तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

पूर्विके इत्यर्थः । नहि भ्रमहेतावाविद्यायां निवृत्तायां निर्हेतुको भ्रमः संभवति । न
स्वप्ने काशीं प्रत्यर्धमार्गं गत्वा प्रबुद्धः पुरुषो निपुणतरोऽपि परेद्युः पुरतो गन्तुं
र्वति । तस्माद्धृदयग्रन्थिभेदो निर्विघ्नः सिद्धः । हृदयग्रन्थौ भिन्ने सति सर्वसंशया-
धन्ते । अयमात्मा स्थूलदेहरूपो वा सूक्ष्मदेहरूपो वा ताभ्यामतिरिक्तो वाऽतिरि-
वेऽप्यणुपरिमाणो वा मध्यमपरिमाणो वा सर्वगतो वा जडो वा द्रव्यबोधात्मको वा
पो वेश्वरादन्यो वेश्वर एव वा प्रपञ्चः सत्यो वा मिथ्या वा मोक्षसाधनं कर्माणि
ज्ञानं वेत्यादिका अनन्ताः संशयाः स्वबुद्धिदोषजन्या बहुविधाशास्त्राभ्यासेनोत्पादि-
। सर्वैर्बहिर्मुखैरनुभूयन्ते । ते सर्वेऽपि हृदयग्रन्थिपूर्वकाः । असति हृदयग्रन्थौ सुषुप्ति-
समाधिष्वदर्शनात् । तथा जागरणेऽप्यद्वितीयचिदानन्दैकरसमात्मानमनुभवतोऽन्त-
गस्य हृदयग्रन्थिहरितस्य शास्त्रसहस्रैरपि न ते संशया उत्पादयितुं शक्यन्ते ।
येषु च्छिन्नेषु ज्ञानस्य फलप्रतिबन्धहेत्वभावादागामिजन्मकारणानि पूर्वानुष्ठितानि
पापरूपाणि सर्वाणि कर्माण्यपि क्षीयन्ते । यथा गृहस्थे प्रवृत्तानि देवर्षिपितृसंब-
ने त्रीण्यृणानि लौकिका गृहक्षेत्रादिविवादाः पारिव्राज्ये सति निवर्तन्ते तद्वत् । युक्तं
र् । कर्मात्मनिष्ठानि हि कर्माणि । स च कर्त्रात्मा यावाच्चिदात्मना सहैकीभूतस्ताव-
णि चिदात्मानं संस्पृशन्तु । विवेकेन त्वापाकृते कर्त्रात्मसंबन्धे कथं नाम तानि
त्मानं संस्पृशेयुः ।
एतच्च भगवता विस्पष्टमुक्तम्—
“ अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधा च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ” ॥ इति ।
अधिष्ठानं स्थूलदेहः । तथा कर्ता चैतन्यच्छायापेतो लिङ्गदेहः । करणानि लिङ्ग-
यत्रभूतानि चक्षुरादीनि । प्राणवायुकार्यदर्शनश्रवणगमनादिरूपा विविधा चेष्टा ।
म्प्रेरकमादित्यादिदेवतारूपं दैवम् । शरीरादिसाध्यस्य पुण्यस्य पापस्य चाधिष्ठा-
ः पञ्च हेतवः । न तु चिदात्मा । एवं सत्यात्मस्वरूपमज्ञात्वा भ्रान्तैस्तत्र कर्तृत्व-
यते ।
१ ग. ˚णि ज्ञा˚ । २ ग. ˚नं चेत्या˚ । ३ क. ड. ˚विधाः शा˚ । ४ ड. ˚गरेऽप्य˚ ।
˚निष्ठस्य । ६ ख. ˚स्रशतैर˚ । ७ क. ख. ग. ड. कर्ताऽऽत्मा ।