संस्कार विधि (महर्षि दयानन्द सरस्वती - षोडश वैदिक संस्कार एवं गुरुकुल विधान सटीक)
Sanskar Vidhi of Maharshi Dayananda Saraswati
महर्षि स्वामी दयानन्द सरस्वती द्वारा
१४.
संस्कारविधिः
ये दे॒वानां॑ य॒ज्ञिया॑ य॒ज्ञिया॑नां॒ मनो॒र्यज॑त्रा अ॒मृता॑
ऋ॒त॒ज्ञाः। ते नो॒ रास॑न्तामुरुगा॒यम॒द्य यू॒यं पा॑त
स्व॒स्तिभिः॒ सदा॑ नः ॥८॥
—ऋ० मं० ७। सू० ३५। ६५॥
येभ्यो॑ मा॒ता मधु॑मत् पिन्व॑ते॒ पयः॑ पी॒यूषं॒ द्यौरदि॑-
तिरद्रि॑बर्हाः। उ॒क्थशु॑ष्मान् वृष॒भरान्त्स्वर्ज॑स॒स्ताँ
आ॑दि॒त्याँ अनु॑ मदा स्व॒स्तये॑ ॥९॥
नृ॒चक्ष॑सो॒ अनि॑मिषन्तो॒ अर्ह॑णा बृ॒हद् दे॒वासो॑
अ॒मृ॒त॒त्वमा॑नशुः। ज्योति॑रथा॒ अहि॑माया॒ अना॑गसो
दि॒वो वर्ष्माणं॑ वसते स्व॒स्तये॑ ॥१०॥
स॒म्राजो॒ ये सु॒वृधो॑ य॒ज्ञमा॑य॒युरप॑रिह्वता॒ दधि॑रे दि॒वि
क्षय॑म्। ताँ आ वि॑वास॒ नम॑सा सु॒वृक्तिभि॑र्म॒हो
आ॑दि॒त्याँ अदि॑तिं स्व॒स्तये॑ ॥११॥
को वः॒ स्तोमं॑ राधति॒ यं जुजो॑षथ॒ विश्वे॑ देवासो
मनुषो॒ यति॒ ष्ठन॑। को वो॑ऽध्व॒रं तु॑विजाता॒ अरं॑ कर॒द्यो
नः॒ पर्षदत्यंहः॒ स्व॒स्तये॑ ॥१२॥
येभ्यो॒ होतां॑ प्रथ॒मामा॑ये॒जे मनुः॑ स॒मिद्धा॒ग्निर्मन॑सा
स॒प्त होतृ॑भिः। त आ॑दि॒त्या अभ॑यं॒ शर्म॑ यच्छत सु॒गा
नः॑ कर्त सु॒पथा॑ स्व॒स्तये॑ ॥१३॥
य ईशि॑रे॒ भुव॑नस्य॒ प्रचे॑तसो॒ विश्व॑स्य स्था॒तुर्जग॑तश्च
मन्त॑वः। ते नः॑ कृ॒तादकृ॑ता॒देन॑स॒स्पर्र्य॒द्या दे॑वासः
पिपृता स्व॒स्तये॑ ॥१४॥
स्वस्तिवाचनम् १५
भरे॑ष्विन्द्रं॑ सु॒हवं॑ हवामहे॒ऽहो॒मुचं॑ सु॒कृतं॑ दैव्यं॑
जन॑म्। अ॒ग्निं मित्रं वरु॑णं सा॒तये॒ भगं॒ द्यावा॑पृथि॒वी
म॒रुतः॑ स्व॒स्तये॑ ॥ १५ ॥
सु॒त्रामा॑णं पृथि॒वीं द्यार्मनेहसं॑ सु॒शर्मा॑ण॒मदि॑तिं
सु॒प्रणी॑तिम्। दैवीं नावं॑ स्वरि॒त्रामना॑ग॒समस्र॑वन्ती॒मा
रु॑हेमा स्व॒स्तये॑ ॥ १६ ॥
विश्वे॑ यजत्रा॒ अधि॑ वोचतो॒तये॒ त्राय॑ध्वं नो दु॒रेवा॑या
अ॒भि॒ह्रुतः॑। स॒त्ययां॑ वो दे॒वहू॑त्या हुवेम शृण्व॒तो दे॑वा॒
अव॑से स्व॒स्तये॑ ॥ १७ ॥
अ॒पामी॑वा॒मप॒ विश्वा॒मना॑हुति॒मपारा॑तिं दु॒र्विद॑त्रा॒म-
घायु॒तः। आ॒रे दे॑वा॒ द्वेषो॑ अ॒स्मद् यु॑योतनो॒रु णः॒ शर्म॑
यच्छता स्व॒स्तये॑ ॥ १८ ॥
अ॒रि॒ष्टः स मत्तॊ॒ विश्व॒ एध॑ते॒ प्र प्र॒जाभि॑र्जायते॒
धर्म॑ण॒स्परि॑। यमा॑दित्यासो॒ नय॑था सु॒नी॒तिभि॒रति॒
विश्वा॑नि दु॒रिता स्व॒स्तये॑ ॥ १९ ॥
यं दे॑वा॒सोऽव॑थ॒ वाज॑सातौ॒ यं शूर॑साता मरुतो हि॒ते
धने॑। प्रात॒र्यावा॑णं॒ रथ॑मिन्द्र सा॒नुसि॑मरि॒ष्यन्त॒मा
रु॑हेमा स्व॒स्तये॑ ॥ २० ॥
स्व॒स्ति नः॑ प॒थ्या॑सु॒ धन्व॑सु स्व॒स्त्य१॑प्सु वृ॒जने॑
स्व॑र्वति। स्व॒स्ति नः॑ पु॒त्रकृ॒थेषु॒ योनि॑षु स्व॒स्ति रा॒ये
म॑रुतो दधातन ॥ २१ ॥
१६ संस्कारविधिः
स्व॒स्तिरिद्धि प्रप॒थे श्रेष्ठ॒ा रेक्ण॑स्वत्य॒भि या वा॒ममेति॑ ।
सा नौ अमा॒ सो अर॑णे॒ नि पा॑तु स्वावे॒शा भ॑वतु
दे॒वगो॑पा ॥ २२ ॥
—ऋ० मं० १० । सू० ६३ । [ मं० ३-१६ ]
इ॒षे त्वो॒र्जे त्वा॑ वा॒यव॑ स्थ दे॒वो व॑ः सवि॒ता प्रार्प॑यतु
श्रेष्ठ॑तमाय॒ कर्म॑ण॒ऽआप्या॑यध्वमघ्न्या॒ऽइन्द्रा॑य भा॒गं
प्र॒जाव॑तीरनमी॒वाऽअ॑य॒क्ष्मा मा व॑ स्ते॒नऽई॑शत॒
माघश॑ꣳसो ध्रुवाऽअ॒स्मिन् गोप॑तौ स्यात ब॒ह्वीर्यज॑मा-
नस्य प॒शून् पाहि॑ ॥ २३ ॥
—यजुः० अ० १ । मं० १
आ नो॑ भ॒द्राः क्रत॑वो यन्तु वि॒श्वतो॒ऽदब्धा॑सो॒ऽ-
