साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (Blank) है।

साहित्यदर्पणे
के प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः,
भेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्," इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि-
यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शनं
ति । व्यक्तिविवेकस्य-
'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् ।
व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥'
इत्यारम्भः;
'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो
नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुपैयाम् ।
हासैककारणगवेषणया नवार्थ-
तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥'
इति समाप्तिश्च ।
मम्मटः ।
काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञाब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरेषु
बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डलिकाप्रवाहेन विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान्
संक्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च स्वोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवान्;
अचिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलय्य परिसंख्याय च यथावसरं
समासभाषाभ्यां न्यन्यन्धवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासदृशान् प्रमेयान् वृत्त्या
मनाग् व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्वैयाकरणसिद्धा
न्तकौमुदी विभज्यते, तथैवेष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्फपरिष्कृतये । स एष परि-
कराऽलंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लुटेन (अलकेन) कृत
इत्येतट्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्-
'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः ।
प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥'
एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्यानतो-
न्निश्चीयते । एतस्य टीकास्तत्कर्तारश्च-
(१) संकेत: ... ... ... जैनमाणिक्यचन्द्राचार्यैः कृतः ।
(२) बालचित्तानुरञ्जनी ... सरस्वतीतार्थैः कृता ।
(३) दीपिका ... ... ... जयन्तभट्टैः कृता ।
(४) आदर्श (संकेतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः ।
(५) दर्पण ... ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः ।
(६) विस्तारिका ... ... परमानन्द-चक्रवर्ति-महाचार्यैः कृ
(७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृतम् ।
(८) सरबोधिनी ... ... श्रीवन्मयारुठ्ठणमहाचार्यैः कृता

भूमिका । ७७
मुसलचापवाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदुद्धारं महाचक्रमुत्पद्यते
तन्निर्गतात्—
'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः काञ्च चित्रयति ।
शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
अस्यैव—
'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
इत्याशारिरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरब्धवा-
न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी ॥'
इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिमा अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
'काव्यकाञ्चनकाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
इत्युक्तम् ॥
वाचस्पतिमिश्रः ।
सर्वतन्त्रस्वतन्त्रोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्द्ध-
शूलबन्धो यथा—
नानुषो राजस स्यात्सुहोवफूटेशदेवताम् ।
तां शिदावारितां सिताब्दामितां हि स्तुतां सुरैः ॥ ६ ॥
शक्तिबन्धो यथा—
मारिपारये रथेऽन्द्यानु सानु गानेद्यमद्य हि ।
रिमात्यूपादिपातुं ए सं दन्दिन्कुरुदुरुम् ॥ ७ ॥
हलबन्धो यथा—
मातङ्गाङ्कविधिनाङ्गुन पादं समुद्यतम् ।
वलूरित्वा सिरक्तू निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
एतैः उद्धारितैर्निर्गतैरहतो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषं दिशति दृष्टान्ते
द्रष्टव्यमिति ।

७६ साहित्यदर्पणे
टस्य काश्मीरिकलमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना-
रम्भे—'....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू-
प्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....' इति निर्दिशति ।
अभिनवगुप्तस्य समयस्तल्लेखात् (१०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकाश-
संकेताख्यटीकासमयः (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७१=
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपन्नं
इति परीक्षणीयम् ॥
रुद्रटः ।
अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः—
'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥'
इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृतौ वेदा-
१ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यात्यै दर्पणीयबन्धप्रकार-
न्यूनतापूर्त्त्यै च खड्गादिबन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र
खड्गबन्धो यथा—
मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा ।
साराराध्यस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥
माता नतानां संघट्ट. श्रियां बाधितसंभ्रमा ।
मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥
मुसलबन्धो यथा—
मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा ।
जातलीला ययासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥
चापबन्धो यथा—
मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारकप्रदा च धीः ।
धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥
बाणबन्धो यथा—
नाननापरुषं लोकदेवी सद्रस सन्नम ।
मनसा सादरं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७
मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टारं महाचक्रमुत्पद्यते
तन्निर्गतात्-
'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति ।
शृङ्गारतिलककर्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण-‘शृङ्गा-
रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति’ इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
अस्यैव-
'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
इत्याशाह्दिरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरन्धवा-
न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी ॥'
इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शो महिना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते-
'काव्यकाञ्चनपामिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
यस्य सर्वमिरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
इत्युक्तम् ॥
वाचस्पतिमिश्रः ।
सर्वतन्त्रस्वतन्त्रपदिपलोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-
शूलबन्धो यथा-
मानुषो राजत स्यात्सृष्टोवक्टेशदेवताम् ।
तां शिवायाशितां तित्त्वाप्दासितां हि खतां सहि ॥ ६ ॥
शक्तिबन्धो यथा-
नाहिपारदे रप्तेन्द्यानु सानु नानेयमग्र हि ।
स्मिताद्गादिपामुं प कं कन्दिन्मुषतुवन् ॥ ७ ॥
हलबन्धो यथा-
मातह्वानश्रुधिपिनामुना पादं त्मुपतन ।
बह्वयित्वा शिरस्स सिदाताहन्ति रंहना ॥ ८ ॥
एतैः श्लोकैरित्थंनिर्दिशैरष्टमी महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । एतेषां दिङ्मात्रं ग्रन्थकृते
प्रख्याति ।

