वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ १५२]

वेदस्वरूप-विमर्शः

सापेक्षा चिद्रूपापत्तिः सञ्जायते । न च मन्त्रमात्रेणैव अधिष्ठानसाक्षा-
त्कारोऽपीति वाच्यम्; प्रत्यगभिन्नपरबोधकवेदान्तवाक्यविमर्शासापेक्षस्य
जपस्य तद्धेतुत्वेऽपि तदतिरिक्तजपस्य तदहेतुत्वात् ।
यदप्युक्तम्—"यः कुण्डलिनीशक्तेरुद्बोधप्रकारः, स एव शब्दयोग-
क्रम इति संज्ञाभेदेऽपि वेदमार्ग आगममार्गादभिन्न एव । इच्छाजन्य-
प्रयत्नेन क्षोभमापन्नात् मूलाधारात् मनःपवनाभ्यां तादात्म्यमापन्ना
कुण्डलिनी शक्तिः घोषाख्यं नादभावमुपगच्छति । ब्रह्मबिलमाश्रित्य
व्योममार्गेण ऊर्ध्वं सञ्चरति । इदमेवोचारणम् यावदाज्ञान्तचक्रषट्कस्य
अतिक्रमो न भवति तावद् वर्णानामुच्चारणकालो मात्राख्यो न केनाप्यु-
पायेन अर्थं प्रापयितुं शक

१५४ वेदस्वरूप-विमर्शः
परमन्येषां रीत्या द्वादशोत्तर-पञ्चशतलवात्मकमेव मात्रायाः
स्वरूपम् । ततश्च मात्राया द्वादशोत्तर-पञ्चशततमो भाग उन्मनाकालः ।
एतद्रीत्या महाबिन्दावेव कालाभावः । यस्य मन्त्रानुसन्धानं समाधि-
भावापन्नं भवेत् तस्यैव महाबिन्दुगभवः पुरुषार्थोपयोगी मनोरोधश्च
सम्भवति । तद्बलेनैव च चक्रषटकस्था वर्णशक्तयः बिन्दुभावमापद्यन्ते ।
परमेतत् सर्वं वैदिक तान्त्रिक तद्भिन्न-बौद्धाऽऽर्हतादिमन्त्रानुसन्धानेष्वपि
समानमेव योगक्षेमम् । वेदस्वरूपनिर्णये न किञ्चिदपि तेन निर्वहति ।
केवलं यथाकथञ्चित् प्रचरितेऽपि वेदस्वाध्याये केषाञ्चित् शैथिल्यमेव
जायते । तेनायं विचारो न वेदश्रद्धाविधायकः, किन्तु तदपनोदक एव ।
यदप्युक्तम्—"पश्यन्त्यादिभेदभिन्ना त्रिविधा वाक् स्थूला सूक्ष्मा

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

[पृष्ठ १५६]

१५६ वेदस्वरूप-विमर्शः
आविर्भावो भवति । अनात्मनि आत्माभिमानः शिथिलो जायते ।
अनेन क्रमेण देहादिषु दृढत्वेऽपगते कम्पाख्या तृतीया दशा आविर्भवति ।
देहतादात्म्यबोधस्य सम्यक्तया निवृत्त्यनन्तरं संविदोन्मुख्ये जायमाने
बाह्यवृत्तीनामुपरमात् आन्तरस्य कस्यचनानुभवस्य स्फुटमनुदयात्
योगनिद्राख्या तुरीयदशा समुन्मेषमुद्गच्छति । एतदुत्तरमेव चिदात्मनि
पूर्णा रूढिः सञ्जायते । तदा सममं विश्वमेव ब्रह्मरूपेण भासते,
चिदात्मकतया साक्षात्क्रियते च । अस्यां दशायामधिरूढस्य महायोगिनः
स्पन्दाख्याया महाशक्तेः तादात्म्यं भवति । एतदेव च महाव्याप्तिरिति
पूर्णेरिति शास्त्रेषु प्रसिद्धा तुर्यातीता परब्रह्मरूपा दशा । अस्यामवस्थितस्य
योगिनः सदैव सृष्टिसंहाराधिकारित्वेन परमेश्वर्यमुदेति । महाभावस्वरूपेयं
दशा वस्तुतो वाग्वृत्तीनामगोचरत्वादवर्णनीयैव” इति ।
तत्राप्युच्यते-केवलात्मस्वरूपावाप्तिः नाप्राप्तप्राप्तिः, किन्तु विस्मृत-
ग्रैवेयकमणिप्राप्तिरिव ज्ञानमात्रसाध्या प्राप्तप्राप्तिरेव । अज्ञानेन आरोपि-
तस्य अकैवत्यस्य ज्ञानेन निवृत्तिरेव कैवल्यप्राप्तिः । तेनैव देहात्मबोध-
बाधादिसर्वा अवस्था गतार्था भवन्ति । मुक्तानामेव कैवल्यमुपगतानां
सृष्टिसंहाराद्यधिकारिब्रह्मपमैश्वर्यमशास्त्रीयमेव, 'जगद्व्यापारवर्जमिति
बादरायणसूत्रविरोधात् ।
यच्च-“पश्यन्त्येव सूक्ष्मत्वेन परा वाक् । पश्यन्तीमतिक्रान्ता तद्भिन्न-
रूपा वा से"तिस्तु विचारस्तु व्यर्थ एव । सगुणनिर्गुणभेदेन परापरभेदेन च
द्विविधतया वर्णितस्यापि ब्रह्मणो यथैकत्वं न विरुद्धं तथैवैक प्रत्यवमर्शिनी
वाग् गुणभूमिरूपेणेत्य कदाचित् पश्यन्तीति कदाचित् परेति संज्ञया
उपवर्ण्यते । परन्तु वर्तते तत्रापि किञ्चिद्रहस्यमिति यथाऽनुभवं तन्नि-
वेद्यते । षोडशकले पुरुषे पञ्चदशकलानां परिणामशालित्वेऽपि षोडशीरूपा
एका चित्कला परिणामस्य साक्षिभूता परमासृतरस्वरूपा तिष्ठति । अस्यां
दृष्टस्वरूपायामधिकारो निवर्तते । इयं देवी वाक् योगिभिर्ज्ञानिभिश्च
द्रष्टृत्वेन निर्दिश्यते । अमृतरूपाया अस्या निरोधोऽपि न सम्भवति,
कुतस्तु विनाशः ? तथापि वक्तृविवक्षावशान्निरोधे व्यपदिश्यमाने महा-
बिन्द्वात्मक-निष्कलासनसमारूढं निष्कलं परमं तत्त्वं तत्त्वोत्तीर्णमपि

[पृष्ठ १५७]

वेदस्वरूप-विमर्शः १५७
परतत्त्वरूपेण उपवर्ण्यमानं नित्यलीलास्रोल्लासपरं स्वात्मनि साक्षा-
त्क्रियते । सामरस्यमुपगतमनादिमिथुनं वागर्थयुगलमेव निरञ्जनं
परब्रह्मपदमिति अद्वयविदां परिभाषाेभति ।
तत्राप्युच्यते-यद्यपि केषांचिद्ररीत्या पश्यन्त्येव परा भवति; तथापि
कार्यकारणोपाधिको भेवस्तु अभ्युपगन्तव्य एव । सगुण-निर्गुणयोः
परा-ऽपरयोश्च तादृग् भेदोऽभ्युपगम्यत एव । अत एव गुणभूम्युपाधि-
कत्वेन पश्यन्त्याः सोपाधिकत्वम्, तद्राहित्येन च परस्या निरूपाधिकत्व-
मपि आपेक्षिकं वर्णयितुं शक्यते । षोडशी चित्कला तु सर्वसाक्षिभूता
निरूपाधिकस्वरूपैव । दृश्यसत्त्वे तत्र द्रष्टृत्वव्यपदेशे सत्यापि वस्तुतो
दृशिरूपत्वमेव । 'स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः ? स्वे महिम्नि' इति
रीत्या अन्तिमाधारस्य निराधारत्वनेव, अन्तिममूलस्य अमूलत्वमिव च
सर्वावभासकस्य सर्वाधारस्य सर्वमूलस्य अनावारत्वा दिकमेव मुख्यम् ।
उपाधिविवक्षायामेव स्वे महिम्नि तस्याऽवस्थानन् । तत्रैव महाबिन्दात्मक-
निष्कलासनत्वकल्पनम् । तत्राभिव्यक्ते परस्मिन् तदारूढत्वव्यपदेशः ।
तस्मिन्नेव स्वात्मनि सामरस्यमुपगतत्वमनादिमिथुनत्वञ्च परिकल्प्यते ।
'आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन' इत्यादिश्रुतेस्तत्रैव पर्यवसानम् । चैतन्यं
पुरुषस्य स्वरूपमितिवत् त्रिकल्पारोपेण अभेदेऽपि भेदव्यपदेशसम्भवात् ।
यथाकथञ्चित् श्रौतमद्वैतसिद्धान्तं तान्त्रिकं शैवं शाक्तं वा मतमाश्रित्य
अंशतः विप्रतिपत्तावपि तत्त्वोत्तीर्णे परतत्त्वे सामञ्जस्यं सम्भवति ।
परं वेदस्वरूपनिरूपणे अस्य भागस्य न कोऽपि उपयोग इति तु निष्प्रपञ्च-
मेवेति संक्षेपः ।

