थानेष्वलक्तकरसादिना लक्षयेद्दर्शयेत् ।...लक्षयित्वा ततो न्यसेत् ।...पिण्डं
वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः प्राड्विवाकः स्वयमभिमन्त्र्य... अस्य करयोर्लोहपिण्डं न्य-
सेत् ।...मन्त्रानाह ॥

॥ विष्णुस्मृतिः ॥
THE
INSTITUTES OF VISHṆU
TOGETHER WITH EXTRACTS
FROM THE
SANSKRIT COMMENTARY OF NANDA PAṆḌITA CALLED VAIJAYANTĪ,
EDITED
WITH CRITICAL NOTES, AN ANUKRAMAṆIKĀ, AND
INDEXES OF WORDS AND MANTRAS
BY
JULIUS JOLLY, PH. D.
PROFESSOR OF SANSKRIT AND COMPARATIVE PHILOLOGY IN THE
UNIVERSITY OF WÜRZBURG.
CALCUTTA :
PRINTED BY J. W. THOMAS, BAPTIST MISSION PRESS,
AND PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET.
1881.

Digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgaon
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

(Note: The page is a blank endpaper/flyleaf; only digitally added metadata at the top and bottom margins are present, with fragmentary edge remnants of letters visible along the right torn margin from an adjacent page.)

॥ विष्णुस्मृतौ १२ । १३ ॥ ४१
अथोदकम् । १ । पङ्कशैवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौका-
दिवर्जितेऽम्भसि । २ । तत्रानाभिमग्नस्यारागद्वेषिणः
पुरुषस्यान्यस्य जानुनी गृहीत्वाभिमन्त्रितमम्भः प्रवि-
शेत् । ३ । तत्समकालं च नातिक्रूरेण्मृदुना धनुषा पुरु-
षोऽपरः शरक्षेपं कुर्यात् । ४ । तं चापरः पुरुषो जवेन
शरमानयेत् । ५ ।
तन्मध्ये यो न दृश्येत स शुद्धः परिकीर्तितः ।
अन्यथा त्वविशुद्धः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शने ॥ ६ ॥
त्वमम्भः सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् ।
त्वमेवाम्भो विजानीषे न विदुर्यानि मानुषाः ॥ ७ ॥
व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषस्त्वयि मज्जति ।
तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ ८ ॥ १२ ॥
अथ विषम् । १ । विषाण्यदेयानि सर्वाणि । २ । ऋते
हिमाचलोद्भवाच्छार्ङ्गात् । ३ । तस्य च यवसप्तकं घृतप्लु-
तमभिशस्ताय दद्यात् । ४ ।
XII, 2. ...दुष्टाः कर्कटादयः । ग्राहाः शिशुमारादयः ।... 3... वक्ष्य-
माणमन्त्राभ्यां प्राड्विवाकेन ... अभिमन्त्रितम् ... XIII, 3. हिमगि-
रावपि यत् । शृङ्गोद्भवम् । तद्दिना । ... तच शृङ्गाख्यतिवत्सनाम-
संज्ञकम् ।...
6

४२ ॥ विष्णुस्मृतौ १३।१४ ॥
विषं वेगक्रमापेतं सुखेन यदि जीर्यते ।
विशुद्धं तमिति ज्ञात्वा दिवसान्ते विसर्जयेत् ॥ ५ ॥
विषत्वाद्दिषमत्वाच्च क्रूरं त्वं सर्वदेहिनाम् ।
त्वमेव विष जानीषे न विदुर्यान मानुषाः ॥ ६ ॥
व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति ।
तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ ७ ॥ १३ ॥
अथ कोशः । १ । उग्रान्देवान्समभ्यर्च्य तत्स्नानोद-
कात्प्रसृतिचयं पिबेत् । २ । इदं मया न कृतमिति व्या-
हरन्देवताभिमुखः । ३ ।
यस्य पश्येद्दिसप्ताहात्त्रिसप्ताहाद्यथापि वा ।
रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं राजांतङ्कमथापि वा ॥ ४ ॥
तमशुद्धं विजानीयात्तथा शुद्धं विपर्यये ।
दिव्येषु च शुद्धं पुरुषं सत्कुर्याद्धार्मिको नृपः ॥ ५ ॥ १४ ॥
XIII, 5. वेगक्रमापेतं V⁴. 6. क्रूर C¹,²v. XIV, 3 and 4 a
om. V¹; इति वदन्स्नापितदेवताभिमुखः V¹⁻³. वदन् and स्नापित
from the C.
5. तद्भक्षितं विषं विषवेगानां सप्तानां ... तत्क्रमा रोमाञ्चादयस्तैरपेतं
रहितं यदि जीर्यते ... XIV, 2. उग्रान्दुर्गादित्वादीन् ... 3. इदमिति...
ऋणाद्यच्छादि कर्म पातकं वा मया न कृतमिति वदन्स्नापितदेवताभि-
मुखः पिबेत् ।... 5. ... सर्वेष्वपि दिव्येषु शुद्धं पुरुषं नृपो वस्त्राद्यलंकारा-
दिभिः सत्कुर्याद्योऽसौ धार्मिको धर्मनिर्णयकारीति ।...

