तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

४४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० ११]
च्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । ते वयं प्रजायेमहि प्रजां प्राप्नुयाम तव प्रसादेन तव
स्वभूताः ।
अथ षष्ठमाह—
त्वꣳ हि वि॒श्वतो॑मुख वि॒श्वतः॑ परि॒-
भूरसि॑ । अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम्, इति ।
हे विश्वतोमुख सर्वतो ज्वालायुक्ताग्ने त्वं विश्वतः सर्वत्र परिभूरसि वैरिणां
परिभाविताऽसि ।
अथ सप्तममाह—
द्विषो॑ नो वि॒श्वतो॑ मुखाऽति॑ ना॒वेव॑ पारय ।
अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम्, इति ।
हेऽग्ने नोऽस्माकं द्विषो द्वेषिणो मुखा मुखानि विश्वतः सर्वस्माद्देशादतिपारया-
तीत्य परतो नय । तत्र दृष्टान्तः—नावेव यथा नावा परतस्तार (तः प्राप)यन्ति
तद्वत् । यद्वा हे विश्वतोमुखाग्ने द्विषः शत्रूनतिपारयेति व्याख्येयम् ।
अथाष्टममाह—
स नः॒ सिन्धु॑मिव ना॒वयाऽति॑पर्षा
स्व॒स्तये॑ । अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम्, इति ।
हेऽग्ने स त्वं नोऽस्माकं स्वस्तये क्षेमायातिपर्ष दुःखजातमतीत्य परतः प्रापय
तत्र दृष्टान्तः—नावया सिन्धुमिव यथा लोके नावा समुद्रं तारयन्ति तद्वत् ।
अथ नवममाह—
आप॑: प्रव॒णादि॑व य॒तीर॒पास्मत्स्य॑न्दता-
म॒घम् । अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम्, इति ।
प्रवणाँनिम्नदेशान्निमित्तभूताद्यतीर्निर्गता आप इवास्मत्तः सकाशादघं पापम-
पेत्य स्यन्दतां प्रवाहरूपेण गच्छतु ।
अथ दशममाह—
उ॒द्गा॒ना॒र्दुद॒कानी॒वापा॒स्मत्स्य॑न्दताम॒घम् ।
अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम् , इति ।
१ ग. परिभवासि । २ क. ख. ॰तू । अथा॰ । ३ ख. ॰णान्नअङ्गे॰ । ४ ग. ॰तीर्गच्छन्ता-
म्भो॑ ।

: Char 1: In old typography, झis often likeञ्शorझ. Wait, look at Char 1: Does it look like झ? Wait, look at Char 2: is it र? Wait, Char 2 has a loop at the bottom, like द्र? Wait, what if it is ह्रदात्? Wait, does ह्रदात्haveणा? No, ह्रदात्would beह्रदादुन्नत...(4 syllables: ह्र-दा-दु-न्न-त). Count the syllables beforeप्रदेशस्थात्: 1, 2, 3, 4, 5! There are FIVE syllables before प्र: 1: [?]2:[?]3:[?]4:दु5:न्न6:तWait,दु-न्न-त is 3 characters (दु, न्न, त). Before दुन्नत, there are 3 characters: Char 1, Char 2, Char 3! If it's झरणात्: Char 1: झChar 2:रChar 3:णात्->णा(withदु=णादुन्नत)! YES! झ-र-णा-दु-न्न-त`!

अन्धे॑न या॒ तम॑सा प्रावृ॒ताऽसि॒ प्राची॑मर्वाची॑मवयन्नरि॑ष्ट्यै, इति ।
मृताय मृतपुरुषार्थं परिणीयमानां जीवा॑ जीवन्तीं युवतीं(तिं) यौवनवत्पुष्टाङ्गीं
युवतित्वेन भावितां वा वृद्धामाचरन्तीमागच्छन्तीं राजगवीं वयमपश्याम । या राज-
गवी त्वमन्धेन तम॑सा जरातिशयेन मरणभीत्या वा दृष्टिप्रसारणाभावे³ सत्यत्यन्तनिबि-
डेन तमसा प्रावृता भवसि । अरिष्ट्या अहिंसार्थं प्राचीं प्राङ्मुखीमर्वाचीमवाङ्मुखीं
तां राजगवीमवयन्व्यमवैमो जानीमः ।
अथ द्वितीयामाह—
मयै॒तां माऽस्तां॑ श्रियमा॑णा दे॒वी स॒ती
पि॒तृलो॒कं यदैषि॑ । विश्व॑वारा॒ नभ॑सा॒ संव्य॑-
यन्त्यु॒भौ नो॑ लो॒कौ पय॑साऽऽवृ॑णीहि, इति ।
मया ध्रियमाणा⁴ पोष्यमाणा राजगवी, एतां रक्षिता

Here is the line-by-line transcription in Unicode Devanagari, preserving all Vedic accents (svaras), punctuation, and layout of the original page:

प्रपा० ६ अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४५१
तेभ्यो॑ घृ॒तस्य॑ धार॒यितुं॑ मधु॒धारां॑ व्यु॒न्दती॑, इति ।
ये जीवा अस्मत्कुले जीवन्तो ये पुरुषाः सन्ति ये च मृताः सन्ति येऽपीदानीं
जाता उत्पन्ना ये च जन्त्या इतः परं जनयितव्याः, तेभ्यो धारयितुं तान्सर्वां-
न्पोषयितुं घृतस्य संबन्धिनी मधुधारा मधुररसोपेता [ धारा ] तया धारया व्युन्दती
विशेषेण क्लेदनयुक्ता राजगवी ] वर्तते ।
कल्पः—“ माता रुद्राणामिति द्वाभ्यामुत्सृजन्ति ” इति । तत्र प्रथमामाह—
मा॒ता रु॒द्राणां॑ दुहि॒ता वसू॑ना॒ꣳ॒ स्वसा॑ऽऽदि॒त्या-
ना॒म॒मृत॑स्य॒ नाभिः॑ । प्र णु॒ वो॑चं चिकि॒तुषे॑