अप॑रीतास॒ऽउद्भिदः॑ । दे॒वा नो॒ यथा॒ सद॒मिद् वृ॒धेऽ-
अस॒न्नप्रायुवो रक्षि॒तारो॑ दि॒वेदि॑वे ॥ २४ ॥
दे॒वानां॑ भ॒द्रा सु॑म॒तिर्ऋ॑जूय॒तां दे॒वाना॑ꣳ रा॒तिर॒भि नो॒
नि व॑र्तताम् । दे॒वाना॑ꣳ स॒ख्यमुप॑सेदिमा व॒यं दे॒वा
न॒ऽआयुः॒ प्रति॑रन्तु जी॒वसे॑ ॥ २५ ॥
तमीशा॑नं॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पतिं॑ धियञ्जि॒न्वमव॑से
हूमहे व॒यम् । पू॒षा नो॒ यथा॒ वेद॑सा॒मस॑द्वृ॒धे र॑क्षि॒ता
पा॒युरद॑ब्धः स्व॒स्तये॑ ॥ २६ ॥
स्व॒स्ति न॒ऽइन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्व-
वे॑दाः । स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ऽअरि॑ष्टनेमिः स्व॒स्ति नो॒
बृह॒स्पति॑र्दधातु ॥ २७ ॥
स्वस्तिवाचनम् १७
भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणुयाम देवा भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॑र्य-
जत्राः। स्थि॒रैरङ्गैᳵस्तुष्टु॒वाꣳस॑स्त॒नूभि॒र्व्यशे॑महि दे॒वहि॑तं॒
यदायु॑ः ॥ २८ ॥
—यजुः० २५। १४, १५, १८, १९, २१ ॥
२ ३ १ २ ३ १ २ ३ २ ३ १ २
अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये।
२२ २२ ३ १ २
नि होता सत्सि बर्हिषि॥ २९ ॥
१ २ ३ २ ३ २ ३ १ २ ३ २
त्वमग्ने यज्ञानाꣳ होता विश्वेषाꣳ हितः।
३ २ ३ १ २ ३ १ २
देवेभिर्मानुषे जने॥ ३० ॥
—साम० पूर्वा० प्रपा० १। मं० १, २॥
ये त्रि॒षप्ताः परि॑य॒न्ति विश्वा॑ रू॒पाणि॑ बिभ्र॑तः।
वाच॒स्पति॒र्बला॒ तेषां॑ त॒न्वो॑ऽ अ॒द्य द॑धातु मे॥ ३१॥
—अथर्व० कां० १। सू० १। मं० १॥
॥ इति स्वस्तिवाचनम् ॥
अथ शान्तिकरणम्
शं न॑ इन्द्रा॒ग्नी भ॑वता॒मवो॑भिः॒ शं न॒ इन्द्रा॒वरु॑णा रा॒तह॑व्या ।
शमिन्द्रा॒सोमा॑ सु॒विताय॒ शं योः शं न॒ इन्द्रा॑पू॒षणा॒ वाज॑सातौ ॥ १ ॥
शं नो॒ भगः॒ शमु॑ नः॒ शंसो॑ अस्तु॒ शं नः॒ पुर॑न्धिः॒ शमु॑ सन्तु रा॒यः ।
शं नः॑ स॒त्यस्य॑ सु॒यम॑स्य॒ शंसः॒ शं नो॑ अ॒र्य॒मा पु॑रु॒जा॒तो अ॑स्तु ॥ २ ॥
शं नो॑ धा॒ता शमु॑ ध॒र्ता नो॑ अस्तु॒ शं न॑ उ॒रूची भ॑वतु स्व॒धाभिः॑ ।
शं रोद॑सी बृ॒हती शं नो॒ अद्रिः॒ शं नो॑ दे॒वानां॑ सु॒हवा॑नि सन्तु ॥ ३ ॥
शं नो॑ अ॒ग्निर्ज्योति॑रनीको अस्तु॒ शं नो॑ मि॒त्रावरु॑णाव॒श्विना॒ शम् ।
शं नः॑ सु॒कृतां॑ सुकृ॒तानि॑ सन्तु॒ शं न॒ इषि॑रो अ॒भि वा॑तु॒ वातः॑ ॥ ४ ॥
शं नो॒ द्यावा॑पृथि॒वी पू॒र्वहू॑तौ॒ शम॒न्तरि॑क्षं दृ॒शये॑ नो अस्तु ।
शं न॒ ओष॑धी॒र्वनि॑नो भवन्तु॒ शं नो॒ रज॑स॒स्पति॑रस्तु जि॒ष्णुः ॥ ५ ॥
शं न॒ इन्द्रो॒ वसु॑भिर्दे॒वो अ॑स्तु॒ शमा॑दि॒त्येभि॒र्वरु॑णः सु॒शंसः॑ ।
शं नो॑ रु॒द्रो रु॒द्रेभि॒र्जला॑षः॒ शं न॒स्त्वष्टा॒ ग्नाभि॑रि॒ह शृ॑णोतु ॥ ६ ॥
शं नः॒ सोमो॑ भवतु॒ ब्रह्म॒ शं नः॒ शं नो॒ ग्रावा॑णः॒ शमु॑ सन्तु य॒ज्ञाः ।
शं नः॒ स्वरू॑णां मि॒तयो॑ भवन्तु॒ शं नः॒ प्रस्वः॒॑ शम्व॑स्तु वेदिः॑ ॥ ७ ॥
शं नः॒ सूर्य॑ उरु॒चक्षा॒ उदे॑तु॒ शं न॒श्चत॑स्रः॒ प्र॒दिशो॑ भवन्तु ।
शं नः॒ पर्व॑ता ध्रु॒वयो॑ भवन्तु॒ शं नः॒ सिन्ध॑वः॒ शमु॑ स॒न्त्वापः॑ ॥ ८ ॥
शान्तिकरणम् १९
शं नो॒ अदि॑तिर्भवतु व्र॒तेभिः॒ शं नो॑ भवन्तु म॒रुतः॒ स्वर्काः॑ ।
शं नो॒ विष्णुः॒ शमु॑ पू॒षा नो॑ अस्तु॒ शं नो॑ भ॒वित्रं॒ शम्व॑स्तु
वा॒युः ॥ ९॥
शं नो॑ दे॒वः स॑वि॒ता त्राय॑माणः॒ शं नो॑ भवन्तू॒षसो॑ वि॒भातीः॑ ।