॥ विष्णुस्मृतौ १५ ॥ ४६
अथ द्वादश पुत्रा भवन्ति । १ । स्वे क्षेत्रे संस्कृतायामु-
त्पादितः स्वयमौरसः प्रथमः । २ । नियुक्तायां सपिण्डे-
नोत्तमवर्णेन वोत्पादितः क्षेत्रजो द्वितीयः । ३ । पुत्रिका-
पुत्रस्तृतीयः । ४ । यस्तस्याः पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति
या पित्रा दत्ता सा पुत्रिका । ५ । पुत्रिकाविधिनाप्रति-
पादितापि भ्रातृविहीना पुत्रिकैव । ६ । पौनर्भवश्च-
तुर्थः । ७ । अक्षता भूयः संस्कृता पुनर्भूः । ८ । भूय-
स्त्वसंस्कृतापि परपूर्वा । ९ । कानीनः पञ्चमः । १० ।
पितृगृहेऽसंस्कृतयैवोत्पादितः । ११ । स च पाणिग्राह-
स्य । १२ । गृहे च गूढोत्पन्नः षष्ठः । १३ । यस्य तल्प-
जस्तस्यासौ । १४ । सहोढः सप्तमः । १५ । या गर्भिणी
संस्क्रियते तस्याः पुत्रः । १६ । स च पाणिग्राहस्य । १७ ।

XV, 3. चोत्पादितः V¹⁻⁴. 5. यस्त्वस्याः V⁴v. 6. पुत्रिका-
विधिना प्रतिपादिता पितृभ्रातृविहीना C¹'²; पु० प्रतिपादितापि पितृ-
भ्रातृविहीना V.

XV, 3. ... भार्यायां ... पुत्रोत्पत्त्यर्थं गुरुभिर्नियुक्तायां गुर्वनुज्ञातेनैव
देवरेण कनिष्ठेन ज्येष्ठेन वा भर्तुर्भ्रात्रा तदभावे सपिण्डेन तस्याप्यभावे
सगोत्रेण तस्याप्यभावे समानप्रवरेण तस्याप्यभावे उत्तमवर्णेन ब्राह्मणेन
वोत्पादितः ।... 9. या तु संस्कारात्प्रागेव परपूर्वा परोपभुक्ता सा यद्यपि
भूयो न संस्क्रियते क्रियमाणसंस्कारस्यैव प्रथमत्वात्तथापि पुनर्भूर्भवति पुन-
र्मिथुनीभवनात् ।... स्वैरिण्याः पुनःसंस्कारश्चोपपादितोऽस्माभिः सविस्तरं
मिताक्षराटीकायां प्रतीताक्षरायामिति नेहोच्यते ॥

88 ॥ विष्णुस्मृतौ १५ ॥
दत्तकश्चाष्टमः। १८। स च मातापितृभ्यां यस्य दत्तः।
१६। क्रीतश्च नवमः। २०। स च येन क्रीतः। २१।
स्वयमुपगतो दशमः। २२। स च यस्योपगतः। २३।
अपविद्धस्त्वेकादशः। २४। पित्रा मात्रा च परित्यक्तः।
२५। स च येन गृहीतः। २६। यत्र क्वचनोत्पादितश्च
द्वादशः। २७। एतेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान्। २८। स एव
दायहरः। २६। स चान्यान्बिभृयात्। ३०। अनूढानां
स्ववित्तानुरूपेण संस्कारं कुर्यात्। ३१। पतितक्लीबा-
चिकित्स्यरोगविकलास्त्वभागहारिणः। ३२। रिक्थग्रा-
हिभिस्ते भर्तव्याः। ३३। तेषां चौरसाः पुत्रा भागहा-
रिणः। ३४। न तु पतितस्य। ३५। पतनीये कर्मणि कृते
त्वनन्तरोत्पन्नाः। ३६। प्रतिलोमासु स्त्रीषु चोत्पन्ना-
श्चाभागिनः। ३७। तत्पुत्राः पैतामहेऽप्यर्थे। ३८। अंश-
ग्राहिभिस्ते भरणीयाः। ३६। यश्चार्थहरः स पिण्डदा-
यी। ४०। एकोढानामप्येकस्याः पुत्रः सर्वासां पुत्र
25. ... उभाभ्यामन्यतराभावेऽवशिष्टेनान्यतरेणैव वा परित्यक्तः ।...
27. उक्तविषयेभ्योऽन्यत्र यत्र क्वचन स्त्रीयायां परकीयायां वा सवर्णायामस-
वर्णायां वा ऊढायामनूढायां वा क्षतायामक्षतायां वा इत्यादितः । संविद-
भावेऽपि बीजिनः सर्वथाप्यपुत्रत्वे दत्तक्रीतादीनामपि बीजिपुत्रत्वाभिधानाय
यत्र क्वचनोत्पादितः साधारण्येनोच्यत इति न विरोधः ।... अथवा यत्र
क्वचनेत्यनेनानूढा शूद्रा विवक्षिता तस्यां जातो द्वादशः पुत्र इति व्या-
ख्येयम् ।... अत एव मनुः । (IX, 178).