परे॒ युवा॑सं म॒न्विद्रा॒न्भुव॑नस्या॒भ्याव॑वृ॒त्स्वाजोऽभा॒गोऽग्नं॒ वै च॑तुश्चत्वा-
रिꣳ॒शद्य ए॒कꣳ॑श॒ त्वत्प॒ञ्चप्रके॒तुने॒दं ते नाकं॑ सु॒प॒र्णो यौ ते॒ ये युध्य॑न्ते॒ तप॑साऽ
ष्टाविꣳशती रेव॑तीः स॒ꣳर॑भध्वम॒ष्टावि॑ꣳशति॒र्यं ते॒ यत्त॒ उत्ति॑ष्ठात॒ इदं॑ त॒ उत्ति॑ष्ठ
मेत्य॒न्यद्वा उ॒द्गम॑मयं पञ्च॑विꣳशतिराया॑तु त्रिꣳशद्वैश्वान॒रे तस्मि॑न्नृ॒प्स इम॒म-
पेताहो॑भि॒र्युज्यन्ताम॒ग्न्निया अदि॑ते॒ पारं॑ व॒ आप्या॑यस्व स॒प्तवि॑ꣳशतिरुत्ते॑ त॒भ्नो-
म्य॑सि॒तित॑स्ते॒भ्यः पृथिवि षट्षोढा परं॑ मे श॒ग्मः पृ॑थि॒व्या अ॒न्तरि॑क्षस्य द्वात्रि॑ꣳ-
शदपूपवा॑नसौ॒ दश॑ श॒तं दैवैतास्तैं ते॒ दिशः सर्वा॑ अ॒श्मा॑न्विꣳशति॒रारो॑हत
त॒नुवै॒ क्रूरं च॑कार॒ पुन॑र्मृत्य॒वे मा नोऽनु॑ गाद्वह इ॒मा नारीः परि॒ त्रयो॑विꣳश-
तिर॒पं नः सु॒क्षेत्रि॑या॒ प्र यद्गन्दि॑ष्ठः॒ प्रय॑दग्नेः॒ प्र यत्तै॑ अग्ने॒ त्वꣳ हि द्विपः॑ स॒-
न्नः सिन्धु॑म्रापः॑ प॒ञ्चाहु॑हुतादा॑न॒न्दाय॒ न वै तत्र॒ चतु॑र्विꣳशति॒र्पश्या॒माऽऽह्व॑-
ञ्चीहि॒ द्वाद॑श॒ द्वाद॑श॒ परे॒ युवा॑ꣳसमा॒र्यात्वेतास्तैं स॒प्तवि॑ꣳशतिः ॥
ॐ तत्सत् । सं त्वा॑ सिञ्चामि॒ यजु॑षा प्र॒जामायु॒र्धनं॑ च ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ।
हरिः ॐ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठः प्रपाठकः
समाप्तः ॥ ६ ॥
यो दर्शपूर्णमासादिः पितृमेधान्त ईरितः ।
कर्मकाण्डः समग्रोऽयं व्याख्यातो बालबुद्धये ॥ १ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ २ ॥
इति श्रीमद्धरीरबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरश्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये
वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये
षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥ ६ ॥
१ ग ॰र्णीये ।

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ३६
कृष्णयजुर्वेदीयं
तैत्तिरीयारण्यकम् ।
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् ।
( सपरिशिष्टम् । )
तत्र सप्तमप्रपाठकादारभ्य दशमप्रपाठकपर्यन्तोऽयं
सपरिशिष्टो द्वितीयो भागः ( २ ) ।
एतत्पुस्तकं वे० शा० रा० रा० “बाबाशास्त्री
फडके” इत्येतैः संशोधितम् ।
तच्च
बी० ए० इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
द्वितीयेयमङ्कनावृत्तिः ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८४८
ख्रिस्ताब्दाः १९२७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )
मूल्यमाणकनवकसहितं रूपकचतुष्कम् ।

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe. If you have another image or a clearer scan of the page, please share it and I will gladly transcribe it for you.

कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् ।
( तत्र * शीक्षोपनिषत्संज्ञकसप्तमप्रपाठकस्याऽऽरम्भः । )
प्रथमोऽनुवाकः ।
(+)वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्य निश्श्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे त.महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥
तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद्बुक्कमहीपतिः ।
आदिशत्सायणाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥
ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् ।
कृपालुः सायणाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः ॥ ४ ॥
व्याख्यातः पितृमेधान्तः कर्मकाण्डो नयैः स्फुटम् ।
अथोपनिषदं न्यायैर्व्याकुर्वे ब्रह्मबुद्धये ॥ ५ ॥
अत्रं ह्युपनिषच्छब्दो >ह्यविद्यैकगोचरः ।
तच्छब्दावयवार्थस्य विद्यायामेव संभवात् ॥ ६ ॥
उपोपसर्गः सामीप्ये तत्प्रतीचि समाप्यते ।
सामीप्यात्तारतम्यस्य विश्रान्तेः स्वात्मनीक्षणात् ॥ ७ ॥
त्रिविधः सदिधात्वर्थो विद्यायां संभविष्यति ।
श्रीमत्सुरेश्वराचार्यैर्विस्पष्टमिदमीरितम् ॥ ८ ॥
“ उपनीयेममात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं स्वतः ।
निहन्त्यविद्यां तज्जं च तस्मादुपनिषद्भवेत् ॥ ९ ॥
निहत्यानर्थमूलां स्वाविद्यां प्रत्यक्तया परम् ।
गमयत्यस्तसंभेदंमतो वोपनिषद्भवेत् ॥ १० ॥
प्रवृत्तिहेतून्निःशेषांस्तन्मूलोच्छेदकत्वतः ।
यतोऽवसादयेद्विद्या तस्मादुपनिषन्मता ” इति ॥ ११ ॥

• अस्या एव सांहितिकोपनिषदित्यपरं नाम । + इत आरभ्य सप्तमाष्टमनवमेतिप्र-
  पाठकत्रितयभाष्यमेव विद्यारण्यविरचिततैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाख्यया प्रसिद्धम् ।
  १ ख. 'तीर्थे म' । २ क. ख. 'त्र चोप' ।