शं नः॑ प॒र्जन्यो॑ भवतु प्र॒जाभ्यः॒ शं नः॒ क्षेत्र॑स्य॒ पति॑रस्तु
श॒म्भुः ॥ १० ॥
शं नो॑ दे॒वा वि॒श्वदे॑वा भवन्तु॒ शं सर॑स्वती स॒ह धी॒भिर॑स्तु ।
शम॒भि॒षाचः॒ शमु॑ रा॒तिषाचः॒ शं नो॑ दि॒व्याः पार्थि॑वाः॒ शं नो॒
अप्याः॑ ॥ ११ ॥
शं नः॑ स॒त्यस्य॒ पत॑यो भवन्तु॒ शं नो॒ अर्व॑न्तः॒ शमु॑ सन्तु॒ गावः॑ ।
शं न॒ ऋभवः॑ सु॒कृतः॑ सु॒हस्ताः॒ शं नो॑ भवन्तु पि॒तरो॒ हवे॑षु ॥ १२ ॥
शं नो॑ अ॒ज एक॑पाद् दे॒वो अ॑स्तु॒ शं नोऽहिर्बु॒ध्न्यः॑ । शं संमु॒द्रः ।
शं नो॑ अ॒पां नपा॑त् पे॒रुर॑स्तु॒ शं नः॒ पृश्नि॑र्भवतु दे॒वगो॑पा ॥ १३ ॥
—ऋ० मं० ७ । सू० ३५ । मं० १-१३ ॥
इन्द्रो॑ वि॒श्व॑स्य राजति । शं नो॑ऽअस्तु द्वि॒पदे॒ शं चतु॑ष्पदे ॥ १४ ॥
शं नो॒ वातः॑ पवता॒ञ्च्शं न॑स्तपतु॒ सूर्यः॑ ।
शं नः॑ कनि॑क्रदद्देवः प॒र्जन्यो॑ऽअ॒भि व॑र्षतु ॥ १५ ॥
अहा॑नि॒ शं भ॑वन्तु नः॒ शꣳरात्रीः॒ प्रति॑ धीयताम् ।
शं न॑ऽइन्द्रा॒ग्नी भ॑वता॒मवो॑भिः॒ शं न॒ऽइन्द्रावरु॑णा रा॒तह॑व्या ।
शं न॑ऽइन्द्रापू॒षणा॒ वाज॑सातौ॒ शमिन्द्रा॒सोमा॑ सुवि॒ताय॒ शं
योः ॥ १६ ॥
२० संस्कारविधिः
शं नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट॑य॒ऽआपो॑ भवन्तु पी॒तये॑। शं योर॒भि स्र॑वन्तु
नः॥ १७॥
द्यौः शान्ति॑र॒न्तरि॑क्षँ शान्तिः॑ पृथि॒वी शान्ति॒रापः॒ शान्ति॒रोष॑धयः॒
शान्तिः॑। वन॒स्पत॑यः॒ शान्ति॒र्विश्वे॑ दे॒वाः शान्ति॒र्ब्रह्म॒ शान्तिः॒
सर्वँ॒ शान्तिः॒ शान्ति॑रे॒व शान्तिः॒ सा मा॒ शान्ति॑रेधि॥ १८॥
तच्चक्षु॑र्दे॒वहि॑तं पु॒रस्ता᳝च्छु॒क्रमुच्चर॑त्। पश्ये॑म श॒रदः॑ श॒तं जीवे॑म
श॒रदः॑ श॒तँशृणु॑याम श॒रदः॑ श॒तं प्रब्र॑वाम श॒रदः॑ श॒तमदी॑नाः
स्याम श॒रदः॑ श॒तं भूय॑श्च श॒रदः॑ श॒तात्॥ १९॥
—यजुः० अ० ३६। मं० ८, १०-१२, १७, २४॥
यज्जाग्र॑तो दू॒रमु॒दैति॒ दैवं॒ तदु॑ सु॒प्तस्य॒ तथै॒वैति॑। दू॒र॒ङ्ग॒मं ज्योति॑षां॒
ज्योति॒रेकं॒ तन्मे॒ मनः॑ शि॒वस॑ङ्कल्पमस्तु॥ २०॥
येन॒ कर्म्मा॑ण्य॒पसो॑ मनी॒षिणो॑ य॒ज्ञे कृ॒ण्वन्ति॑ वि॒दथै॑षु॒ धीराः॑।
यद॑पू॒र्वं य॒क्षम॒न्तः प्र॒जानां॒ तन्मे॒ मनः॑ शि॒वस॑ङ्कल्पमस्तु॥ २१॥
यत् प्र॒ज्ञान॑मु॒त चेतो॒ धृति॑श्च॒ यज्ज्योति॑र॒न्तर॒मृतं॑ प्र॒जासु॑।
यस्मा॒न्नऽऋ॒ते किं च॒न क॒र्म क्रि॒यते॒ तन्मे॒ मनः॑
शि॒वस॑ङ्कल्पमस्तु॥ २२॥
येने॒दं भू॒तं भुव॑नं भवि॒ष्यत् परि॑गृहीतम॒मृते॑न॒ सर्व॑म्।
येन॑ य॒ज्ञस्ता॒यते स॒प्तहोता॒ तन्मे॒ मनः॑ शि॒वस॑ङ्कल्पमस्तु॥ २३॥
यस्मि॒न्नृचः॒ साम॒ यजूं॑꣯षि॒ यस्मि॒न् प्रति॑ष्ठिता रथना॒भाविवाराः॑।
यस्मिँ॑श्चि॒त्त꣯सर्व॒मोतं॑ प्र॒जानां॒ तन्मे॒ मनः॑ शि॒व-
स॑ङ्कल्पमस्तु॥ २४॥
शान्तिकरणम् २१
सु॒षा॒र॒थिरश्वा॑निव॒ यन्म॑नु॒ष्या॒न्नेनी॒यते॒ऽभीशु॑भिर्वा॒जिन॑ इव।
हृ॒त्प्रति॑ष्ठं॒ यद॒जिरं॒ जवि॑ष्ठं॒ तन्मे॒ मन॑: शि॒वस॑न्कल्पमस्तु ॥ २५ ॥
—यजुः० अ० ३४। मं० १-६॥
१ २ ३ २उ ३ १ २२ ३ १ २२
स॑ नः॒ पव॑स्व॒ शं गवे॒ शं जना॑य॒ शमर्व॑ते।
१ २ ३ १ २
शं नो॒ राज॑न्नोष॑धीभ्यः ॥ २६ ॥
—साम० उत्तरा० प्रपा० १। मं० ३॥
अभ॑यं नः करत्यन्तरि॑क्षमभ॑यं द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे इ॒मे। अभ॑यं
प॒श्चादभ॑यं पु॒रस्ता॑दुत्त॒रादध॑रादभ॑यं नो अस्तु ॥ २७ ॥
अभ॑यं मि॒त्रादभ॑यम॒मित्रा॒दभ॑यं ज्ञा॒तादभ॑यं पु॒रोक्षा॑त्। अभ॑यं