७६ साहित्यदर्पणे
... प्रतिदम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविर्निदर्शन
रम्भे—‘... शिवागमप्रसिद्धदर्शिततत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्सह
... राजानककुलतिलको मम्मटनामा देशिकवरः...’ इति निर्दिशति
... (१०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकाश
... (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७१=
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपन्नं
इति परीक्षितव्यम् ॥
रुद्रटः ।
... महाकवीन्द्रात् भोजदेवात्प्राचीनः । यतः—
‘किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानन्नपह्नवनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरो गिरिसुवः कुटिला जयन्ति ॥’
... सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
... शतानन्दः, पिता वामकभट्टः, वेद सामेति सर्वं तत्कृतेः नैव
... संप्रत्यान्ते दर्पणीयग्रन्थप्रका-
... प्रदर्शन्ते । तत्र
गद्यग्रन्थो यथा—
... सम्मुद्गतामरद्रुमा ।
... नित्यं तदर्दिताशेषक्षमा ॥ १ ॥
... श्रिया वाञ्चितसम्भ्रमा ।
... न मे दिश्यादभीप्सिता ॥ २ ॥
मुग्धप्रबन्धो यथा—
... लसद्गुणा ।
... सदृशी ॥ ३ ॥
चम्पूग्रन्थो यथा—
... च धीः ।
... वचसांपतिः ॥ ४ ॥
... ग्रन्थो यथा—
... सदलपद्मभूः ।
... दाशरथादभूत् ॥ ५ ॥