४५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०७अनु०१]
यथोक्तविद्याहेतुत्वादद्यन्योऽपि तदभेदतः ।
भवेदुपनिषन्नामा लाङ्गलं जीवनं यथा ॥ १२ ॥
तत्र—विषयः कः फलं किं कः संबन्धः कोऽधिकारवान् ।
इत्याकाङ्क्षानिवृत्त्यर्थं चतुष्टयमुदीर्यते ॥ १३ ॥
अनन्यलभ्यो विषय इति हि विषयस्य लक्षणम् । औषधविशेषग्रहप्रचारमुहूर्त्त-
निर्णयादीनामायुर्वेदज्योतिःशास्त्रव्याकरणादिभिरेव लभ्यत्वात्तद्विषयत्वं दृष्टम् । अत्रापि
तद्वदनन्यलभ्यमद्वैतम् । न खल्वद्वैतमात्मतत्त्वं वेदान्तव्यतिरिक्तेन केनचित्प्रमाणेन
लभ्यते । भागान्तरे चाऽऽम्नायते—‘‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्’’ इति ।
अनया श्रुत्या यथा वेदव्यतिरिक्तं प्रमाणं निषिध्यते तथा श्रुत्यन्तरेणोपनिषद्द्व्यति-
रिक्तो वेदभागो निषिध्यते । तथा च वाजसनेयिन आमनन्ति—‘‘तं त्वौप-
निषदं पुरुषं पृच्छामि’’ इति । उपनिषत्स्वेवाधिगत औपनिषदः । यस्तु मानान्तरेण
गम्यत्वं मन्यते स प्रष्टव्यः । किं प्रत्यक्षेणोतानुमानेनाऽऽहोस्विदागमेनेति । आद्येऽपि
किं बाह्येन प्रत्यक्षेण किंवा मानसेन । तत्र बाह्यप्रत्यक्षनिषेधं तलवकारा आमनन्ति-
‘‘न तत्र चक्षुर्गच्छति’’ इति । तत्रोपपत्तिं तैत्तिरीयाः कठाः श्वेताश्वतराश्चाऽऽ-
मनन्ति—‘‘न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्’’ इति ।
संदृशे सम्यग्दृष्टावस्य परमात्मनो रूपं नीलपीतह्रस्वाद्याकारं न तिष्ठति न विद्यते ।
अतः कश्चिदपि ब्रह्मादिस्तम्बान्ते जगति वर्तमानो जन्तुरेनं परमात्मानं चक्षुषा न
पश्यति । चक्षुषो रूपैकविषयत्वं सार्वजनीनम् । तैर्थिकानां पामराणां चात्र विसं-
वादाभावात् । यथा रूपराहित्याच्चक्षुर्विषयत्वं नास्ति तथा शब्दादिराहित्याच्छ्रोत्रा-
दिविषयत्वमपि नास्तीति कठैराम्नायते— ‘‘अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं
नित्यमगन्धवच्च यत्’’ इति । तस्मान्न बाह्यप्रत्यक्षविषय आत्मा । मानसप्रत्यक्षमपि
कीदृशमिति वक्तव्यम् । किं ममाऽऽत्मा भद्रसेन इत्येवंरूपमुताहं मनुष्यो ब्राह्मणो
ब्रह्मचारीत्येवंरूपमथवा मदीयोऽयं देहो देहस्याहं स्वामी चक्षुरादीन्द्रियैर्वार्ता-
वागादीन्द्रियैरभिवदनादिक्रियायाः कर्ता मनसा सुखदुःखयोर्भोक्ता धर्माधर्माभ्यां
स्वर्गनरकयोर्गन्तेत्येवंरूपमाहोस्वित्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मैकमेवाद्वितीयमहमित्येवंरूपम्
नाऽऽद्यः । तस्य गौणात्मविषयत्वेन मुख्यात्मतत्त्वगोचरत्वाभावात् । त्रिविधो
ह्यात्मा । गौणात्मा मिथ्यात्मा मुख्यात्मा चेति । यथा त्रिविधः सिंहस्तद्वत् । तद्यथा-
सिंहदेवदत्तयोर्भेदं पश्यन्नेव सिंहगतक्रौर्यशौर्यादिगुणानां देवदत्ते सद्भावात्सिंहोऽय-
मिति व्यवहरति सोऽयं गौणः सिंहः । अरण्ये मन्दान्धकारे धावन्तं हरिणं
दृष्ट्वा भ्रान्त्या सिंहोऽयमिति निश्चित्य बिभेति सोऽयं मिथ्यासिंहः । अयं
१ ख. ग. ॰ति वि॰ । २ क. ख. नीलं पीतं ह्रस्वदीर्घाका॰ । ३ क. ङ. ॰वार्तेव॰ ।

।प्र०७ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४५५
गृहीतालोकमध्यवर्तिनं मृगेन्द्रं दृष्ट्वा सिंहोऽयमिति प्रतिपद्यते सोऽयं मुख्यः सिंहः ।
एवं सत्यत्र राजा भद्रसेने स्वस्माद्भेदं पश्यन्नेव धनरक्षणादिरूपं स्वकीयं गुणं
तस्मिन्नवलोक्य ममाऽऽत्मा भद्रसेन इति प्रयुङ्क्तेऽतोऽयं गौणात्मा । नापि द्वितीयः ।
अहं मनुष्य इत्यादिप्रत्ययस्य देहगोचरत्वेन मिथ्यात्मविषयत्वात् । द्विपात्त्वाद्याका-
रात्तादात्म्यान्मनुष्यत्वाख्या महाजातिः । विशिष्टमातापितृजन्यत्वगम्या ब्राह्मणत्वा-
द्याऽवान्तरजातिः । उपनयनादिसंस्कारगम्यो ब्रह्मचारित्वाश्रम इत्येते स्थूलदेह-
धर्माः । स्थूलदेहस्य चानात्मत्वं चार्वाकव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि तैर्थिकानामविवादम् ।
तस्मादात्मदेहयोर्विद्यमानस्यैव भेदस्य प्रतीत्यभावादहं मनुष्य इति प्रत्ययो मिथ्यात्मवि-
षयः ।