: ३ :
वेदे ऐतिहासिकघटनादि-विचारः
यदुक्तम्—“पौराणिकभुवनकोशवर्णनप्रसङ्गे इतिहासादिप्रसङ्गे
च पुराणटीकाकारैः औदासीन्यं प्रदर्शितम् । एवं विकासवादादीनि
विज्ञानानि भूस्तरविद्यादयश्च तैरुपेक्षिता” इति । तदपि न ; श्रीधर-नील-
कण्ठादिभिः यथाप्रमाणं भुवनकोशाद्युपवर्णनात् । सर्वथा आधुनिक-
विज्ञानानुसारेण पुराणादिव्याख्यानन्तु उपहासास्पदमेव—केनचिद्
व्याख्यात्रा तरुतारमिति वाक्येन यथा तन्त्रीविज्ञानं साधितं तद्वत् ।
निरुक्तकृतो विज्ञानानुसारि-वेदार्थव्याख्यानन्तु दुर्गाचार्यादिभिः स्पष्टी-
कृतमेव ।
यदप्युक्तम्—“इतिहाससम्बन्धे ततोऽप्यधिको विप्लवः, वेदाना-
मपौरुषेयत्वं समर्थयमानेन भगवता जैमिनिना 'अनित्यदर्शनाच्च'
इति पौरुषेयता-पूर्वपक्षमुद्भाव्य 'परन्तु श्रुतिसामान्यमात्रम्' इति समा

upa nitya, then why deny history?
"साम्येन इतिहासविलोपे..." or "इतिहासविलोपापक्षस्य" or "इतिहासविलोपोपक्षस्य"?
Wait! Look at the words:
"इतिहासविलोपे कस्य प्रयोजनं न पश्याम" or:
Wait, look at "पक्षस्य":
Could it be "इतिहासविलोपात् कस्य प्रयोजनं"?
Wait, look at the letters after विलो:
Letter 1: प (pa)
Wait, does it have an o-matra?
No, wait! What if it is:
वि (vi)
लो (lo)
प (pa)
क (ka)
Wait, "विलोपक"?
What about "इतिहासविलोपकपक्षस्य"?
VILOPAKA-PAKSHASYA!
Let's check letter by letter!
वि (vi)
लो (lo)
प (pa)
क (ka)
प (pa)
क्ष (kṣa)
स्य (sya)
LOOK AT THAT!
वि-लो-प-क-प-क्ष-स्य !
"इतिहासविलोपकपक्षस्य प्रयोजनं न पश्याम" !
(We see no purpose of the side/view that eliminates history!)
LOOK AT IT AGAIN:
वि (vi)
लो (lo)
प (pa) - wait, does it have a top stroke? No, it's just 'प'!
Then: क (

Here is the precise Sanskrit text transcribed line by line into Devanagari from the provided image:

१६२ वेदस्वरूप-विमर्शः
यन्न स्वतन्त्रः । पुरुषास्वातन्त्र्यमात्रं चापौरुषेयत्वं रोचयन्ते
जैमिनीया अपि । तच्च अस्माकमपि समानम्, अन्यत्राभि-
निवेशात्' इति ।
एतेन मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु च तास्ता आख्यायिका इतिहासाश्च वेदा-
पौरुषेयत्वाविरोधिनो ग्राह्या एव । तदभिप्रायेणैव सायणादीनां यथाश्रुतार्थ-
व्याख्यानम्, एकत्र निर्दिष्टस्य सिद्धान्तस्य सर्वत्र योजयितुं शक्यत्वात् ।
एतेन निरुक्ते (अ० २) - 'आर्ष्टिषेणो होत्रमृषिर्निषीदन् देवापि देव-
सुमतिं चिकित्वान्' इत्यादिषु देवापि-शन्तनु-प्रभृतीनां चरितं तत्तन्मन्त्र-
निदानत्वेन प्रस्तौति । बृहद्देवताकृत् शौनकोऽपि बहूनामृषीणां चरितानि
मन्त्रनिदानत्वेन बृहद्देवतायां स्पष्टमाचष्टे इत्यादिकमपि समाहितमेव ।
यत्तु - "वेदेषु सर्ववेतिहासानभ्युपगमे महान् विप्लवः स्यात्,
वेदेषु ऊर्वशी-पुरूरवो-हरिश्चन्द्रप्रभृतीनां बहव इतिहासाः । ते च पुराणे-
ष्त्रपि उपबृंहिताः । ततश्च वेदेषु ते यथाऽन्यपराः पुराणेष्वपि ते तथैव
सम्भाव्यन्ते । तथा च तद्द्द्वितपौराणिकराजवंशस्य ऐतिहासिकं तथ्यं
दूरोत्सारितं स्यात् । ततश्च 'नास्त्येव भारतीयानां कोऽपि इतिहासः ।
कल्पनामात्रसाराः पौराणिका इतिहासाः । नासीत् कोऽपि रामो युधिष्ठिरो
वा' इत्यादिपाश्चात्यानामनर्गला जल्पना एव विजयन्ते । तथा गुहायां
दृढदत्तागंलञ्च भारतोयसभ्यतायास्तत्त्वं स्यात् । कुतश्च श्रीशबर-
स्वामिना उपबृंहितं मतमेव प्रमाणीकुर्यामहि ? न तु शौनक-यास्क-शङ्कर-
माधवादिभिः स्वीकृतवेदेषु स्फुटं भासमानं स्वारसिकसिद्धान्तम्" इति ।
तदपि निस्सारमेव; भामतोप्रदर्शितरीत्या पूर्वोत्तरमीमांसकाना-
मुक्तार्थे विरोधाभावस्य उक्तत्वात् । शौनक-यास्कादीनामपि मतं तदनु-
गुणमेव, दुर्गाचार्यैस्तत्र तत्र तथैव व्याख्यातत्वात् । 'यत्परः शब्दः स
शब्दार्थः इति न केवलं पूर्वमीमांसकमतम्, उत्तरमीमांसकैरपि तथैवा-
भ्युपगमात् । वेदार्थविचारे वाक्य-शास्त्ररूपयोः पूर्वोत्तरमीमांसयोरेव
परमादर आवश्यकः । मीमांसा निर्णीतार्थस्यैव पुराणेतिहासादिषु प्रति-
पादित्वात् ।

वेदस्वरूप-विमर्शः १६३
यदुक्तम्- "वेदप्रामाण्यसाधनाय बद्धपरिकरा महतो वेदभागस्य
मिथ्याप्रतिपादकत्वलक्षणमप्रामाण्यं शब्दान्तरेण प्रसञ्जयेयुरिति महदुप-
हासास्पदम्"ति । तदपि निस्सारम्; वाच्यार्थस्य मिथ्यात्वेऽपि यत्परः
शब्दस्तस्य अबाध्यत्वेन अप्रामाण्यानुपपत्तेः ।
किञ्च-येषां शङ्कर-सायण-माधवादीनां सबहुमानं स्वपक्षसाधनाय
उपस्थापनं क्रियते, तेषां रीत्या ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यैव मिथ्यात्वेन
महतो वेदभागस्य तत्त्वावेदकत्वलक्षण-प्रामाण्यासम्भवेन व्यवहाराबाध्य-
बोधकत्वेनैव प्रामाण्यमिष्टमेव ।
वस्तुतस्तु-
'विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते ।
भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥'
इत्यादिर्रीत्या देवताधिकरणदिषु वेदानां नित्यत्वेऽपौरुषेयत्वे
सत्यपि तद्विरुद्धानां मन्त्रार्थवादाख्यायिकादीनां स्वार्थेऽवान्तरतात्पर्या-
भ्युपगमे न काचिदनुपपत्तिरिति प्रदर्शितमेव । वेदानां नित्यत्वापौरुषे-
यत्वादियाधे तु वेदपुराजगतानामितिहासानां स्वार्थपर्यवसायित्वमभ्यु-
पगमेऽपि कल्पनामात्रसारत्वादिजल्पनाः सुतरां दुरुत्तरा भविष्यन्ति,
बौद्ध-जैनादिजातकादिवद् वेदानापि पौरुषेयत्वापत्त्या तदप्रामाण्य-
ध्रौव्यात् । वेदाना मपौरुषेयत्वे नित्यत्वे स्वतःप्रामाण्ये च सिद्धे वेदेषु
सर्वथाऽपि घटनापूर्वकशब्दोल्लेखस्वरूपश्चेतिहासः सर्वथा न सम्भव-
त्येव, तथात्वे तेषां नित्यत्वादिव्याकोपात् । शब्दपूर्विकास्तु घटना
भवन्त्यो न निवार्यन्ते इत्यप्युक्तमेव ।
सर्वथाऽपि घटनापूर्वक शब्दोल्लेखरूपश्चेतिहासः सर्वथा न संभवत्येव;
तथात्वे तेषां नित्यत्वादिव्याकोपात् । शब्दपूर्विकास्तु घटना भवन्त्यो
न निवार्यन्ते इत्यप्युक्तमेव, शब्दपूर्वकसृष्टिसिद्धान्ताङ्गीकारात् ।
तत्र वैदिकशब्दानुसारिण्यो या घटनाः संवृत्तास्ता एवेति वैदिकेतिवृत्त-
तद्धितैतिहासिकपुरुषादयो वक्तुं शक्यन्ते । परन्तु तावता आधुनिकेति-
हासवत् तद्वलेन तत्तद्धटनाबोधकमन्त्रादीनां कालादिनिर्धारणं शक्य-
शङ्कम् । तेन वेदार्थविचारसमये वाक्यशास्त्ररूप-पूर्वोत्तरमीमांसासिद्धान्ता-