नक्त॒मभ॑यं दिवा॑ नः॒ सर्वा॒ आशा॒ मम॑ मि॒त्रं भवन्तु ॥ २८ ॥
—अथर्व० कां० १९। सू० १५। मं० ५, ६ ॥
॥ इति शान्तिकरणम् ॥
अथ सामान्यप्रकरणम्
नीचे लिखी हुई क्रिया सब संस्कारों में करनी चाहिए,
परन्तु जहाँ कहीं विशेष होगा वहाँ सूचना कर दी जाएगी कि
यहाँ पूर्वोक्त अमुक कर्म न करना और इतना अधिक करना,
स्थान-स्थान में जना दिया जाएगा।
यज्ञदेश—यज्ञ का देश पवित्र, अर्थात् जहाँ स्थल, वायु
शुद्ध हो, किसी प्रकार का उपद्रव न हो।
यज्ञशाला—इसी को 'यज्ञमण्डप' भी कहते हैं। यह
अधिक-से-अधिक सोलह हाथ सम चौरस, चौकोण और
न्यून-से-न्यून आठ हाथ की हो। यदि भूमि अशुद्ध हो, तो
यज्ञशाला की पृथिवी और जितनी गहिरी वेदी बनानी हो, उतनी
पृथिवी दो-दो हाथ खोद अशुद्ध [मट्टी] निकालकर उसमें शुद्ध
मट्टी भरें। यदि सोलह हाथ की सम चौरस हो तो चारों ओर
बीस खम्भे और जो आठ हाथ की हो तो बारह खम्भे लगाकर
उनपर छाया करें।
वह छाया की छत्त वेदी की मेखला से दश हाथ ऊँची
अवश्य होवे और यज्ञशाला के चारों दिशा में चार द्वार रक्खें
और यज्ञशाला के चारों ओर ध्वजा, पताका, पल्लव आदि बाँधें।
नित्य मार्जन तथा गोमय से लेपन करें और कुंकुम, हल्दी,
मैदा की रेखाओं से सुभूषित किया करें। मनुष्यों को योग्य
है कि सब मङ्गलकार्यों में अपने और पराये कल्याण के लिए
यज्ञ द्वारा ईश्वरोपासना करें। इसीलिए निम्नलिखित सुगन्धित आदि
द्रव्यों की आहुति यज्ञकुण्ड में देवें।
सामान्यप्रकरणम् २३
यज्ञकुण्ड का परिमाण—जो लक्ष आहुति करनी हों, तो
चार-चार हाथ का चारों ओर सम चौरस चौकोण कुण्ड ऊपर
और उतना ही गहिरा और चतुर्थांश नीचे, अर्थात् तले में एक
हाथ चौकोण लम्बा-चौड़ा रहे। इसी प्रकार जितनी आहुति
करनी हों, उतना ही गहिरा-चौड़ा कुण्ड बनाना, परन्तु अधिक
आहुतियों में दो-दो हाथ [अधिक] अर्थात् दो लक्ष आहुतियों
में छह हस्त परिमाण का चौड़ा और सम चौरस कुण्ड बनाना
और जो पचास हज़ार आहुति देनी हों, तो एक हाथ घटावे,
अर्थात् तीन हाथ गहिरा-चौड़ा सम चौरस और पौन हाथ नीचे
तथा पच्चीस हज़ार आहुति देनी हों, तो दो हाथ चौड़ा-गहिरा
सम चौरस और आध हाथ नीचे। दश हज़ार आहुति तक इतना
ही, अर्थात् दो हाथ चौड़ा-गहिरा सम चौरस और आध हाथ
नीचे रखना। पाँच हज़ार आहुति तक डेढ़ हाथ चौड़ा-गहिरा
सम चौरस और साढ़े आठ अंगुल नीचे रहे। यह कुण्ड का
परिमाण विशेष घृताहुति का है। यदि इसमें ढाई हज़ार आहुति
मोहनभोग, खीर और ढाई हज़ार घृत की देवें, तो दो ही हाथ
का चौड़ा-गहिरा सम चौरस और आध हाथ नीचे कुण्ड रक्खें।
चाहे घृत की हज़ार आहुति देनी हों, तथापि सवा हाथ
से न्यून चौड़ा-गहिरा सम चौरस और चतुर्थांश नीचे न बनावें
और इन कुण्डों में पन्द्रह अंगुल की मेखला अर्थात् पाँच-पाँच
अंगुल की ऊँची तीन बनावें और ये तीन मेखला यज्ञशाला
की भूमि के तले से ऊपर करनी। प्रथम पाँच अंगुल ऊँची
और पाँच अंगुल चौड़ी, इसी प्रकार दूसरी और तीसरी मेखला
बनावें।
यज्ञसमिधा—पलाश, शमी, पीपल, बड़, गूलर, आंब
[आम], बिल्व आदि की समिधा वेदी के प्रमाणे छोटी-बड़ी
कटवा लेवें, परन्तु ये समिधा कीड़ा लगी, मलिन-देशोत्पन्न और
अपवित्र पदार्थ आदि से दूषित न हों। अच्छे प्रकार देख लेवें
और चारों ओर बराबर और बीच में चिनें।
२४ संस्कारविधिः