४५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०७अनु०१]
श्रुत्यन्तरादस्य हृदयेऽवस्थानं द्रष्टव्यम् । मनुष्याश्चाऽऽविद्वदङ्गनाविगोपालं कदा-
चिदात्मानमहमहमित्येवं हस्तेनाभनीय प्रदर्शयन्तो हृदयदेशमेव स्पृशन्ति न तु
शिरःपृष्ठपादादिप्रदेशम् । अतो हस्तिमशकादिनानाविधदेहसंचारित्वेन संकोचवि-
कासयुक्तस्यापि जीवस्य हृदयपरिम,णमुपचर्याङ्गुष्ठमात्रत्वमुच्यते । स च सूर्यस-
दृशः । यथा सूर्यः स्वमण्डलप्रकाशनाय मण्डलव्यतिरिक्तबाह्यं दीपादिप्रकाशं नापे-
क्षते तथा जीवोऽपि चेतनत्वात्स्वात्मावबोधनाय नान्यत्साधनमपेक्षते । ननु चक्षुराद्य-
पेक्षाराहित्येऽपि मनोपेक्षा विद्यते । अयमहं सुखी दुःखीत्यादिशब्दव्यवहारस्य ध्यान-
पूर्वकत्वात् । “ यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति ” इतिश्रुतेर्वक्तृविवक्षितपूर्विका
शब्दप्रवृत्तिरितिशास्त्रकृद्भिरुद्घोषणच्च । भवत्वेवं शब्दव्यवहारो ध्यानपूर्वकः । तच्च
ध्यानं पूर्वप्रतीते वाच्ये वस्तुनि योग्यशब्दप्रयोजनायैव प्रवर्तते । पूर्वमप्रतीते वस्तुन्ये-
तादृशः शब्दो योग्य इति निर्णतुमशक्यत्वात् । एवं सति जडेषु घटादिषु प्रवृत्तं मनः
प्रथमं वस्तु स्फोरयति । पश्चाद्योग्यं शब्दं ध्यायति । ततः पुमानभिवदति । चैतन्या-
त्मनि स्वत एव भासमाने शब्दविशेषनियमनायैव ध्यानापेक्षा । न तु स्फोरणाय ।
अन्यथा ध्यानवृत्तिरहितेषु क्षणेषु सुषुप्तिमूर्च्छामरणेभ्यः स्वात्मानुभवकृतं वैलक्षण्यं न
स्यात् । लोकास्तु महदेव वैलक्षण्यं प्रतियन्ति । तस्माज्जीवात्मा लोकव्यवहारे स्वप्र-
काशत्वाद्वितुल्यरूपः । एतदेवाभिप्रेत्य वाजसनेयिनः समामनन्ति-“ विज्ञातारमरे
केन विजानीयात् ” इति । स च जीवः संकल्पाहंकाराभ्यां समन्वितो व्यवहरति ।
प्रयाससाध्यत्वविनश्वरत्वादिदोषैरसमीचीनेऽपि गृहक्षेत्रादौ तात्कालिकोपभोगाभासं दृष्ट्वा
समीचीनमिदं गृहादिकमिति कल्पनं संकल्पः । तस्य च गृहादेरहं स्वामीत्येवमभिमा-
नोऽहंकारः । अन्तःकरणस्येदमाकारा वृत्तिर्बहिर्मुखाऽहमाकारा वृत्तिरन्तर्मुखा ततो द्वे
एव वृत्ती । तथाऽपीदंवृत्तेर्विषयबाहुल्यादहंवृत्तेश्च कालभेदेन पुनः पुनरावृत्तेरविच्छिन्नो
व्यवहारः प्रवर्तते । तस्य च न्यग्धर्तुश्चिदचिदात्मकत्वमुच्यते बुद्धेर्गुणेनाऽऽत्मगुणेन
चैव आराग्रमात्र इति, लयोदयरूपो बुद्धेर्गुणः । अहंकर्ता च सुप्तौ लीयते प्रबोधे च
पुनरुदेति । स्वयंप्रकाशश्चाऽऽत्मनो गुणः । स च सूर्यदृष्टान्तेनोपवर्णितः । एतेन गुण-
द्वयेन युक्तः । आराग्रमात्रः कृषिकाले बलीवर्दप्रतोदाय दण्डाग्रे स्थापितः सूक्ष्मलोह
आरा तस्या अग्रं यथाऽत्यन्तसूक्ष्मं तथाऽयमप्यतिसूक्ष्मोऽन्यथा नाडीष्वप्रतिरुद्धसंचा-
रासंभवात्सोऽयमीदृशो जीवात्मा परमात्मापेक्षयाऽवरो निकृष्टः । सोऽपि प्राणिभिर्दृष्ट-
श्चक्षुषा रूपमिवाहंप्रत्ययेनानुभूतः । स्वप्रकाशस्यापि शब्दव्यवहारयोग्यत्वापादनेनानु-
भूत इत्युच्यते । तदिदं जीवस्य मानसप्रत्यक्षत्वम् । यद्यपि चिज्जडोभयात्मकत्वादिवि-
१ ग. हृदय° । २ क. ख. ग. ॰त्येव ह° । ३ ग. बाह्यदी° । ४ ग. ॰खीत्या° । ५ क.
॰तेर्विव° । ६ घ. ॰र्वक्तृविवि° । ७ क. ॰वत्येवं ।

शास्त्रकृतस्तथाऽपि जीवस्वरूपमात्रं सर्वैरप्यहमित्यनुभूयत एव । तस्य च जीवस्य
।द्विजातिर्न स्वाभाविकी । किंतु स्थूलशरीरोपाधिकृता॑ ।
तदपि तत्रैवाऽऽम्नातम्—
‘ नैव स्त्री न पुमानेष नैव चायं नपुंसकः ।
यद्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स युज्यते ” ॥ इति ।
तन्नाम्ना व्यवह्रियत इत्यर्थः । किंचास्य कर्त्रात्मनः स्वरूपं मैत्रेयां अपि स्पष्ट-
न्ति—“अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्माख्यः । योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूय-
सदसद्योनिमापद्यते ” इति । “ अवाचीं वोर्ध्वां वा गतिं द्वंद्वैरभिभूयमानः परिभ्र-
' इति । पूर्वत्र “स वा एष शुद्धः पूतः” इत्यादिनाक्तो यः परमात्मा तस्मादन्योऽ-
निकृष्टोऽस्ति स च भूतात्माख्यः । सूक्ष्माणि पञ्च भूतानि लिङ्गदेहरूपेण विक्रि-
ऽय पिण्डेऽग्निवल्लि