१६४ वेदस्वरूप-विमर्शः
श्रयणमन्तरा यत्किञ्चिदाश्रयणं समुत्तरणाय कुशकाशावलम्बनमेव ।
अत एव शङ्करभगवत्पादा अपि श्रीशबरस्वामिनः शास्त्रतात्पर्यविद
इति वदन्ति । भट्टपादा अपि तथैवानुसरन्ति ।
वस्तुतस्तु-पाश्चात्त्यानैतिहासिकांश्च वैज्ञानिकांश्च निन्दन्तोऽपि तदनु-
प्राणिता एव वेदेषु विज्ञानानि इतिहास-भूगोल-विकासादींश्चान्वेषमाणाः
शब्दसाम्यमात्रेण तत्तदर्थाभिनिविष्टा एते महानुभावा प्राचीनाचार्य-
परम्परा-प्राप्तवेदार्थविचारसरणिं परित्यज्य वेदार्थाद् दूराद् दूरमुपगता
वेद-नित्यत्वादिकमपि व्यक्तवन्तः । शब्दसाम्येन यदि आधुनिक-
विज्ञानसिद्धानि कतिचित् तत्त्वानि वैदिकेषु शब्देषु बाध्यतया बलात्-
निवेशितानि भवेयुस्तदापि किं वस्तुतो वैज्ञानिकप्रक्रियया तेषां प्रत्यक्षी-
करणं शक्यसम्पादम् ? न च

१९६ वेदस्वरूप-विमर्शः
तदपि न; पौर्वापर्यानुरोधेन मन्त्रार्थस्य सायणेन अन्यथा व्याख्या-
तत्वात् । तथा हि—
'यो जागार तमृचः कामयन्ते यो जागार तमु सामानि यन्ति ।
यो जागार तमयं सोम आह तवाह्मस्मि सख्ये न्योकाः ॥'
(ऋ० सं० ५.४५.१४)
भाष्यम्—यो देवः गृहे विनिद्रः, तम् ऋचा सर्वशाखात्मिकाः
कामयन्ते सामानि स्तोत्ररूपाणि यन्ति प्राप्नुवन्ति । अयमभिषुतः
सोम आह वक्ति—मां स्वीकुर्विति । तादृशस्य तव सख्ये समानख्याने
हितकरणो न्योकाः नियतस्थानः अहमस्मि भवामि ।
तथा च अग्नेर्जागार तमृचः कामयन्ते आहिताग्नीनां गृहे आहवनी-
यादिरूपेण अग्नेरेव विनिद्रतालक्षणं जागरणमुपपद्यते । सख्यहित-
करणो न्योकाः इत्यस्यापि निश्चितमोकः स्थानं यस्येति रीत्या नियत-
स्थानत्वमेव सोमस्योच्यते ।
यजूरूपस्य अग्नेः कथं किं जागरणम्, कथञ्च ऋक्सामयोस्तत्काम-
यितृत्वम्, कथञ्च तदपेक्षया सोमस्य न्यूनत्वम् ? इत्येतत् सर्वमस्पष्टम्,
असङ्गतञ्च । प्राणस्य सर्वकारणत्वात् तत्र ऋगादीनां प्रतिष्ठोक्ता । मन्त्रे
तु देवतात्वेन अग्निऋगादयः कामयन्ते । अत्र ऋच इति यजुरादि-
शाखामारस्य उपलक्षणम् । अत एव यजुषोऽनिर्देशः । भाष्ये च ऋचः
सर्वशाखात्मिका इति व्याख्यातम् । गीतिवैशिष्ट्यात्तु साम्नः पृथग्ग्रहणम् ।
'य एतस्मिन् मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोक'
इति ब्राह्मणे तु मण्डलान्तर्गते पुरुषेऽग्निबुद्धिः उपासनार्थमुपदिष्टा ।
तत्रैव यजुर्बुद्धिरपि कर्तव्येत्यायुक्तमेव । मनुस्तु सर्वान्तर्यामिणं
परमेश्वरमेव मनुप्रजापतीन्द्राणां विशब्दवाच्यं तत्तदवस्थाविशेषाभि-
प्रायेण वदति ।
'प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि ।
रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम् ॥' इति ।
प्रश्नोपनिषद्यपि प्राणस्य अग्न्यादिरूपतोक्ता, तस्यैव प्रकृतत्वात् ।
मण्डलब्राह्मणेऽपि मण्डलान्तर्गतपुरुषमेव प्रकृत्य तं यथा यथोपासते
वेदस्वरूप-विमर्शः १९७
इति सर्वान्तर्यामिण एव सर्वात्मत्वमुक्तम् । तस्यैव च हिरण्मयस्य पर-
मेश्वरत्वम् 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इति बादरायणेनापि निर्णीतम् ।
'एष सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः ।
जन्म-वृद्धि-क्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत् ।
स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ॥'
इत्यन्ते तमेव उपसंहरति मनुः । प्राणस्य तु न परब्रह्मत्वमिति स्पष्टमेव ।
अपरब्रह्मरूपस्य हिरण्यगर्भात्मकस्य प्राणस्य तु अवान्तरकारणत्वेन
अग्न्यादिरूपता युज्यते, 'एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो
मघवानेष वायुः', 'इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता ।
त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः इत्यादिबच-
नेभ्यस्तत्र तत्र ।
यदपि च—"लोके स्वज्योतिषः, परज्योतिषः, रूपज्योतिषः,
अज्योतिषश्चेति चतुर्विधाः पदार्था उच्यन्ते" इति । तदपि निरर्थकम्;
स्वज्योतिषः परज्योतिष इति द्वैविध्यस्यैवोद्यत्तेः । शब्दादिवद् रूप-
स्यापि ज्योतिष्ट्वानुपपत्तेः । यथा शब्दस्पर्शौ श्रोत्रत्वग्भ्यां प्रकाश्येते
तथैव रूपमपि चक्षुषा प्रकाश्यते । न च रूपस्य ज्योतिष्ट्वं श्रुतम् ।
शब्दस्य तु विषयप्रकाशकत्वेन ज्योतिष्ट्वं सुप्रसिद्धम् । 'वाचैवायँ
ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते' इति श्रुतेः ।
वस्तुतस्तु—नेत्र-मन-आत्मा-ज्योतीष्यनपेक्ष्य सूर्यस्यापि प्रकाश-
भावात् सूर्यस्यापि परज्योतिष्ट्वमेव, अद्येद्यत्वे सत्यपरोक्षस्य ब्रह्मण एव
स्वज्योतिष्ट्वोपपत्तेः 'यत् साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म' इति श्रुतेः । आपेक्षिकं
तु स्वयंज्योतिष्ट्वम् अग्न्यादित्यचन्द्रविद्युदादीनां सम्भवेव । रूपापेक्षया
शब्दस्यैव ज्योतिष्ट्वम् । रूपस्य आलोकसापेक्षचक्षुर्वेद्यत्वम् । शब्दस्य
तु केवलश्रोत्रवेद्यत्वमेव । रूपस्य तु वेद्यत्वमेव । शब्दस्य तु स्ववि-
षयवेदकत्वमपीति कुतो न तज्ज्योतिष्ट्वव्यवहारः ?
'एकं सद्विप्रा' इति मन्त्रोऽपि आदित्योपाधिकस्य परमेश्वरस्यैव
अग्न्यादिरूपतां वक्ति । तच्च तद्भाष्येणैव स्पष्टम् । यथा—

.
It really looks like 'देवान्'!
Wait, then what is Word 3?
'पि' 'तु' 'ः' or 'पितृः'?
Word 4: 'पत्रित्रमिति' or 'पवित्रमिति'?
Word 5: 'पितॄन्'!