होम के चार प्रकार के द्रव्य—(प्रथम—सुगन्धित)
कस्तूरी, केशर, अगर, तगर, श्वेतचन्दन, इलायची, जायफल,
जावित्री आदि। (द्वितीय—पुष्टिकारक) घृत, दूध, फल, कन्द,
अन्न, चावल, गेहूँ, उड़द आदि। (तीसरे—मिष्ट) शक्कर, सहत,
छुवारे, दाख आदि। (चौथे—रोगनाशक) सोमलता अर्थात्
गिलोय आदि ओषधियाँ।
स्थालीपाक—नीचे लिखे विधि से भात, खिचड़ी, खीर,
लड्डू, मोहनभोग आदि सब उत्तम पदार्थ बनावें। इसका
प्रमाण—
ओं देवस्त्वा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः
सूर्यस्य रश्मिभिः ॥
इस मन्त्र का यह अभिप्राय है कि होम के सब द्रव्य
को यथावत् शुद्ध अवश्य कर लेना चाहिए, अर्थात् सबको
यथावत् शोध-छान, देख-भाल, सुधार कर करें। इन द्रव्यों को
यथायोग्य मिलाके पाक करना। जैसेकि सेर घी के मोहनभोग
में रत्तीभर कस्तूरी, मासेभर केशर, दो मासे जायफल-जावित्री,
सेरभर मीठा, सब डालकर मोहनभोग बनाना। इसी प्रकार अन्य
मीठा भात, खीर, खीचड़ी, मोदक आदि होम के लिए बनावें।
चरु अर्थात् होम के लिए पाक बनाने का विधि:—
'ओम् अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' अर्थात् जितनी आहुति
देनी हों, प्रत्येक आहुति के लिए चार-चार मूठी चावल आदि
लेके (ओम् अग्नये त्वा जुष्टं प्रोक्षामि) अर्थात् अच्छे प्रकार
जल से धोके पाकस्थाली में डाल अग्नि से पका लेवें। जब
होम के लिए दूसरे पात्र में लेना हो, तभी नीचे लिखी
आज्यस्थाली में निकालके यथावत् सुरक्षित रक्खें और उसपर
घृत सेचन करें।
यज्ञपात्र—विशेषकर चाँदी, सोना अथवा काष्ठ के पात्र
होने चाहिएँ। निम्नलिखित प्रमाणे—
[Heading Left] सामान्यप्रकरणम्
[Heading Right] २५
अथ पात्रलक्षणान्युच्यन्ते—बाहुमात्र्यः पाणिमात्रपुष्कराः,
षडङ्गुलखातास्त्वग्बिला हंसमुखप्रसेकाः, मूलदण्डाश्चतस्रः
स्रुचो भवन्ति। तत्र पालाशी जुहूः, आश्वत्थ्युपभृत्, वैकङ्कती
ध्रुवा, अग्निहोत्रहवणी च।
अरत्निमात्रः खादिरः स्रुवः, अंगुष्ठपर्वमात्रपुष्करः, तथाविधो
द्वितीयो वैकङ्कतः स्रुवः।
वारणं बाहुमात्रं मकराकारम्, अग्निहोत्रहवणीनिधानार्थं
कूर्चम्। अरत्निमात्रं खादिरं खड्गाकृतिवज्रम्।
वारणान्यहोमसंयुक्तानि—तत्रोलूखलं नाभिमात्रम्। मुसलं
शिरोमात्रम्। अथवा मुसलोलूखले वार्क्षे सारदारुमये शुभे
इच्छाप्रमाणे भवतः। तथा—
खादिरं मुसलं कार्यं पालाशः स्यादुलूखलः। यद्वोभौ वारणौ
कार्यों तदभावेऽन्यवृक्षजौ॥
शूर्पं वैणवमेव वा ऐषीकं नलमयं वाऽचर्मबद्धम्।
प्रादेशमात्री वारणी शम्या।
कृष्णाजिनमखण्डम्।
दृषदुपले अश्ममये।
वारणीं २४ हस्तमात्रीं, २२ अरत्निमात्रीं वा खातमध्यां
मध्यसंग्रहीतामिडापात्रीम्।
अरत्निमात्राणि ब्रह्मयजमानहोतृपत्न्यासनानि।
मुञ्जमयं त्रिवृतं व्याममात्रं योक्त्रम्।
प्रादेशदीर्घे अष्टाङ्गुलायते षडङ्गुलखातमण्डलमध्ये
पुरोडाशपात्र्यौ।
प्रादेशमात्रं द्व्यङ्गुलपरीणाहं तीक्ष्णाग्रं शृतावदानम्।
आदर्शाकारे चतुरस्रे वा प्राशित्रहरणे। तयोरेकमीषत्खात-
मध्यम्।
षडङ्गुलं कङ्कतिकाकारमुभयतःखातं षड्वत्तम्।
२६ संस्कारविधिः
द्वादशाङ्गुलमर्द्धचन्द्राकारमष्टाङ्गुलोत्सेधमन्तर्द्धानकटम्।
उपवेशोऽरत्निमात्रः।
मुञ्जमयी रज्जुः।
खादिरान् द्वादशाङ्गुलदीर्घान् चतुरङ्गुलमस्तकान् तीक्ष्णाग्रान्
शङ्कून्।