४५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०७अनु०१]
ननु जन्मादिसूत्रे भाष्यकारा अनुमानमङ्गी चक्रुः । सत्सु तु वेदान्तवाक्येषु जगतो
जन्मादिकारणवादिषु तदर्थग्रहणदाढ्र्यायानुमानमपि वेदान्तवाक्याविरोधे प्रमाणं भवन्न
निवार्यते श्रुत्यैव च तर्कस्याभ्युपेतत्वात् । “ श्रोतव्यो मन्तव्यः ” इति श्रुतिरिति । नैष
दोषः । ब्रह्मणि प्रमाणं वेदान्तवाक्यान्येव पुरुषबुद्धिस्वास्थ्याय त्वनुमानमप्यस्त्विति
भाष्याभिप्रायः । तत्रानुमानमारोपितौ हेतुदृष्टान्तावुपजीव्य प्रवर्तते । ब्रह्मसिद्धिरपि
तेनैवास्त्विति चेन्न । तद्विशेषासिद्धेः । क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्वटवदित्यनुमाने-
नेश्वरमात्रसिद्धावपि सत्यज्ञानानन्ताद्वितीयत्वलक्षणो विशेषो न सिध्यति । तस्मान्नानु-
मानेनापि ब्रह्मलाभः । आगमेऽपि कर्मकाण्डस्य साध्यसाधनभावबोधमात्रपर्यवसायित्वान्न
तत्र ब्रह्मलाभशङ्काऽप्यस्ति ।
ननु ब्रह्मसिद्धिकारैरेवमुक्तम्—
“ सर्वप्रत्ययवेद्ये च ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते ।
प्रपञ्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते ” ॥ इति ।
युक्तं चैतत् । सच्चिदानन्दरूपं हि ब्रह्म तत्र प्रमाणैः प्रमीयमाणेषु सर्वेष्वपि वस्तुषु
सत्त्वं भानमानन्दं (न्दनं) च विस्पष्टमतो ब्रह्म सर्वप्रत्ययवेद्यम् । बाढम् । सप्रपञ्चमेव
ब्रह्म सर्वैः प्रत्ययैर्वेद्यते । न रूपरसगन्धादिविषयान्परित्यज्य चक्षुरादयः शुद्धं तत्त्वं
गृह्णन्ति । अन्यथा गुरुशास्त्रानिरपेक्ष्येणैव सर्वे जना मुच्येरन् । पुरुषार्थस्तु निष्प्रपञ्चब्र-
ह्मवेदनादेव । तद्बोधद्वारत्वेन तु शास्त्रेषु तत्र तत्र सप्रपञ्चं ब्रह्मोपन्यस्यते । तच्च पुरुषा-
र्थभूतनिष्प्रपञ्चब्रह्मवेदनं शास्त्रेणैव जन्यते । तदपि तैरेवोक्तम् ।
“ प्रविलीनप्रपञ्चेन तद्रूपेण न गोचरः ।
मानान्तरस्येति मतमाम्नायैकनिबन्धनम् ” ॥ इति ।
तस्मादद्वितीयब्रह्मात्मतत्त्वमनन्यलभ्यत्वादुपनिषदो विषय इति सिद्धम् । एतदेवा-
भिप्रेत्य भगवान्बादरायणः सूत्रयामास—“शास्त्रयोनित्वात्” [ १-१-३ ] इति ।
तस्य च सूत्रस्य द्वितीयवर्णके योनिशब्दस्य ज्ञप्तिकारणत्वमर्थः । ततः शास्त्रप्रमाण-
त्वादित्युक्तम् । तत्रायं न्यायसंग्रहः—
“ अस्त्यन्यमेयताऽप्यस्य किंवा वैदैकमेयता ।
घटवत्सिद्धवस्तुत्वाद्ब्रह्मान्येनापि मीयते ॥
रूपलिङ्गादिरहित्यान्नास्य मान्तरयोग्यता ।
तं त्वौपनिषदेत्यादौ प्रोक्ता वैदैकमेयता ” इति ॥
१ क. °रे धि प्र° । २ व. °धेन प्र° । ३ क. छ. भवेन्न । ४ ग. तेनास्त्वि° । ५ घ.
°धनद्वा° । ६ ग. णम° ।