Let's look at the transcription very carefully:
Let's check line-by-line of Left Page:
१९८ वेदस्वरूप-विमर्शः
'एकं इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।
एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥'
(ऋ० सं० १. २. २. )
भाष्यम्-अमुमादित्यम् ऐश्वर्यविशिष्टम् इन्द्रम् आहुः, तथा मित्रं
प्रमीतेर्मरणात् त्रातारम् अहरभिमानिनं मित्रनामकं वरुणं पापस्य वारकं
राज्यभिमानिनं देवमाहुः । तथाऽग्निम् अन्नयनादिगुणविशिष्टमाहुः ।
अथो अपि । अयमेव दिव्यः सुपर्णः सपतन्ः गरुत्मान् गरणवान्
पक्षवान् वा एतन्नामको यः प

तेषां देवजनानां वा
[R18] अनीकं समूहरूपं चित्रमाश्चर्यकरं सूर्यमण्डलम् उदगात् उदयाचलं
[R19] प्राप्तमासीत् । तच्च मित्रस्य वरुणस्य अग्नेस्तदुपलक्षितानां जगतां चक्षुः
[R20] प्रकाशकम्, चक्षुःस्थानीयं वा उदयं प्राप्य द्यावापृथिवीमन्तरिक्षञ्च
[R21] आप्राः स्वतेजसा समन्तात् । अपूरयत् मण्डलान्तर्वर्ती सूर्यः अन्तर्यामी
[R22] सर्वस्य प्रेरकः परमात्मा जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्य आत्मा
[R23] स्वरूपभूतः सर्वकारणत्वात्, कार्यस्य तदनन्यत्वाच्च । अथवा सर्वजीवन-
[R24] हेतुत्वादात्मा जीवः । उदिते हि सूर्ये मृतप्रायं सर्वं जगत् पुनश्चेतनयुक्तं
[R25] सदुपलभ्यते । योऽसौ तपन्नुदेति स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायोदेति'
[R26] (तै० आ० १.१४ ) इतिश्रुतेः ।
[R27] यदपि च—
[R28] "ऋग्भ्यो जातां सर्वशो मूर्त्तिमाहुः सर्वा गतिर्याजुषी हैव शश्वत् ।
[R29] सर्वं तेजः साम

(स्वरूपाद्) - look at the bottom, there is 'द्' and 'व्य'!
द् + व्य = द्व्य!
त - ि - र - ि - क -् - त - म् - ए - व = व्यतिरिक्तमेव!
Yes!! "शब्दराशिस्वरूपाद्व्यतिरिक्तमेव वेदस्वरूप माह ।"
Wait, "वेदस्वरूप माह" has a space between वेदस्वरूप and माह.

सर्वासां मूर्तीनामृग्जन्यत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । मण्डलश्रुतौ तु मण्डलस्यैव
ऋक्त्वमाम्नातम् । तत्र यजुपोऽग्निरूपत्वमुक्तम्, इह तु गतेर्यजुर्मयत्व-
Wait, 'यजुपो' or 'यजुषो'?
In L3: य - ज - ु - ष - ो (यजुषो). It's 'षो', perfectly normal ष.

मुक्तम् । पतेन बैलक्षण्येन प्रतीयते पूर्वोक्तेभ्योऽपि वेदेभ्य एतल्लक्ष्म्युक्ता
Wait, 'पतेन' or 'एतेन'?
Look at the first letter of L4:
It is 'ए'! Look at 'ए' in 'एतल्लक्ष्म्युक्ता'. The first letter has the loop at the top left: wait, is it 'ए' or 'प'?
It is 'ए' - 'एतेन बैलक्षण्य

१७४ वेदस्वरूप-विमर्शः
'आत्मा ह्यग्निः तदेतमेते उभे रसो भूत्वाऽपीतः । ऋक् च साम
च तदुभे ऋक्सामे यजुरपीतः ( शत० १०.१.१.६) तत्राप्ययं दर्शितः ।
'ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन्' इति मन्त्रोऽपि परमव्योमपदेन बोधितस्य
परब्रह्मण ऋगक्षरे प्रतिष्ठितत्वमाह । तस्य ज्ञानमेव मन्तरूपाणामृचां
मुख्यं प्रयोजनम् । तदित्थं ब्रह्मस्वरूपभूता मन्त्राणां वाच एव मुख्या
वेदा इति विवृतम् । एते रसवेदाः, पूर्वोक्तमण्डलक्रमेण चक्षुःपर्यन्त-
मागत्य तत्तद्वस्तुजनकाः । वस्तुवितननात् वितानपदेन व्यवहार्याः ।
यैर्वस्तुनो दूरे दूरे लघुत्वं व्याख्यातम्, ते तु छन्दोवेदा इति त्रिविधा
वैज्ञानिका वेदाः' इति ।
अत्रोच्यते—यस्याः श्रुतेर्बलादेतत्सर्वं कल्प्यते, तस्याः पूर्वाचार्यैः
[

१०६ वेदस्वरूप-विमर्शः
इह वेदविलक्षणशब्दाभिव्यञ्जिका वाग् इन्द्रियरूपैव संस्तुता ।
सापि प्राणरूपस्य इन्द्रस्य पत्नी । एवमन्यान्यपि तादृशानि श्रुति-
वाक्यानि । यथा-
'वाचं धेनुमुपासीत । तस्याश्चत्वारः स्तनाः- स्वाहाकारो वषट्कारो
हन्तकारः स्वधाकारः' इति ।
'स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः प्राणमय'
इत्यत्रापि न वाय्वाकाशाद्युत्पत्तेः पूर्ववर्तिन्यः कश्चन कला विवक्षिताः ।
अयमात्माऽपरोक्षः । प्रत्यगात्माऽत्र विवक्षितः, 'यत् साक्षादपरोक्षात्'
इति तस्यैवापरोक्षत्वप्रसिद्धेः । तस्यैव च ब्रह्मरूपताऽपि युक्ता सर्वो-
पाधिनिरपेक्ष्याभिप्रायेण । तत्तदुपाधिवैशिष्ट्याभिप्रायेण तु विज्ञानमयो
मनोमयः वाङ्मयः प्राणमय इत्यादिव्यपदेशः, वागादीनां भौतिकत्व-
श्रवणात् ।
यदुक्तम्- 'ज्ञानञ्च क्रिया च अर्थश्चेति त्रीणि तत्त्वानि उपलभ्यन्ते
तदनुकूलं त्रयमेव कारणत्वेनाम्नायतें श्रुतिषु मनः प्राण वाच' इत्यादि ।
तदपि न क्षोदक्षमम्; मनआदीनां ज्ञानादिकारणत्वे सत्यपि तेषा-
मभौतिकत्वानुपपत्तेः । 'अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणस्तेजोमयी
वाग्' इत्यादि-छान्दोग्यश्रुतिविरोधात् शब्दमूलत्वात् सृष्टेरर्थस्य
वाङ्मूलत्वं वक्तुं शक्यते ।
कैश्चित्तु शब्दतन्मात्रमूलकत्वात् आकाशादिप्रपञ्चस्य शब्दमूलत्व-
मुच्यते । अन्यैस्तु-'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्'
'अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः' इत्यादिरीत्या
विकाराणां कारणातिरेकेणासत्त्वात् नामधेयमात्रत्वमुक्तम् । अन्यैस्तु-
स्फोटात्मकज्ञानस्यैव शब्दरूपत्वात् तदात्मकस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्व-
मेव शब्दस्य वाचो वा जगत्कारणत्वम् । अपरैस्तु-'ओमिति ब्रह्म'ति
रीत्या वाच्यवाचकयोः अभेदात् ओमात्मवागभिन्नब्रह्मकारणत्वमेव
जगतः, अर्थस्य वा वाक्कारणत्वम्, नादबिन्द्वादिरूपेण ब्रह्मतच्छक्तिरू-
पचिदचिन्मिश्राद्यवस्थारूपेण ब्रह्मण एव विवर्त इति । तदेतत्सर्वं
मञ्जूषादिषु स्पष्टमेव । निःश्वसितरूपत्वन्तु शब्दराशिरूपवेदे तद्गत-
मन्त्रब्राह्मणोपनिषदादीनामेवेति संक्षेपः ।