॥ विष्णुस्मृतौ १५ । १६ ॥ ४५
एव। ४१। भ्रातॄणामेकजातानां च। ४२। पुत्रः पितृ-
वित्तालाभेऽपि पिण्डं दद्यात्। ४३।
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा। ४४।
ऋणमस्मिन्सन्नयत्यमृतत्वं च गच्छति।
पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेज्जीवतो मुखम्॥ ४५॥
पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते।
अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम्॥ ४६॥
पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नोपपद्यते।
दौहित्रोऽपि ह्यपुत्रं तं संतारयति पौत्रवत्। ४७। १५।
समानवर्णासु पुत्राः सवर्णा भवन्ति। १। अनुलो-
मासु मातृसवर्णाः। २। प्रतिलोमास्त्वार्यविगर्हिताः।
३। तत्र वैश्यापुत्रः शूद्रेणायोगवः। ४। पुल्कसमागधौ
क्षत्रियापुत्रौ वैश्यशूद्राभ्यां। ५। चण्डालवैदेहकस्र्ताश्च
ब्राह्मणीपुत्राः शूद्रविट्क्षत्रियैः। ६। संकरसंकराश्चा-
संख्येयाः। ७। रङ्गावतर्णमायोगवानाम्। ८। व्याधता
XVI, 5, 9. पुल्कस०, पुल्कसानां V¹⁻⁴ N.; पुक्कस० V¹ in mg.;
पुकस०, पुकसानां C¹·² v. See the other Smṛitis. 6. ॰सूताश्च
V¹⁻³ C¹·² N.; सूदाश्च v. See 13.
XVI, 7. संकरेष्वनुलोमजेषु प्रतिलोमजेषु च वर्णेभ्यः पुनरानुलोम्येन
प्रातिलोम्येन च परस्परं ये संकरास्ते ह्यसंख्येयाः।

९६ ॥ विष्णुस्मृतौ १६ ॥ १७ ॥
पुल्कसानाम् । ९। स्तुतिक्रिया मागधानाम् । १०। वध्य-
घातित्वं चण्डालानाम् । ११। स्त्रीरक्षा तज्जीवनं च
वैदेहकानाम् । १२। अश्वसारथ्यं सूतानां । १३। च-
ण्डालानां बहिर्ग्रामनिवसनं मृतचैलधारणमिति वि-
शेषः । १४। सर्वेषां समानजातिभिर्व्यवहारः । १५।
स्वपितृवित्तानुहरणं च । १६।
संकरे जातयस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः ।
प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः । १७।
ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागोऽनुपस्कृतः ।
स्त्रीबालाभ्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणम् । १८। १६।
पिता चेत्पुत्रान्विभजेत्तस्य स्वेच्छा स्वयमुपार्जिते
ऽर्थे । १। पैतामहे त्वर्थे पितृपुत्रयोस्तुल्यं स्वामित्वम् । २।
15. ॰विवाहः । V¹⁻⁴; विहाराः । C¹,²v. See the C. 18.
स्त्रीबालाद्यवपत्तौ V⁴. See M. X, 62.
10. स्तुतिक्रिया सदसद्गुणकीर्तनं मागधानां वृत्तिः । मागधानां वणिक्-
पथमिति (०थ इति) मनुः । (X, 47). 11. वध्यानां चौरादीनाम् । ...
12. स्त्रीणां नर्तक्यादीनां रक्षा पोषणादि तज्जीवनं तदुपार्जितद्रव्यजीवनं
च... 14. ... इति प्रतिलोमजानां मध्ये चण्डालादीनां विशेषः । ...
15. ...स्वस्वसमानजातिधर्मैः सह विवाहादिर्व्यवहारः । नोत्तमैः । ...
16. सर्वेषामपि प्रतिलोमजानां स्वस्वपितृद्रव्यांशभागित्वमस्ति । ... 18. ...
बाह्यानां प्रतिलोमजानाम्... XVII, 1... यदि पिता कस्यचित्पुत्रस्य
...अधिकं दित्सति तदा स्वेच्छया दद्यात्...