[प्रपा०७अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४५९
को विषय इत्यस्योत्तरमुक्तम् ।
अथ किं फलमित्यस्योत्तरमुच्यते—उक्तविषयस्याद्वितीयब्रह्मात्मतत्त्वस्याभिव्यक्तिः
साक्षात्फलम् । तच्च बृहदारण्यके दर्शितम्—“आत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यति सर्वमा-
त्मानं पश्यति ” इति । पूर्वोक्तो यो गौणात्मा पुत्रभृत्यादिर्यौ च मिथ्यात्मानौ स्थूलदे-
हलिङ्गदेहौ तेभ्यो व्यतिरिक्तः सांख्यादिसंमतः पुरुषश्चिद्रूपः साक्षी मुख्यात्मा तस्मिन्ने-
वाऽऽत्मनि जगत्कारणं परमात्मानं वेदान्तमहावाक्येन पश्यति । आत्मन्यात्मानमि-
त्याधाराधेयभेदो राहोः शिर इतिवदेकस्मिन्नेव वस्तुन्यौपचारिकः । जीवात्मानमेव पर-
मात्मत्वेन वेदान्तमहावाक्यैः पश्यतीत्यर्थः । परमात्मा हि सर्वस्य जगत उपादानम् ।
न ह्युपादानव्यतिरेकेण कार्यं किंचिद्वस्त्वस्ति । मृत्सुवर्णादिव्यतिरेकेण घटकुण्डलादिव-
स्तूनामदर्शनात् । अतो जगत्कारणं परमात्मानं स्वात्मत्वेन पश्यञ्जगदपि सर्वं स्वात्म-
त्वेनैव पश्यति । न्यायवैशेषिकादिशास्त्राणि मिथ्यात्मन्येव कर्तृत्वादियुक्त उपक्षीणानि ।
सांख्यशास्त्रं यद्यपि चिदात्मनि मुख्ये प्रवृत्तं तथाऽपि तावत्येव पर्यवसितम् । वेदान्तास्तु
तस्य मुख्यात्मन ईश्वरत्वमशेषजगद्रूपत्वं च प्रतिपादयन्तीति विशेषः । एतादृशाद्वि-
तीयत्वबोधः प्रथमंफलम् । तद्बोधादूर्ध्वमविद्या निवर्तते । एतच्चाऽऽथर्वणिकैरा-
म्नायते—“एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य” इति ।
गुहा बुद्धिस्तस्यां निहितं साक्षित्वेनावस्थितमेतद्ब्रह्मात्मतत्त्वं यो वेद स पुमानिह देहे
वर्तमान एव सन्नविद्याग्रन्थिं विश्लेषयति । हे सोम्येत्यङ्गिरा गुरुः शिष्यं शौनकं संबोध्य
ब्रूते । यथा लोके साकल्येन राहुग्रस्तश्चन्द्रमाः स्वकीयोज्ज्वलत्वस्याऽऽच्छादितत्वेन
स्वयं मलिनेऽम्बरे भासमानो राहुं चावभासयंस्तेन राहुणा तादात्म्यं प्राप्त इवावभासते ।
एवमयमद्वयानन्दैकरसश्चिदात्मा स्वयमनादिरूपाविद्यापटलेनाऽऽवृतः सन्नद्वितीयत्व-
स्याऽऽनन्दैकरसत्वस्य चाऽऽच्छादितत्वेन बहुविधद्वैतरूपेण जगता युक्तो दुःखी स्वचै-
तन्येन स्वात्मानमविद्यां चावभासयन्नविद्यया तादात्म्यं प्राप्त इवाहमज्ञ इत्येकीकृत्य
व्यवहरति । सोऽयमेकीकारोऽविद्याग्रन्थिः । स च बोधेन विकीर्णो भवति । यथा
राहुणा विमुक्तं चन्द्रमण्डलमुज्ज्वलं भासते तथा बोधेनाऽऽच्छादिकायामविद्यायां
निवृत्तायामद्वितीयत्वमानन्दैकरसत्वं चाऽऽविर्भवति । तदिदमविद्याग्रन्थेर्विकीर्णत्वम् ।
अयमेवार्थः पुराणेऽपि स्मर्यते—
“ तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्निवेशिते ।
योगी मायाममेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः ” ॥ इति ।
एकस्यैव भावरूपाज्ञानस्य स्वाश्रयं प्रत्यावरकत्वाकारेणाविद्यात्वम् । विचित्रका-
र्यजनकत्वाकारेण मायात्वम् । अतोऽविद्याया इव मायाया अपि तत्त्वज्ञानं निवर्त-
१ ग. साख्यं शा° । २ ख. घ. °थमं फ° । ३ ग. 'बद्धं' ।

कम् । तस्मात्तत्त्वविदो नाद्वितीयत्वानन्दैकरसस्वभावः कदाचिदप्याव्रियते । नापि जन्मा-
न्तरादिकं नूतनकार्यमुत्पद्यते । एवमविद्याग्रन्थौ विकीर्णे सति ततो हृदयग्रन्थादयो
निवर्तन्ते ।
तदपि तत्रैवाऽऽम्नातम्—
“ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ” ॥ इति ।
परमुत्कृष्टं जगत्कारणमज्ञानमप्यवरमधमं यस्मात्परमात्मनः सोऽयं परावरः
यद्वा परश्चासाववरश्चेति परावरः । सर्वात्मक इत्यर्थः । परावरे तस्मिन्परमात्मनि सा-
त्कृते सति हृदयग्रन्थिर्भिद्यते । हृदयमन्तःकरणं लिङ्गशरीरं तच्चैतन्यच्छायाव्याप्तं
चेतनमहं कर्तेति प्रतिभासमानं तर्कशास्त्रे पूर्वमीमांसायां च मुख्यात्मत्वेनाङ्गीकृतं
वेदान्तदृष्ट्या स्थूलदेह