: २ :
यच्च वेदानाम्पौरुषेयत्व-परमेश्वरप्रणीतत्व-मनुष्यप्रणीतत्वपक्षाणां
समन्वयायोक्तम्- "वेदशब्दः तदवान्तरविशेषवाचका ऋग्यजुःसामाथर्व-
शब्दाश्च द्वेधा श्रुतिष्वेव व्यवहृताः-वैज्ञानिकार्थपराः, ज्ञानपराश्च ।
अव्ययपुरुषकलासु अन्यतमा वाक् ऋग्यजुःसामाथर्वरूपा; तद्धितान्तश्चैषां
शब्दानां वैज्ञानिकोऽर्थः । ज्ञानपरो वेदशब्दोऽपि ज्ञाने, तत्सम्बद्धे, शब्द-
समूहे ज्ञानविषयीभूतेषु लौकिकेषु अलौकिकेषु चार्थेषु व्यासज्यवृत्तिः ।
सर्वविध लौकिकाऽलौकिकार्थ विषयकं शब्दाभिव्यक्तिप्रयोजकम्, अभि-
व्यक्तशब्दप्रयोज्यं वा ज्ञानं वेदः । तादृशज्ञानविषयीभूतास्ते तेऽर्था
वेदः । तत्तज्ज्ञानानुवेधकः तत्तदर्थज्ञानप्रयोज्याभिव्यक्तिकः अभिव्यक्तः
संस्तत्तदर्थज्ञानप्रयोजको वा शब्दसमूहो वेदः । समुदाये प्रवृत्ताः शब्दा
अवयवेष्वपि प्रवर्तन्ते' इति न्यायेन केवले ज्ञाने केवले शब्दसमूहे, केवले
अर्थेष्वपि वेदशब्दप्रवृत्तिः । 'वेदनं वेदः, विद्यते (ज्ञायते) अनेन, वेद्यते
ज्ञाप्यते अनेनेति वा वेदः, वेद्यन्ते वा ये ते वेदाः' इति विभिन्नाभिः
व्युत्पत्तिभिः विभिन्नेष्वर्थेषु विभिन्ना वेदशब्दा वा अभ्युपगम्यन्ते ।
तत्र केवलज्ञानाभिप्रायेण प्रयुक्ते वेदशब्दे वेदस्य अपौरुषेयत्वम्,
ज्ञानस्य स्वरूपेण नित्यत्वात्, केनाप्युत्पादयितुमशक्यत्वाच्च । त एव
ईश्वररूपा वेदा इति शक्यं वक्तुम्, ईश्वरस्य ज्ञानरूपतायाः सर्वत्र
व्यवहृतत्वात् । ज्ञानविषयीभूतार्थाभिप्रायेण केवलार्थाभिप्रायेण वा
प्रयुक्ते वेदशब्दे ईश्वरनिर्मिता वेदाः, अर्थानां परमेश्वरनिर्मितत्वात् ।
तादृशस्य ज्ञानस्यापि महर्षिभिरीश्वरप्रसादेनैव लब्धत्वात् ।
तथापि तादृशज्ञानाभिप्रायेण ईश्वरनिःश्वसितं वेदाः, ज्ञानस्य नित्य-
त्वेन अर्थोपहितत्वमात्रस्य ईश्वरसम्पादितत्वेन प्रणीतत्वकथनस्यापि
सामञ्जस्यात् । निःश्वसितत्वं तु ततो निष्क्रान्तत्वमेव । तत्तदर्थपरत्वे तु
ईश्वरप्रणीता इति युक्तम् । ज्ञानानुविद्धशब्दसमूहाभिप्रायेण प्रयुक्ते
वेदशब्देऽपि शब्दनित्यत्ववादिनामपौरुषेया वेदाः । अनित्यत्ववादिनां
वे० वि० २

१०८ वेदस्वरूप-विमर्शः
तु ईश्वरप्रणीताः। पुरुषाणां तु न पश्यन्त्या वाच उत्पादने व्यापार
इत्युक्तमेव उपरिष्टात्।
अथ आदिश्वक्तॄणां ज्ञानप्रयोज्यशब्दसमूहाभिप्रायेण श्रोतॄणां ज्ञान-
प्रयोजकशब्दसमूहाभिप्रायेण वा प्रयुक्ते वेदशब्दे तु ऋषिप्रणीताः वेदाः,
ऋषिभिरेव ईश्वरप्रसादेन ज्ञानमवाप्य मन्त्र-ब्राह्मणात्मकशब्दसमूहस्य
प्रयुक्तत्वात्। तत्रापि शब्दनित्यतावादे वाक्यरचनाभिप्रायेण प्रणीतत्वम्,
अनित्यतावादे तु शब्दाभिप्रायेणापि, वाक्य-स्फोटवादिनां वाक्यनित्यता-
पक्षे तादृश-वाक्याभिव्यञ्जकप्रयत्नव्यञ्जिकर्तृत्वमात्रेण प्रणेतृत्वमिति।
तदपि पूर्वोक्तरीत्याऽसङ्गतमेव; मन्त्रब्राह्मणात्मकशब्दराशौ तद्विशेष-
नियताक्षरपद्य-गद्य-गीति-तन्मिश्रात्मकेषु ऋगादिष्वेव वेद-तद्विशेष-
शब्दानां सर्वत्र प्रयोगदर्शनेन उक्तसमुदायवाचकत्वाभावात्, अन्यत्र तु
प्रयोगस्य लाक्षणिकत्वात्।
यद्यपि 'वेदनं वेदः, विद्यतेऽनेनेति वेदः, वेद्यतेऽनेनेति वेदः, विद्यन्ते
वेद्यन्तेवा ये ते वेदा' इत्यादिद्व्युत्पत्तिभिः प्रत्यक्षादिप्रमाणेषु आलोकादि-
सहकारिकारणेषु घटादिव्यर्थेषु च वेदशब्दप्रयोगः प्रसज्यते, परं न तथा
शिष्टप्रयोगो दृश्यते। वेदशब्दस्य अनेके अर्था भवन्तु नाम, प्रकृते तु
रूढिर्योगमपहरतीति न्यायेन योगरूढार्थस्यैव शिष्टैः परिगृहीतत्वात्,
तत्रैव पौरुषेयत्वाऽपौरुषेयत्व-जीवेश्वर-कृतत्वाद्विना विप्रतिपत्तिरिति
ज्ञानाद्यंशेन अपौरुषेयत्वसमर्थनाभासो व्यर्थ एव, तत्र विप्रतिपत्तेरेवा-
भावात्। समुदाये प्रयुक्तस्य शब्दस्य तदवयवेषु प्रवृत्तिः रूढ्यर्थाभिप्राये-
णैव, 'पञ्चाल आगतः, ग्रामो दग्धः, ग्राम आगत' इति रूढशब्दानाम्
उदाहरणरूपेण ग्रहणात्। नात्र समुदाये वेद-शब्दस्य रूढिः, योगेन तु
सम्पाद्यतेऽनेकार्थता।
'त्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म' इत्यादि-वेद-ब्रह्म-विद्या-शब्दा
अपि शब्दराशिपरा एव। न च शब्दे विद्याशब्दप्रयोगाभावः शङ्कनीयः;
"पञ्चाक्षरी-विद्या, पञ्चदशी, षोडशी विद्येत्यादौ मन्त्रेषु विद्याशब्द-
प्रयोगदर्शनात्, 'विद्यां जपेत्' इति शिष्टप्रयोगदर्शनाच्च। नहि 'वेदं
वेदस्वरूप-विमर्शः १०९
कृत्वा वेदिं करोति' इत्यादौ वेदशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यास्ते तेऽर्था ग्रहीतुं
शक्याः केनापि, पारम्पर्यविरोधात्।
यदप्युक्तम्- "मन्त्रशब्दः शब्दोपदिष्टविज्ञाने रूढः शब्देऽपि प्रवर्तते"
इति। तदपि न युक्तम्; निष्प्रमाणकत्वात्। 'मन्त्रान् सम्प्राहुरित्यत्र तु
शब्दाभिप्रायेणैव तत्प्रयोगस्य युक्तत्वात्, तथैव शिष्टसम्मतत्वाच्च। न
च 'यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थम्, 'मण्डलमेवर्च्ः', 'वाग्वा असा-
वादित्यः' इत्यादिषु तेषु तेषु वैज्ञानिकेष्वर्थेषु वागादिशब्दप्रयोगेण
अस्यैव समुदायवाचकतेति वाच्यम्; 'प्राणो वा अर्णवः, मनो वै समुद्रः'
इत्यादिष्वित् उपासनार्थमौपचारिकभेदप्रयोगस्यैव तत्र तत्रोक्तत्वात्। यथा
'प्राणो वा' इत्यादिना प्राणार्णवयोर्न भेदः, न वा अर्णवस्य प्राण-
शब्दवाच्यत्वं ज्ञायते, तथैव नोक्थादित्ययोः अभेदो न वा आदित्यस्य
उक्थादिशब्दवाच्यत्वम् 'वाग्वा' इत्यादिना विज्ञायते। किन्तु केनचिद्
योगेन

निर्विकल्पज्ञानस्य चेद्देदत्वं तर्हि पुराण-काव्यादिरूपत्वं कथं न भवेत्,
सर्वस्यैव निर्युक्तिकत्वात् । तत्तन्मन्त्रार्थविशिष्टस्य ज्ञानस्य वेदत्वरुचेत्
कुतस्तन्नित्यत्वम्, विशिष्टस्य सर्वस्यैव वेदान्तिनयेऽनित्यत्वाभ्युपगमात् ।
लौकिकालौकिकार्यविषयकविशिष्टज्ञानेषु वेदशब्दप्रयोगस्तु अनुपलम्भ-
पराकृत एव ।
यदप्युक्तम्—"तपोयोगादिनां परमेशप्रसादमवाप्य समाधौ तत्तत्-
स्वर्गापूर्वदेवतादिज्ञानं यज्ञ-स्वर्गादि कार्यकारणभावविज्ञानं च प्रत्यक्ष-
रूपमवाप्य महर्षिभिः मन्त्राः ब्राह्मणा ने च प्रकटीकृता.ने । तन्त्रेषु
मन्त्रेषु त एव ऋषिनाम्नापि स्मर्यन्ते । ब्राह्मणान्यपि तत्तदृषिनाम्ना
प्रसिद्ध्यन्ति । ते च मन्त्र-ब्राह्मणात्मका वेदाः शिष्य प्रशिष्यपरम्परायां
प्रकीर्गरूपेण प्रचरन्ति स्म कालेन । व्यासोपज्ञं तेषां संहित