यजमानपूर्णपात्रं पत्नीपूर्णपात्रं च द्वादशाङ्गुलदीर्घं चतुरङ्गुल-
विस्तारं चतुरङ्गुलखातम्।
तथा प्रणीतापात्रञ्च।
आज्यस्थाली द्वादशाङ्गुलविस्तृता प्रादेशोच्चा।
तथैव चरुस्थाली। अन्वाहार्यपात्रं पुरुषचतुष्टयाहारपाकपर्याप्तम्।
समिदिध्मार्थं पलाशशाखामयम्।
कौशं बर्हिः। ऋत्विग्वरणार्थं कुण्डलाङ्गुलीयकवासांसि।
पत्नीयजमानपरिधानार्थं क्षौमवासश्चतुष्टयम्।
अग्न्याधेयदक्षिणार्थं चतुर्विंशतिपक्षे एकोनपञ्चाशद्
गावः, द्वादशपक्षे पञ्चविंशतिः, षट्पक्षे त्रयोदश, सर्वेषु पक्षेषु
आदित्येष्टौ धेनुः। वरार्थं चतस्रो गावः।
स्रुवः ४, अंगुल २४ शम्या प्रादेश १ अरणी ४
उपल शृतावदान प्रादेशमात्र कूर्च बाहुमात्र १
१. गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोन्नयन व जातकर्म संस्कार
सामान्यप्रकरणम् २७
पाटला ४, लम्बा २४ अंगुल उलूखल नाभिमात्र मुसल
पूर्णपात्र अ० १२, चौड़ा अंगुल ६ स्रुच सर्व ४, बाहुमात्र
अभ्रि १, अं० २४ ओवली अं० १२ चात्र अं० १२
षडवत्त अं० २४ पुरोडाशपात्री इडा अंगुल २४
अंगुल ६ पोली अंगुल प्राशित्रहरणे पिष्टपात्री
४ ऊँची अधरारणी दर्पणकार
२८ संस्कारविधिः
प्रणीता अं० १२ प्रोक्षणी अं० १२ अंगोछा २४ अं० लंबा
अन्तर्धान १, अं० १२ खाँडा अंगुल २४ उत्तरारणी
टुकड़ा १८
मूलेखात दृषद् उपवेश १, अं० २४ शूर्प
समिध पलाश की १८ हस्तमात्र, इध्म परिधि ३ पलाश
की बाहुमात्र। सामिधेनी समिद् प्रदेशमात्र। समीक्षण लेर ५।
शाटी १। दृषदुपल १ दीर्घ अंगुल १२ पृ० ५३। उपल अंगुल
६। नेतु व्याम=हाथ ४, त्रिवृत् तृण वा गोबाल का।
अथ ऋत्विग्वरणम्
यजमानोक्तिः—'ओमावसोः सदने सीद'।
इस मन्त्र का उच्चारण करके ऋत्विज् को कर्म कराने की
इच्छा से स्वीकार करने के लिए प्रार्थना करे।
सामान्यप्रकरणम् २९
ऋत्विगुक्तिः—ओं सीदामि।
ऐसा कहके जो उसके लिए आसन बिछाया हो उसपर
बैठे।
यजमानोक्तिः—अहमद्योक्तकर्मकरणाय भवन्तं वृणे।
ऋत्विगुक्तिः—वृतोऽस्मि।
ऋत्विजों के लक्षण—अच्छे विद्वान्, धार्मिक, जितेन्द्रिय,
कर्म करने में कुशल, निर्लोभ, परोपकारी, दुर्व्यसनों से रहित,
कुलीन, सुशील, वैदिक मत वाले, वेदवित् एक, दो, तीन अथवा
चार का वरण करें।
जो एक हो तो उसका पुरोहित, और जो दो हों तो ऋत्विक्,
पुरोहित और तीन हों तो ऋत्विक्, पुरोहित और अध्यक्ष और
जो चार हों तो होता, अध्वर्यु, उद्गाता और ब्रह्मा।
इनका आसन वेदी के चारों ओर, अर्थात् होता का वेदी
से पश्चिम आसन पूर्व मुख, अध्वर्यु का उत्तर आसन दक्षिण
मुख, उद्गाता का पूर्व आसन पश्चिम मुख, और ब्रह्मा का
दक्षिण आसन उत्तर में मुख होना चाहिए और यजमान का
आसन पश्चिम में और वह पूर्वाभिमुख, अथवा दक्षिण में आसन
पर बैठके उत्तराभिमुख रहे। इन ऋत्विजों को सत्कारपूर्वक
आसन पर बैठना, और वे प्रसन्नतापूर्वक आसन पर बैठें और
उपस्थित कर्म के बिना दूसरा कर्म वा दूसरी बात कोई भी
न करें।
और अपने-अपने जलपात्र से सब जने, जोकि यज्ञ करने
को बैठे हों, वे इन मन्त्रों से तीन-तीन आचमन करें, अर्थात्
एक-एक से एक-एक बार आचमन करें। वे मन्त्र ये हैं—
ओम् अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा ॥ १ ॥ इससे एक।
ओम् अमृतापिधानमसि स्वाहा ॥ २ ॥ इससे दूसरा।
ओं सत्यं यशः श्रीर्मयि श्रीः श्रयतां स्वाहा ॥ ३ ॥ इससे