पूर्विके इत्यर्थः । नहि भ्रमहेतावाविद्यायां निवृत्तायां निर्हेतुको भ्रमः संभवति । न
स्वप्ने काशीं प्रत्यर्धमार्गं गत्वा प्रबुद्धः पुरुषो निपुणतरोऽपि परेद्युः पुरतो गन्तुं
र्वति । तस्माद्धृदयग्रन्थिभेदो निर्विघ्नः सिद्धः । हृदयग्रन्थौ भिन्ने सति सर्वसंशया-
धन्ते । अयमात्मा स्थूलदेहरूपो वा सूक्ष्मदेहरूपो वा ताभ्यामतिरिक्तो वाऽतिरि-
वेऽप्यणुपरिमाणो वा मध्यमपरिमाणो वा सर्वगतो वा जडो वा द्रव्यबोधात्मको वा
पो वेश्वरादन्यो वेश्वर एव वा प्रपञ्चः सत्यो वा मिथ्या वा मोक्षसाधनं कर्माणि
ज्ञानं वेत्यादिका अनन्ताः संशयाः स्वबुद्धिदोषजन्या बहुविधाशास्त्राभ्यासेनोत्पादि-
। सर्वैर्बहिर्मुखैरनुभूयन्ते । ते सर्वेऽपि हृदयग्रन्थिपूर्वकाः । असति हृदयग्रन्थौ सुषुप्ति-
समाधिष्वदर्शनात् । तथा जागरणेऽप्यद्वितीयचिदानन्दैकरसमात्मानमनुभवतोऽन्त-
गस्य हृदयग्रन्थिहरितस्य शास्त्रसहस्रैरपि न ते संशया उत्पादयितुं शक्यन्ते ।
येषु च्छिन्नेषु ज्ञानस्य फलप्रतिबन्धहेत्वभावादागामिजन्मकारणानि पूर्वानुष्ठितानि
पापरूपाणि सर्वाणि कर्माण्यपि क्षीयन्ते । यथा गृहस्थे प्रवृत्तानि देवर्षिपितृसंब-
ने त्रीण्यृणानि लौकिका गृहक्षेत्रादिविवादाः पारिव्राज्ये सति निवर्तन्ते तद्वत् । युक्तं
र् । कर्मात्मनिष्ठानि हि कर्माणि । स च कर्त्रात्मा यावाच्चिदात्मना सहैकीभूतस्ताव-
णि चिदात्मानं संस्पृशन्तु । विवेकेन त्वापाकृते कर्त्रात्मसंबन्धे कथं नाम तानि
त्मानं संस्पृशेयुः ।
एतच्च भगवता विस्पष्टमुक्तम्—
“ अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधा च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ” ॥ इति ।
अधिष्ठानं स्थूलदेहः । तथा कर्ता चैतन्यच्छायापेतो लिङ्गदेहः । करणानि लिङ्ग-
यत्रभूतानि चक्षुरादीनि । प्राणवायुकार्यदर्शनश्रवणगमनादिरूपा विविधा चेष्टा ।
म्प्रेरकमादित्यादिदेवतारूपं दैवम् । शरीरादिसाध्यस्य पुण्यस्य पापस्य चाधिष्ठा-
ः पञ्च हेतवः । न तु चिदात्मा । एवं सत्यात्मस्वरूपमज्ञात्वा भ्रान्तैस्तत्र कर्तृत्व-
यते ।
१ ग. ˚णि ज्ञा˚ । २ ग. ˚नं चेत्या˚ । ३ क. ड. ˚विधाः शा˚ । ४ ड. ˚गरेऽप्य˚ ।
˚निष्ठस्य । ६ ख. ˚स्रशतैर˚ । ७ क. ख. ग. ड. कर्ताऽऽत्मा ।

, what is there?
There is 'त्वा' (tvā), and attached to the bottom/right of 'त्वा' or between 'त्वा' and 'नो', is there a 'त्' or 'न्'?
It looks like 'न्' doubled with 'नो' = 'न्नो'!
Or 'त्' + 'नो' = 'त्नो'!
So it is definitely printed as "त्नो" or "न्नो" (with an e/o matra, looks like "त्नो" or "न्नो").
Wait, could it be a typo in the original book?
Yes! 19th/early 20th century Anandashrama Sanskrit Series (ASS) editions sometimes have typographical errors like this where a word was broken or misset.
Wait, let's check the volume:
"श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०७अनु०१]"
Page "४६२"
This is Anandashrama Sanskrit Series, No. 12 (Taittiriya Aranyaka, Vol 2), page 462!
Let's see: on page 462, line 29 ends with: "तद्वत्पुण्यराहित्यमप्यसङ्गत्वान्न-" or "त्नो-"?
In ASS editions, sometimes they broke words across lines. If the word is "नित्यसिद्धम्", breaking it as:
line 29: "तद्वत्पुण्यराहित्यमप्यसङ्गत्वान

अत एव वाजसनेयिन आमनन्ति—"एतमु हैवैते न तरत इत्यतः पापमकरवमि-
त्यतः कल्याणमकरवमित्युभे उ हैवैष एते तरति नैनं कृताकृते तपतः" इति । एत-
मेव ब्रह्मविदमेते मानस्यौ चिन्ते न तरतो न प्राप्नुतः । कीदृश्याविति ते अभिधीयेते ।
इतिशब्दः कर्महेतुभूतरागद्वेषप्रदर्शनार्थः । शत्रुं हनिष्यामीत्येतादृशो यो द्वेषोऽस्त्यतो
द्वेषादहमभिचारादिना वधरूपं पापमकार्षम् । स्वर्गं प्राप्स्यामीत्येतादृशो यो रागोऽ-
स्त्यतो रागादहं ज्योतिष्टोमादिरूपं कल्याणमकार्षम् । तत्र पापेन नरको भविष्यतीत्येवं
विषादरूपा चिन्तैका । स्वर्गः कदा भविष्यतीत्येवं विलम्बासाहिष्णुत्वरूपा चिन्ता द्वि-
तीया । उभे अप्येते चिन्ते एष ब्रह्मविदुलङ्घयति । कृताकृते पुण्यपापे नैनं क्लेशयतः ।
अज्ञानिनं तु प्रत्यवायः कृतस्तपति । पुण्यं त्वकृतं संतपति । न त्वसावुभयविधः संतापो
ब्रह्मविदोऽस्ति । तदेवं जन्मान्तरकारणानि कर्माणि क्षीयन्त इति सिद्धम् । इह जन्म-
न्यपि हर्षशोकौ क्षीयेते । तथा च कठा आमनन्ति—"अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं
मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति" इति । आत्मानमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मं तथाविधो
योगश्चित्तैकाग्र्यं तस्याधिगमः प्राप्तिस्तेन देवं स्वयंप्रकाशं परमात्मानं मत्वा साक्षात्कृत्य
हर्षशोकौ जहाति परित्यजति । न तावदस्य हर्षहेतुरस्ति । द्विधा हि हर्षहेतुः ।
समीचीनधनादिलाभो विस्मयहेतुरणिमादिसिद्धिश्च । समीचीनत्वबुद्धिस्तु न क्वाप्यस्य
विद्यते ।
तदुक्तं वासिष्ठरामायणे—
"न केचन जगद्भावास्तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्यमी ।
नागरं नागरीकान्तं कुग्रामललना इव" ॥ इति ।
विस्मयोऽप्यस्य न क्वापि संभवति । तदपि तत्रैवोक्तम्—
"अपि शीतरुचावर्क उष्णे पीयूषमण्डले ।
अप्यधः प्रसरत्यग्नौ जीवन्मुक्तो न विस्मयी ३ ॥
चिदात्मन इमा इत्थं प्रस्फुरन्तीह शक्तयः ।
इत्यस्याऽऽश्चर्यजालेऽपि ४ नाभ्युदेति कुतूहलम्" ॥ इति ।
शोकस्य तु पुत्रमित्रमरणादिकं निमित्तम् । तच्च नाद्वितीयमात्मानमनुभवतः संभ-
वति । तदनुभवश्चाऽऽचार्यैरुदाहृतः—
"अहमेको न मे कश्चिन्नाहमन्यस्य कस्यचित् ।
न तं पश्यामि यस्याहं तं न पश्यामि यो मम" ॥ इति ।
सोऽयं हर्षशोकपरित्यागो धीरस्यैव न त्वितरस्येत्यभिप्रेत्य धीर इत्युक्तम् ।
१ ग. ॰द्विष॰ । २ घ. द्विविधो हि । ३ ख. संशयी । ४ घ. ॰लेषु ना॰ ।