१८२ वेदस्वरूप-विमर्शः
षाणामभूतानामपीणामेव वाचः, ऋषीणामेव प्रथमाविर्भूतत्वात्" इति । परं
सर्वमिदं कल्पनामात्रम् ; निर्विशेषब्रह्माव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यैव कार्यत्वेन
भवदभिमतापौरुषेयत्वासम्भवात् 'एकमेवाद्वितीय'मित्यादिश्रुतिविरोधाच्च ।
ब्रह्मान्तर्गतत्वेऽपि स्वगतभेदापस्त्या न विरोधपरिहारसम्भवः । जीवाना-
मपि परमार्थतो ब्रह्मरूपतैवेति न तेन सद्वितीयतापत्तिः । न तथा प्रकृति-
तद्विकाराणां ब्रह्मणा मुख्याभेदस्तत्र, बाधसामानाधिकरण्ये 'योऽयं स्थाणुः
पुमानेषः इति बाधेनैव अभेदव्यवहारात् ।
न च उपनिषत्पुराणादिषु न वा तद्विचाररूपे ब्रह्मसूत्रे च तन्निर्णयः,
तेषां ब्रह्मभिन्नत्वे कार्यत्वम्, अभिन्नत्वे चिद्रूपता, प्राणादीनामचिद्रूपता-
वर्णनविरोधश्च । इन्द्रियरूपाया वाचो वेदलक्षणायाश्च तदधिष्ठात्र्या
[

१८४ वेदस्वरूप-विमर्शः
वस्तुतस्तु—'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति विधिना सार्थस्यैव स्वाध्याय-
पदवाच्य-वेदराशेः अध्ययनविधानात् तदर्थमेव पूर्वोत्तरमीमांसात्मकस्य
वाक्यशास्त्रस्य प्रवृत्तेश्च आचार्यपारम्पर्येणैव वेदस्वरूपग्रहणवद् वेदार्थ-
स्यापि ग्रहणौचित्यम्। यद्यपीदानीं पारम्पर्यविलोपो इव दृश्यते; तथापि
वसिष्ठ-मनु-व्यास-जैमिनि-कुमारिल-शङ्कर-मण्डन-पद्मपाद-तोटक-हस्ता-
मलक-वाचस्पति-सायणादिभिः पारम्पर्येणैव वेदांस्तदर्थांश्च अधिगंत्यैव
तदर्थसम्बन्धे किञ्चिदुदितं लिखितं वा। अतो मन्त्राणां ब्राह्मणानां श्रौत-
सूत्राणां पूर्वोत्तरमीमांसासूत्राणां यागोपासनादिपद्धतीनाञ्च अनुष्ठानपार-
म्पर्याणाञ्च एकरूप्येण संगतिर्भवति। व्याकरण कोशादिबलेनैव अर्थकरणे
तु शतधा सहस्रधा विरुद्धा अपि पण्डितप्रकाण्डैरनेके विस्मापका अर्थाः
कर्तुं शक्यन्त एव।
यदुक्तम्—'तदानीं भौतिकविज्ञानस्य अनाविर्भूतत्वाद् वैज्ञानिकेऽर्थे
तेषां भाष्यकाराणां दृष्टिर्न गता, इदानीन्तनानां विज्ञानसंस्कृतत्वात्
वैज्ञानिकार्थाविष्कारः संभवती'ति। तन्न; तथात्वे वेदस्य आधुनिक-
विज्ञानैरेव गतार्थत्वात् अनुपादेयत्वापत्तेः। किञ्च—यदि संशय-विपर्यया-
नास्कन्दितं यथार्थज्ञानमेव विज्ञानं तदा तु सायणादिभाष्यमपि विज्ञान
बोधकमेव भाष्यमिति वक्तुं शक्यत एव।
यदप्युक्तम्—"विभिन्नं वस्तुजातमखिलङ्गीकृत्य मूलान्वेषणक्रमेण
एकत्वपर्यन्तं गतिर्ज्ञानम्, एकं तत्त्वं निरूढं मत्वा क्रमेण तस्य अनन्त-
रूपताप्रतिपत्तिर्विज्ञानम्, विशिष्य ज्ञानं हि विज्ञानम्, विविधं ज्ञानं
विभेदेन ज्ञानं वा विज्ञानमिति प्रत्यक्षे प्रत्यक्षायिते वा स्फुटे प्रतिभासे
विज्ञानशब्दः प्रवर्तते। 'मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः'
इति कोषाद्दि'ति। तदंशत एव सत्यम्; मोक्षहेतुज्ञानेऽपि विज्ञानशब्द-
प्रयोगदर्शनात्। अत एव 'विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोरित्यपि नैकान्तिकम्,
किन्तु प्रायिकमेव।
'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः।'
इति बृहदारण्यके मोक्षहेतौ विज्ञानशब्दप्रयोगदर्शनात्। अन्यत्राप्युक्तम्—

वेदस्वरूप-विमर्शः १८५
'अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्।' ( केनोपनिषद् )
'एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम।' ( काठके )
'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्।'
'तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः।'
'वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्थाः ।' ( इति मुण्डके )
'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्। ( तैत्तिरीयके )
'तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति।' ( छान्दोग्ये )
'भूमानं भगवो विजिज्ञासे।'
सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान् यस्तमनुविद्य विजानाति।'
'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्।' ( बृहदारण्यके )
यथा 'सत्यं ज्ञानमिति ज्ञानपदं ब्रह्मपरम्, तथैव 'विज्ञानमानन्दं
ब्रह्म'ति विज्ञानपदमपि ब्रह्मपरम्।
'नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते।'
'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः।' ( बृहदारण्यके )
'तयैतन्मोह्यते विश्वं सैव विश्वं प्रसूयते।
सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति ॥' (सप्तशती)
'विबुद्धश्च भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽद्धोच्युत ते गतिं
पराम्' इति च। विबोधो विज्ञानमित्यनर्थान्तरम्।
वस्तुतस्तु—ब्रह्मसाक्षात्कारस्य अपरोक्षरूपत्वात् ब्रह्मज्ञानं प्रत्यक्ष-
ज्ञानमेव। तेन तत्र तत्र विज्ञानशब्दप्रयोग एव। अत एव 'ज्ञानं तेऽहं सवि-
ज्ञानम्' इत्यत्र ज्ञानपदेन शास्त्रार्थज्ञानं विज्ञानशब्देनापरोक्षज्ञान-
मेव विवक्षितम्। तेनैव 'तमेव विदित्वा', ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः' इत्यादौ
तु ज्ञानशब्देनैव अपरोक्षज्ञानं विवक्षितम्, तस्यैव मोक्षहेतुत्वात्।
अत एव श्रीशङ्कराचार्यप्रभृतिभिः विज्ञानसहितमित्यस्य अनुभव-
युक्तमिति विवरणं कृतम्।
'नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै।
ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम् ॥'