तीसरा आचमन करके, तत्पश्चात् नीचे लिखे मन्त्रों से जल ले-
३० संस्कारविधिः
करके अङ्गों का स्पर्श करें—
ओं वाङ् म आस्येऽस्तु ॥ इस मन्त्र से मुख।
ओं नसोर्मे प्राणोऽस्तु ॥ इस मन्त्र से नासिका के दोनों छिद्र।
ओम् अक्ष्णोर्मे चक्षुरस्तु ॥ इस मन्त्र से दोनों आँखें।
ओं कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु ॥ इस मन्त्र से दोनों कान।
ओं बाह्वोर्मे बलमस्तु ॥ इस मन्त्र से दोनों बाहु।
ओम् ऊर्वोर्मऽओजोऽस्तु ॥ इस मन्त्र से दोनों जंघा और
ओम् अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा मे सह सन्तु ॥
इस मन्त्र से दाहिने हाथ से जल-स्पर्श करके मार्जन
करना। (पुनः) पूर्वोक्त समिधाचयन वेदी में करें। पुनः—
ओं भूर्भुवः स्वः ॥
इस मन्त्र का उच्चारण करके ब्राह्मण, क्षत्रिय वा वैश्य
के घर से अग्नि ला, अथवा घृत का दीपक जला, उससे कपूर
में लगा, किसी एक पात्र में धर, उसमें छोटी-छोटी लकड़ी
लगाके यजमान वा पुरोहित उस पात्र को दोनों हाथों से उठा,
यदि गर्म हो तो चिमटे से पकड़कर अगले मन्त्र से अग्न्याधान
करे। वह मन्त्र यह है—
ओं भूर्भुव॒ः स्व॒द्यौरि॑व भू॒म्ना पृ॑थि॒वीव॑ वरि॒म्णा।
तस्या॑स्ते पृथिवी देवयजनि पृ॒ष्ठेऽग्निम॑न्नाद॒मन्नाद्या॑यादधे ॥
—यजुः० अ० ३। मं० ५॥
इस मन्त्र से वेदी के बीच में अग्नि को धर, उसपर छोटे-
छोटे काष्ठ और थोड़ा कपूर धर, अगला मन्त्र पढ़के व्यजन
से अग्नि को प्रदीप्त करे—
ओम् उद्बु॑ध्यस्वाग्ने॒ प्रति॑जागृहि त्वमि॑ष्टापू॒र्ते सꣳसृ॑जेथाम॒यं
च॑। अ॒स्मिन्त्स॒धस्थे॒ऽअध्युत्त॑रस्मि॒न् विश्वे॑ दे॒वा यज॑मानश्च
सीदत ॥ —यजुः० अ० १५। मं० ५४॥
जब अग्नि समिधाओं में प्रविष्ट होने लगे, तब चन्दन की
सामान्यप्रकरणम् ३१
अथवा उपरिलिखित पलाशादि की तीन लकड़ी आठ-आठ
अंगुल की घृत में डुबा, उनमें से एक-एक निकाल नीचे लिखे
एक-एक मन्त्र से एक-एक समिधा को अग्नि में चढ़ावें। वे
मन्त्र ये हैं—
ओम् अयं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धस्व
चेद्ध वर्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन
समेधय स्वाहा॥ इदमग्नये जातवेदसे—इदं न मम॥ १ ॥
—इस मन्त्र से एक।
ओं स॒मिधा॒ग्निं दु॑वस्यत घृ॒तैर्बो॒धय॒ताति॑थिम्। आस्मि॑न्
ह॒व्या जु॑होतन् स्वाहा॑॥ इदमग्नये—इदं न मम॥ २ ॥
—इससे, और
सुस॑मिद्धाय शो॒चिषे॑ घृ॒तं ती॒व्रं जु॑होतन। अ॒ग्नये॑ जा॒तवे॑दसे
स्वाहा॑॥ इदमग्नये जातवेदसे—इदं न मम॥ ३ ॥
—इस मन्त्र से अर्थात् इन दोनों से दूसरी।
तन्त्वा॑ स॒मिद्भि॑िरङ्गिरो घृ॒तेन॑ वर्धयामसि। बृ॒हच्छो॑चा
यविष्ठ्य॒ स्वाहा॑॥ इदमग्नयेऽङ्गिरसे—इदं न मम॥ ४ ॥
—यजुः० अ० ३। मं० १, २, ३॥
इस मन्त्र से तीसरी समिधा की आहुति देवें।
इन मन्त्रों से समिदाधान करके होम का शाकल्य, जोकि
यथावत् विधि से बनाया हो, सुवर्ण, चाँदी, काँसा आदि धातु
के पात्र अथवा काष्ठ-पात्र में वेदी के पास सुरक्षित धरें, पश्चात्
उपरिलिखित घृतादि जोकि उष्ण कर छान, पूर्वोक्त सुगन्ध्यादि
पदार्थ मिलाकर पात्रों में रक्खा हो, उसमें से कम-से-कम ६
मासाभर घृत वा अन्य मोहनभोगादि जो कुछ सामग्री हो,
अधिक-से-अधिक छटांकभर की आहुति देवें, यही आहुति
का परिमाण है।
३२ संस्कारविधिः
उस घृत में से चमसा कि जिसमें छह मासा ही घृत आवे