॥ विष्णुस्मृतौ १७ ॥ ४७
पितृविभक्ता विभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दद्युः । ३ ।
अपुत्रधनं पत्न्यभिगामि । ४ । तदभावे दुहितृगामि । ५ ।
तदभावे पितृगामि । ६ । तदभावे मातृगामि । ७ । तद्-
भावे भ्रातृगामि । ८ । तदभावे भ्रातृपुत्रगामि । ९ ।
तदभावे बन्धुगामि । १० । तदभावे सकुल्यगामि । ११ ।
तदभावे सहाध्यायिगामि । १२ । तदभावे ब्राह्मणध-
नवर्जं राजगामि । १३ । ब्राह्मणार्थं ब्राह्मणानाम् ।
१४ । वानप्रस्थधनमाचार्यो गृह्णीयात् । १५ । शिष्यो
वा । १६ ।
संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः ।
दद्यादपहरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च । १७ ।
पितृमातृसुतभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतमाधिवेदनिकं बन्धु-
दत्तं शुल्कमन्वाधेयकमिति स्त्रीधनम् । १८ । ब्राह्मा-
XVII, 4. अपुत्रस्य धनं C¹'²v. 13. ब्राह्मणवर्जं V¹.
3... विभागानन्तरोत्पन्नस्य भ्रातुः... 10. तेषां भ्रातृपुत्राणामभावे
बन्धवः सपिण्डास्त्वेव सगोत्रा असगोत्राश्च ।... तत्रायं क्रमः । पितृसंताने
भ्रातृपुत्राभावे भ्रातृपौत्रस्तदभावे पितामहस्तत्पुत्रस्तत्पौत्रश्च (तत्प्रपौत्रश्च
V¹ sec. m. in mg.) तदभावे प्रपितामहस्तत्पुत्रस्तत्पौत्रस्तत्प्रपौत्रश्चे-
त्येवम् ... । पितृसपिण्डाभावे मातृसपिण्डा मातामहमातुलतत्सुताद्या
गृह्णीयुः ... । तदभावे मातृबन्धुसुततत्सुताद्याः ।... तेषांबान्धवानामभावे
सकुल्यः पञ्चमादिसंततिस्तद्गामि । ...सकुल्याभावे आचार्यो गृह्णीयात्तद्-
भावे शिष्यः ।... तदभावे वा इत्यत आह ॥ 13... तद्धनं राजा गृह्णीया-
द्ब्राह्मणधनं वर्जयित्वा ।... 19... चतुर्भिर्विवाहैरूढायाम्...

४८ ॥ विष्णुस्मृतौ १७ ॥ १८ ॥
दिषु चतुर्षु विवाहेष्वप्रजायामतीतायां तद्भर्तुः। १९।
शेषेषु च पिता हरेत्। २०। सर्वेष्वेव प्रसूतायां यद्धनं
तद्दुहितृगामि। २१।
पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलंकारो धृतो भवेत्।
न तं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥ २२ ॥
अनेकपितृकाणां तु पितृतोऽंशप्रकल्पना।
यस्य यत्पैतृकं रिक्थं स तद्गृह्णीत नेतरः॥ २३ ॥ १७॥
ब्राह्मणस्य चतुर्षु वर्णेषु चेत्पुत्रा भवेयुस्ते पैतृकं रिक्थं
दशधा विभजेयुः। १। तत्र ब्राह्मणीपुत्रश्चतुरोऽंशाना-
दद्यात्। २। क्षत्रियापुत्रस्त्रीन्। ३। द्वावंशौ वैश्यापुत्रः।
४। शूद्रापुत्रस्त्वेकम्। ५। अथ चेच्छूद्रवर्जं ब्राह्मणस्य पुत्र-
त्रयं भवेत्तदा तद्धनं नवधा विभजेयुः। ६। वर्णानुक्र-
मेण चतुस्त्रिद्विभागीकृतानंशानादद्युः। ७। वैश्यवर्ज-
मष्टधाकृतं चतुरस्त्रीनेकं चादद्युः। ८। क्षत्रियवर्जं सप्त-
धाकृतं चतुरो द्वावेकं च। ९। ब्राह्मणवर्जं षड्धाकृतं
21. तद्धनं V⁴. 23. पितृतो भागकल्पना C¹,² (and Y. II, 120);
पितृभागप्रकल्पना v. XVIII, 6. ब्राह्मणपुत्रत्रयं v. V¹⁻³ place
32, 33 before 23.
22. गृहपतिना स्वपत्न्यै स्नुषायै वा विवाहकाले योऽलंकारो दत्तस्ताभि
र्धृतः परिहितो भवेन्न तथैव स्थापयितव्यम्...