पृष्ठ १८४

१८४ वेदस्वरूप-विमर्शः
एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन तत् ।
स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद्भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥'
इति भागवत-वचनानामपि श्रीधरस्वामिभिः भेदन्निरसनपूर्वकमेकत्व-
दर्शनमेव विज्ञानमित्यर्थ उक्तः । तथा हि—यत् यदा एकेनानु-
गतान् एकात्मकान् भावान् पूर्वमैक्षत, ते तथा पूर्ववन्न पश्येत् । तदेकं
परमकारणं ब्रह्मव । तदा एतदेव विज्ञानमुच्यते । स्थित्युत्पत्त्यया-
नित्यत्वेन तदुत्पत्त्यादिमत्त्वेन तदनन्यत्वं समर्थ्यते, तेन नैकवाक्यताऽपि
छिद्यते, न वाऽध्याहारादिकम्, सिद्धस्यैव स्फुटीकरणात् ।
न चैवं 'ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिति विज्ञानस्य अप्रधानतादर्शनं
विरुद्धयेत इति वाच्यम्; 'यज्ञेन विविदिषन्ति' इत्यादौ शाब्दन्यायेन
प्रत्ययार्थस्य प्राधान्येऽपि तेनापि ईप्सिततमत्वेन इष्यमाणवेदनस्य
प्राधान्यवत् ज्ञानस्याप्राधान्येऽपि तत्साध्यत्वेन तत्प्राधान्याविरोधात् ।
वेदान्तिनये महावाक्यादिभिः शब्दैरेव अपरोक्षता भवति । मनना-
दिभिस्तु प्रतिबन्धनिवृत्तिरेव । तदुक्तं संक्षेपशारीरके-
'पुरुषापराधमलिना विषया निरवद्यचक्षुरुदयापि यथा ।
न फलाय भर्तृ विषया भवति, श्रुतिसंभवापि तु तथात्मनिधीः ॥
पुरुषापराधविनिवृत्तिफलः सकलो विचार इति वेदविदः ।
पुरुषापराधविगमे तु पुनः..................................॥' इति ।
ज्ञानं विज्ञानमिति परोक्षापरोक्षभेदेन ज्ञानद्वैविध्योक्तिरपि न
विरुद्धयते । प्रसङ्गानुसारेण विज्ञानशब्दस्यार्थो यज्ञादिविविधज्ञानमपि
न विरुद्धयते । अपरोक्षज्ञानाभिप्रायेण लौकिकविद्यास्वपि विज्ञानपद-
प्रयोगे न विरोधः अपरोक्षप्रतिभासत्वस्य सर्वानुगतत्वात् । परोक्षरूपासु
विद्यासु तु ज्ञानवैविध्याभिप्रायेणैव विज्ञानपदप्रयोगोऽस्तु । हर्षादि-
शब्दवद् अनेकार्थतास्वीकारस्यापि अदोषत्वात् ।
ननु अनेकार्थतास्वीकारस्य मीमांसकैः कदर्थितत्वाद् विज्ञानशब्दस्य
क्रमिको विकास एव सिद्धयतीति चेन्न । 'औत्पत्तिकस्त्वर्थस्य शब्देन
सम्बन्ध' इत्यादिसूत्रे शब्दार्थतत्सम्बन्धानाम् औत्पत्तिकत्वाभ्युपगन्तुभिः
मीमांसकैः विकासस्य नितरां निरस्तत्वात् ।

पृष्ठ १८५

[R1] वेदस्वरूप-विमर्शः १८५
[R2] अध्यारोपस्य विज्ञानार्थत्वे तेनैव मोक्षः सिद्ध्येत, पूर्वोदाहृतश्रुतिषु
[R3] विज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वश्रवणात् । यस्मात् अध्यारोपापवादसिद्ध-
[R4] मोक्षहेतुभूत-निर्विशेषतत्वप्रतिभासेऽपि विज्ञानशब्दो अकामेनाप्यभ्यु-
[R5] पेतव्यः सत्यनेकार्थत्वे विज्ञानशब्दस्य तत्तदाचार्याणां विविधोपयोगोऽपि
[R6] समजसा भवन्ति ।
[R7] निदर्शित-श्रुतिषु निर्विशेष-ब्रह्मसाक्षात्कारे निर्विशेषे ब्रह्मणि च
[R8] विज्ञानशब्दप्रयोगः प्रदर्शित एवेति तदन्यप्रमाणानि तदनुसारेणैव
[R9] नेयानि । अत एव बौद्धैः ज्ञानसामान्य एव विज्ञानशब्दः प्रयुज्यते । तावतैव
[R10] ते विज्ञानवादिन उच्यन्ते । जैनैस्तु अपरोक्षात्मक-सर्वज्ञज्ञानमपि ज्ञान-
[R11] शब्देनैव व्यवह्रियते ।
[R12] 'ज्ञायते विद्द्यतेऽस्मादिति ज्ञानम्, पिता' इति मेदिनी ।
[R13] 'ज्ञातेयं ज्ञातृत्वम्'—इत्यमरः ।
[R14] 'विज्ञान-ज्ञान । जानकारी । बुद्धि । प्रतिभा । विवेक । निपु-
[R15] णता । पटुता । लौकिक ज्ञान । काम-धन्धा । व्यवसाय । सङ्गीत ।'—
[R16] इति संस्कृतशब्दार्थ कौस्तुभः ।
[R17] 'विवेकविज्ञाने । शास्त्राचार्योपदेशजे, साक्षान्मोक्षफले, आत्म-
[R18] निश्चये । तत्त्वज्ञाने । शास्त्रे । मोक्षफलिकायां धियि । जीवेश्वरजगद्भेद-
[R19] भ्रमाधिष्ठानभूते, नित्यस्वप्रकाशे, सच्चिदानन्दरूपाद्वितीये, परमार्थसत्ये ।
[R20] आत्मानात्मसर्वपदार्थावबोधे । विज्ञानं ज्ञानकर्मणोरिति मेदिनी ।
[R21] विज्ञानं कार्मणे ज्ञाने, इति हेमचन्द्रः । संशयविपर्ययरहिते ज्ञाने ।
[R22] चिच्छक्तौ । विज्ञप्तिरूपे ब्रह्मणि । अपरोक्षे ज्ञानफले । ब्रह्मात्मैक्या-
[R23] नुभवे । विज्ञप्तौ । यज्ञादिधर्मकौशले । विवेकबुद्धौ । उपासने । शास्त्रार्थ-
[R24] विषयज्ञाने । शिल्पबुद्धौ । शिल्पकर्मणि ।'—इति शब्दार्थचिन्तामणिः ।
[R25] "ज्ञानं विशेषेण सामान्येन चावबोधः । 'मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं
[R26] शिल्पशास्त्रयोः इत्यमरः (१.५.६) । अस्यार्थः—मोक्षे शिल्पे शास्त्रे
[R27] च या धीः सा ज्ञानं विज्ञानञ्चोच्यते । एषा विशेषप्रवृत्तिः । अन्यत्र
[R28] घटपटादौ या धीः साऽपि ज्ञानं विज्ञानञ्चोच्यते । एषा सामान्या
[R29] प्रवृत्तिः । मोक्षे धीर्ज्ञानं विज्ञानञ्च, यथा-ज्ञानान्मुक्तिः । 'सा याचिता

वेदस्वरूप-विमर्शः (पृष्ठ १८८)

१८८ वेदस्वरूप-विमर्शः
च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धि प्रयच्छति' । अन्यत्र यथा—'ज्ञानमस्ति समस्तस्य
जन्तोर्विषयगोचरे' इति । घटत्वप्रकारकज्ञानमिति केचित् । 'ये केचित्
प्राणिनो लोके सर्वे विज्ञानिनो मताः' इति ।'—इति शब्दकल्पद्रुमः।
'चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यथार्थतः ।
विज्ञानमितरं विद्याद्येन धर्मो विवर्धते ॥
अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थञ्चैवोपलभ्य तु ।
धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद्विज्ञानमिष्यते ॥
यथा संदेवो भगवान् विद्यते यत्र विद्यते ।
साक्षादेव महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम् ॥'
—इति कौर्मे उपविभागे १४ अध्याये ।
भौतिकविज्ञानवादिभिस्तु प्रमाणैर्ज्ञातस्य युक्तिभिः परीक्षितस्य
प्रयोगेणानुभव एव विज्ञानं मन्यते । न च वैदिकविज्ञानवादिनां प्राण-
वागादयः प्रयोगेणानुभवितुं शक्यन्ते, शब्दप्रमाणायत्तत्वात्तद्विज्ञानस्य ।
“यत्त जूः इति शब्दाभ्यां 'इलेक्ट्रोन-प्रोट्रोन' इति वैज्ञानिकप्रसिद्धे
तत्त्वे गृह्ये ते” इति कथनन्तु पशुनुकरणमेव ।
किञ्च—प्रत्यक्षं प्रत्यक्षाश्रितं वा ज्ञानमेव विज्ञानमिति रीत्याऽपि
वैदिकार्थज्ञानस्य न विज्ञानपदव्यपदेश्यत्वं संभवति, धर्मादितत्त्वस्य
शब्दैकसमधिगम्यत्वेन अपरोक्षत्वासंभवात् । वेदस्य दृष्टार्थपरत्ववर्णनं
तु भट्टपादैर्बहुधा खण्डितमेव—
'लोकायतिकमूर्खाणां नैवान्यत् कर्म विद्यते ।
यावत्किञ्चिद्दृष्टार्थं तद् दृष्टार्थं हि कुर्वते ॥
वैदिकान्यपि कर्माणि दृष्टार्थान्येव ते विदुः ।
अल्पेनापि निमित्तेन विरोधं योजयन्ति च ॥
तेभ्यश्चेत् प्रसरो नाम दत्तो मीमांसकैः कचित् ।
न च कश्चन मुञ्चेयुर्धर्ममार्गं हि ते तदा ॥
प्रसरं न लभन्ते हि यावत् कचन मर्कटाः ।
नाभिद्रवन्ति ते तावत्पिशाचा वा स्वगोचरे ॥

वेदस्वरूप-विमर्शः (पृष्ठ १८९)