ऐसा बनाया हो, भरके नीचे लिखे मन्त्र से पाँच आहुति देनी—
ओम् अयं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धस्व
चेद्ध वर्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन
समेधय स्वाहा॥ इदमग्नये जातवेदसे—इदन्न मम॥ ५॥
तत्पश्चात् अञ्जलि में जल लेके वेदी के पूर्व आदि दिशा
और चारों ओर छिड़कावें। उसके ये मन्त्र हैं—
ओम् अदितेऽनुमन्यस्व॥ इस मन्त्र से पूर्व।
ओम् अनुमतेऽनुमन्यस्व॥ इससे पश्चिम।
ओं सरस्वत्यनुमन्यस्व॥ इससे उत्तर और—
ओं देव॑ सवितः प्रसु॑व य॒ज्ञं प्रसु॑व य॒ज्ञप॑तिं भगा॑य।
दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्वः के॒त॒पूः केतं॑ नः पुनातु वा॒चस्पति॒र्वाचं॑ नः
स्वदतु॥ —यजुः० अ० ३०। मं० १॥
इस मन्त्र से वेदी के चारों ओर जल छिड़कावें।
इसके पश्चात् सामान्यहोमाहुति गर्भाधानादि प्रधान संस्कारों
में अवश्य करें। इसमें मुख्य होम के आदि और अन्त में जो
आहुति दी जाती हैं, उनमें से यज्ञकुण्ड के उत्तरभाग में जो
एक आहुति, और यज्ञकुण्ड के दक्षिणभाग में दूसरी आहुति
देनी होती है, उनका नाम “आघाराहुति” है और जो कुण्ड
के मध्य में आहुतियाँ दी जाती हैं, उनका नाम “आज्यभागाहुति”
है। सो घृतपात्र में से स्रुवा को भर अंगूठा, मध्यमा, अनामिका
से स्रुवा को पकड़के—
ओम् अग्नये स्वाहा॥ इदमग्नये—इदं न मम॥ -
—इस मन्त्र से वेदी के उत्तरभाग अग्नि में।
ओं सोमाय स्वाहा॥ इदं सोमाय—इदं न मम॥
—इस मन्त्र से वेदी के दक्षिणभाग में प्रज्वलित
समिधा पर आहुति देनी। तत्पश्चात्—
सामान्यप्रकरणम् ३३
ओं प्रजापतये स्वाहा ॥ इदं प्रजापतये—इदं न मम ॥
ओम् इन्द्राय स्वाहा ॥ इदमिन्द्राय—इदं न मम ॥
इन दोनों मन्त्रों से वेदी के मध्य में दो आहुति देनी।
उसके पश्चात् चार आहुति अर्थात् आधारावाज्यभागाहुति
देके, जब प्रधानहोम अर्थात् जिस-जिस कर्म में जितना-जितना
होम करना हो करके, पश्चात् भी पूर्णाहुति से पूर्व पूर्वोक्त चार
(आधारावाज्यभागा०) देवें।
पुनः शुद्ध किये हुए उसी घृत में से स्रुवा को भरके प्रज्वलित
समिधाओं पर व्याहृति की चार आहुति देवें—
ओं भूरग्नये स्वाहा ॥ इदमग्नये—इदं न मम ॥
ओं भुवर्वायवे स्वाहा ॥ इदं वायवे—इदं न मम ॥
ओं स्वरादित्याय स्वाहा ॥ इदमादित्याय—इदं न मम ॥
ओं भूर्भुवः स्वरग्निवाय्वादित्येभ्यः स्वाहा ॥
इदमग्निवाय्वादित्येभ्यः—इदं न मम ॥
ये चार घी की आहुति देकर, स्विष्टकृत् होमाहुति एक
ही है, यह घृत की अथवा भात की देनी चाहिए। उसका
मन्त्र—
ओं यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम्।
अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्यात् सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु मे। अग्नये
स्विष्टकृते सुहुतहुते सर्वप्रायश्चित्ताहुतीनां कामानां समर्द्धयित्रे
सर्वान्नः कामान्त्समर्द्धय स्वाहा ॥ इदमग्नये स्विष्टकृते—इदं
न मम ॥
इससे एक आहुति करके, प्राजापत्याहुति करें। यह नीचे
लिखे मन्त्र को मन में बोलके देनी चाहिए—
ओं प्रजापतये स्वाहा ॥ इदं प्रजापतये—इदं न मम ॥
इससे मौन करके एक आहुति देकर चार आज्याहुति घृत
की देवें, परन्तु ये नीचे लिखी आहुति चौल, समावर्त्तन और
विवाह में मुख्य हैं, वे चार मन्त्र ये हैं—