४६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०७अनु०१]

त्रिविधो हि ब्रह्मवित् । लोकव्यवहारप्रधानो विवेकप्रधानः समाधिप्रधानश्चेति । आर-
ब्धकर्मवशाद्राज्यादिषु योऽधिकारी स व्यवहारप्रधानः । स च मूढवत्तात्कालिकाभ्यां
हर्षशोकाभ्यामभिभूयत एव । तमेतमभिलक्ष्य भाष्यकारा आहुः - “पश्वादिभिश्चा-
विशेषात्” इति । राज्याधिकारवशादेव कृष्णेन बोधितोऽर्जुनो वसिष्ठेन बोधितो
रामश्च व्यावहारिकं हर्षं शोकं च प्राप्तवन्तौ । विवेकप्रधानस्तु धीरो भूत्वेन्द्रियाणि विजि-
त्य तदा तदा प्रसक्तौ हर्षशोकौ विवेकेन परित्यजति । समाधिप्रधानस्य तु हर्षशोक-
प्रसङ्ग एव नास्ति । ईदृशमेव विषयीकृत्याऽऽम्नातम् - “पर्याप्तकामस्य कृतात्मनश्च
इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः " इति । अन्तर्निष्ठ आत्मानमेव कामयते स चाऽऽत्मा
नित्यप्राप्तत्वात्सर्वदा स्फुरतीति तदा तदा न विशेषेण कामयितव्यो भवति । अतोऽयम-
न्तर्निष्ठः पर्याप्तकामः । स च कृतात्मा नियमितान्तःकरणः । अतो बाह्यं न पश्यति ।
कुतस्तस्य कामः स्यात् । तथा सति कामयितव्यस्य कस्याप्यभावान्निर्बन्धनाग्निवत्सर्वे
कामाः प्रैलीयन्ते । क्रोधलोभादीनां काममूलत्वात्कामलयैनैव तल्लयः । कामितार्थविघाते
हि क्रोध उत्पद्यते । तच्च स्मर्यते-“ कामात्क्रोधोऽभिजायते " इति । सोऽयमीदृशः
कामक्रोधाद्यररिषड्वर्गरहितोऽन्तर्निष्ठो ब्रह्मविदांमुत्तमः । स चैवमाम्नायते-“आत्म-
क्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः " इति । आत्मन्येव क्रीडा यस्यासा-
वात्मक्रीडः । लौकिकः पुरुषो द्यूतादौ स्वस्य जयं परस्य पराजयं चैवान्विच्छन्क्रीडति
तथा ब्रह्मवित्पुमानात्मनः स्वप्रकाशत्वाद्वितीयत्वादिसाधक श्रुतियुक्तीनां प्राबल्यं तद्विरु-
द्धानां दौर्बल्यं चान्विच्छन्क्रीडति । यथा च लौकिकः पुरुषार्थसिद्धये संध्यावन्दनादि-
क्रियावांस्तथा ब्रह्मविद आत्मरतिरेव क्रिया न तु बाह्यक्रिया काचिदस्ति । तथा
चाऽऽरु ण्युपनिषद्युक्तम् --- 'संधिं समाधावात्मन्याचरेत्” इति । परमहंसोपनिषद्यपि-
“ परमात्मानोरेकत्वज्ञानेन तयोर्भेद एव विभग्नः सा संध्या सर्वान्कामान्परित्यज्याद्वैते
परमे स्थितिः” । एवं सत्यस्य लौकिकवैदिककर्तव्याभावादयं कृतकृत्यः । एतदपि
परमहंसोपनिषद्युक्तम्-“यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तद्ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवति”
इति ।
भगवताऽप्युक्तम्—
“ यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ” ॥ इति ।
स्मृत्यन्तरं च—
“ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।
नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित्” । इति ।
१ ग. घ. ॰क्लिडं । २ घ. ॰नस्तिवेत् । ३ ग. प्रविली० ।

'द्' with an okara? In Devanagari, 'द्' + 'बो' = 'द्बो'. But there is an 'au' or 'o' matra? No.
It is: 'द्बु' or 'द्बो'? It really looks like 'द्बुद्ध्यानसहस्रतः' or 'द्बुध्या न सहस्रतः'.
Wait, look at:
द् (d)
बु (bu)
ध्या (dhyaa)
न (na)
स (sa)
ह (ha)
स्र (sra)
तः (taḥ)
Yes, it literally has those glyphs: द्, बु, ध्या, न, स, ह, स्र, तः!
Wait, is there a space between ध्या and न?
"शाम्येद्बुद्ध्यानसहस्रतः" - there is no space, it's printed together just like "कर्मक्षये त्वसौ नैव शाम्येद्बुद्ध्यानसहस्रतः ॥"
Wait, could it be "द्बुद्ध्या न सहस्रतः"? The space between ध्या and न is very small, just like between other letters in a word. But whether spaced or not, "शाम्येद्बुद्ध्यानसहस्रतः" or "शाम्येद्बुद्ध्या न सहस्रतः". Looking at other words: "विनाऽप्यमुम्" has a small space "विनाऽप्यमुम् ।", "चिराभ्यस्तवासनातोऽ