वेदस्वरूप-विमर्शः १८९
कश्चिद् दत्तेऽवकाशो हि स्तोकेऽप्यालब्धजन्मभिः ।
जीवितुं लभते कस्तैस्तन्मार्गपतितः स्वयम् ॥
तस्माल्लोकायतस्थानां धर्मनाशनशालिनाम् ।
एवं मीमांसकैः कार्यं न मनोरथपूरणम् ॥' इति ।
नास्तिकतानिकरणायैव भट्टपादानां मुख्यः प्रयत्न आसीत् । यथा-
'प्रायेणैव हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता ।
तामास्तिकपथे कर्तु मयं यत्नो मया कृतः ॥ इति ।
यदुक्तम्—"वेदेषु विज्ञानसारेव शैली दृश्यते, एकस्मात् मूलात्
परस्परायत्त-विलक्षणपदार्थघटितस्य उत्पत्तिः बहुधा प्रपञ्चिता । तत्त-
द्वस्तुधर्माश्च करतलामलकवद्विस्पष्टं ग्राहिताः । तस्माद्वैदिकं सर्वमपि
विज्ञानम् आत्मविज्ञानं ब्रह्मविज्ञानं धर्मविज्ञानं विज्ञानशब्देनैव
उपदेष्टुमर्हम्” इत्यादि । तत्सत्यम् ; विस्पष्टताऽभिप्रायेण तथात्वेऽपि
धर्माऽपूर्व-स्वर्गाद्यतीन्द्रियाणां पदार्थानां शास्त्रैकसमधिगम्यत्वेन करतल-
गतामलकवत् अपरोक्षत्वासंभवस्य उक्तत्वात् । मोक्षहेतु ज्ञानस्यापि
वैदिकत्वेन तस्य च भवदुक्तरीत्या विज्ञान-पदव्यपदेश्यत्वाभावाच्च ।
धर्मब्रह्मात्मकस्य वेदार्थस्य महता समारम्भेण वशिष्ठ-मनु-व्यास-जैमिनि-
शबर-शङ्कर-सायणादिभिः विवरणं कृतमेव । तेन तद्गौरवमपि स्फुटमेव ।
न चातीन्द्रियाणां पदार्थानामपि प्रत्यक्षतोपपादनमेव गौरवम् ;
तस्य भ्रमरूपत्वात् । शास्त्रतात्पर्यविदां शबरस्वामिनां कुमारिलभट्ट-
पादानां च वेदादिसकलशास्त्रपाण्डित्यप्राखर्यमपि तद्ग्रन्थपरिशीलना-
मतिरोहितमेव । परो

पृष्ठ १६०

मानान्तरसिद्धार्थस्यापि धर्मश्रद्धार्थपर्यवसायिभिः मन्त्रब्राह्मणैर्व्याजेन
वर्णनसंभवात् । तथापि वैज्ञानिका यथा यन्त्रादिसाहाय्येन तत्तद्-
पदार्थानां प्रयोगेण परिचिन्वन्ति, न तथा वैदिकविज्ञानवादिभिरापरो-
क्ष्येण ते ते गुणधर्मा निश्चेतुं शक्यन्ते । उपपत्तियुक्तैरपि शब्दैः
सञ्जातं ज्ञानं परोक्षमेव तिष्ठति। अत एव लौकिकमनो-वाक्-प्राणादि-
व्यतिरिक्तानां जगन्मूलभूतत्वेनाभिमतानां मनोवाक्प्राणादीनां तद्विशे-
षाणां वैज्ञानिकपदार्थत्वेनाभिमतानां वेदानां तद्विशेषाणामृगादीनाञ्च न
वैज्ञानिकाथर्वदपरोक्षता संपादयितुं शक्यते । प्राचीनभाष्याकारैस्तु
मन्त्रार्थवादानुरोधेन नानाविधलौकिका-ऽलौकिक-यौगिक-शाब्दिकार्थ-
जातं विवृण्वद्भिरपि धर्मज्ञानस्यापरोक्षता नोच्यते । ब्रह्मणस्तु साक्षादप-
रोक्षप्रत्यगभेदेन तज्ज्ञानस्य अपरोक्षता उच्यते । अत एव ब्रह्मसम्बन्धे
'मन्तव्यश्चोपपत्तिभिरित्युक्तम् । धर्मस्य भव्यत्वाद् ब्रह्मणश्च भूतत्वा-
दुभयोर्वैलक्षण्यमिष्टमेव ।
यत्तूक्तम्— "अग्निमीळे पुरोहितमिति मन्त्रे पार्थिवोऽग्निः स्तूयते,
न वैद्युत-सौरा-न्तरिक्ष्यादिव्याग्निः पुरोहितमिति विशेषणात् पुरः
स्थितस्यैव अग्नेर्ग्रहणात्” इति। तदपि न रमणीयम्; प्रसिद्धार्थत्यागे
मानाभावात् । लोकेषु येष्वर्थेषु ये शब्दाः प्रसिद्धाः वेदेऽपि तेषां शब्दानां
त एवार्था इति मीमांसकसिद्धान्तात् । अग्निम् पुरोहितं यज्ञस्य देव-
मूर्त्विजं होतारमित्येते सर्वेऽपि शब्दाः प्रसिद्धार्थकाः, तेन तदनुरोधे-
नैव सायणोक्तोऽर्थः । यथा—
'अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ।'
भाष्यम्-अग्निम् अग्निनामकं देवम्। ईडे स्तौमि। मन्त्रस्य होत्रा-
प्रयोज्यत्वात् होतैवात्र स्तोता । कीदृशमग्निम् ? पुरोहितम् । यथा राज्ञः
पुरोहितस्तदभीष्टं सम्पादयति, तथाऽग्निरपि यज्ञस्यापेक्षितं होमं
सम्पादयति ।
एवं प्रथमं प्रसिद्धार्थानुरोधेन पुरोहितशब्दं व्याख्याय यौगिकार्था-
नुरोधेनाऽऽह-यद्वा पुरः यज्ञस्य सम्बन्धिborder निवर्त्त भागे आहवनीयाग्नि-

पृष्ठ १६१

रूपेण हितं स्थितं पुरोहितम् । यज्ञपदसन्निधानाद् आहवनीयोऽग्निः
पुरोहित इति श्लिष्टोऽर्थः । 'पार्थिवोऽग्निः पुरोहित' इति तु वैज्ञानिकाथं-
लापनार्था क्लिष्टकल्पनैव, तस्य पुरोहितत्वाननुभवात्, यज्ञासम्बन्धत्वाच्च ।
यज्ञस्यापि प्रसिद्ध-यज्ञव्यतिरिक्तार्थकल्पनमपिल्पनमेव । किञ्च-यथा
शालग्रामरूपेण पुरःस्थितस्यापि विष्णोः स्तवो न शालग्रामपाषाणमात्रस्य
स्तवः, किन्तु सर्वकल्याणगुणाकरस्य सर्वेश्वरस्य विष्णोरेव स्तवः, तथैव
अग्निनामकस्य देवस्य आहवनीयाग्निरूपेण वा पुरःस्थितस्य संस्कृताग्नेः
संस्तवेन पार्थिव-वैद्युत-दिव्याग्न्यादिरूपेण व्यापकस्य पञ्चीकृतस्य
अपञ्चीकृतस्य च मूलतेजसस्तदभिमानिनो देवस्य तदन्तर्यामिणश्च
संस्तबो भवत्येव ।
पुनः कीदृशम् ? देवम् = दानादिगुण युक्तम् । पुनः कीदृशम् ?
होतारम् ऋत्विजम् । देवानां यज्ञेषु होतृनामक ऋत्विक् अग्निरव ।
तथा च श्रूयते- 'अग्निर्वै देवानां होता' (ऐ० ब्रा० ३-१४) । पुनः
कीदृशम् ? रत्नधातमम्, यागफलरूपाणां रत्नानामतिशयेन धारयि-
तारं पोषयितारम् ।
यास्केन अग्निशब्दस्य बहुधा निर्वचनं कृतमेव—'अथातोऽनुक्रमिष्य-
मागोऽग्निः पृथ्वीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामः । अग्निः कस्मात् अग्रणी-
र्भवति ? अग्रम्, यज्ञेषु प्रणीयतेऽङ्गं नयति....' इत्यादिना (नि० ७।१४) ।
पृथिवीलोके स्थितोऽग्निः व्याख्यायते। कस्मात् प्रवृत्तिनिमित्ताद्
देवताऽभिधीयते इति प्रश्नस्य अग्रणीः इत्यादिकमुत्तरम् । देवसेनानमग्रे
भवतीत्यग्रणीः, 'अग्निर्देवानां सेनानीः' इति ब्राह्मणम् । 'अग्निर्मुखं
प्रथमो देवतानाम् (ऐ० ब्रा० १.४), 'अग्निर्वै देवानांमवमः'
( ऐ० ब्रा० १.१ )।
वाजसनेयिनस्तु- 'स वा एषोऽग्रे देवतानामजायत । तस्मादग्निर्नाम
यज्ञेषु अग्निहोत्रेष्टिपशुसोमरूपेषु अग्रं पूर्वदिववर्त्याहवनीयदेशं प्रति
गार्हपत्यात् प्रणीयते इति द्वितीयं प्रवृत्तिनिमित्तम् । सन्नममानः सम्यक्
स्वयमेव प्रह्रीभवन् अङ्गं स्वकीयं शरीरं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके
प्रेरयतीति तृतीयं प्रवृत्तिनिमित्तम् ।