भूमिका । ९९
गुर्जरचापपदान्धसाहित्यलक्ष्मगभिरटभिः सौन्दर्यसारं महाकाव्यमुग्दध्रे
तन्निर्णयाद्—
'शतानन्दापरारव्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति नोपपद्यते । शिशुपालवधटीकातिलकेऽप्येषः ग्रन्थः यत्र क्रियते ।
शृङ्गारतिलकाख्यो ग्रन्थ इति बहु रुद्रटः । एषः च लिख्यते तेन—'प्रतः
गोवर्धनविष्णू पुनरपि रुद्रः प्रमादयति' इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम धर्मशास्त्रम् । तस्य रचयिता ...
तद्यथा—
'संयग्भः कल्पितैरङ्गैस्तद्विदोऽत्र विवृत्य यः
सर्वत्रैव परं जातिमार्जवञ्चतो दैवाद्यथा स्थितम् ।
इत्यासाद्येहपरभागवृद्ध्याद्यदलंक्रियास्थानम्
ज्योत्स्नी शुभ्र नभस्ततेर्गतितपं यावद्विवर्तेन्दरी ।'
इति वक्रोक्तिजीविते (१/२६-२७) ...
'काव्यव्याख्यानवाग्भिर्भासमाना कुन्तकेन विख्यातान्तरङ्गा ।
यस्य सर्वार्थसङ्गतोदिता पंक्तिरेषा पदस्य स्थितिर्नैव गता ।'
इत्युक्तम् ।
ध्वन्यालोकः ।
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है, यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त/सफेद है।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः ।
प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलानिरूपणं वस्तुतो दर्शनाहम् ( ३-६ पृ. ) ।
काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र
‘तददोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताटिप्पण्यो
दर्शनाहां ॥
द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा सकेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनाहाँ ।
इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम्
( ३७–५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय लावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे—‘विभावेन-’ ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । रत्तमादित्वरूपजिज्ञासुभिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः ‘वामन-’ ( १०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युद्देश्या. । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिरूपणमनुसधेया । स्वदारगुप्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या अनिसंधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ. ) ।
शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याद्यनकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
तत्र ‘प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनाई चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोप shape/रूपकाणां तद्गतविशेपजा-
तानामन्येषा चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पगोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृशनकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
( १९-२०।३४ ) मुदापितास्तेऽपि नाविकलाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी ।
त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥
जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः।
प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनार्हम् ( ३-६ पृ. ) ।
काव्यस्वरूपनिर्वचनवसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि ( ६-२० पृ. ) तत्र
'तददोषौ-' इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगतटिप्पण्यो
दर्शनार्हाः ॥
द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा सङ्केत (३३ पृ०) पदगता टिप्पणी दर्शनार्हा ।
इतरग्रन्थातिरिक्तं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम्
( ३७-५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय सावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे-'विभावेन-' ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुर्ण
विभावनीया । उत्तमादिखरूपजिज्ञासुभिर्ने तृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ. ) । पुरा भारतवर्षेऽन्तःपुरसहायाः किंविधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः 'वामन-' ( १०३ पृ. ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युद्देया । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिर्वचनमनुसन्धेया । स्वदारगुह्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनार्हाणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या अनिष्टधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ. ) ।
शृङ्गारादीना स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याद्य काव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
अत्र 'प्रधान-' ( २४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे-व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनार्ह चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषजा-
तानामन्वेषां चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृष्टान्तकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । श्रीमन्ता हॉल्ह्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविलाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी ।
त्रैतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥
जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः।
प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनाईम् ( ३-६ पृ. ) ।
काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र
'तददोषौ-' इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताष्टिप्पण्यो
दर्शनाहीः ॥
द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा संकेत( ३३ पृ०)पदगता टिप्पणी दर्शनाही ।
इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदानां निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम्
( ३७-५६ पृ. ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय लावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे - 'विभावेन-' ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । उत्तमादिरूपजिज्ञासुभिर्ने तूलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्तःपुरसहायाः किंविधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः 'वामन-' ( १०३ पृ. ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युद्देश्या । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिभिरवश्यमनुसंधेयाः । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागोत्तेजितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या संनिधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ०) ।
शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
अत्र 'प्रधान-' ( २४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे-व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरनन्यापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनाहं चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे- सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
यथान्न नाट्यादीनां दशरूपकाणां नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषज्ञा-
नानानन्देषां चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृष्टदृष्टकाव्यान्यवेषनाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । धीमता हॉल्त्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुक्तरीत्ये येऽध्यायाः
( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविलाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो वापुदेव इति त्रयी ।
त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
सं ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥
जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

३
पृष्ठस्य पङ्क्तौ पृष्ठस्य पङ्क्तौ
दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७
श्रमः ... . १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६-
मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... १६९
जडता ... ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५
उग्रता ... ... १५० ३ | सम्भोगः }
मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भरूपम् १७० २
विबोध ... ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४
स्वप्नः ... ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वरागः १७० ६
अपस्मारः ... ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४
गर्वः ... ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः १७३ २
मरणम् ... ... १५३ २ | कामदशासु विशेष १७४ ६
आलस्यम्... ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९
अमर्ष ... ... १५४ ५ | मान }
निद्रा ... ... १५४ ११ | कोप. } ... १७४ १६
अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८
औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७
उन्माद ... . १५६ २ प्रवासः ... १७७ १६
शङ्का ... ... १५७ २ दश कामदशा ... १७८ ४
स्मृति ... ... १५७ १० प्रवासभेदा ... १७८ १७
मतिः ... ... १५८ २ करुणविप्रलम्भ ... १८० ८
व्याधि ... ... १५८ ८ सम्भोग ... १८१ ६
त्रास ... ... १५८ १२ सम्भोगभेदाः ... १८२ ४
व्रीडा ... ... १५९ ५ हास.... ... १८३ ३
हर्ष ... ... १६० ८ हास्यभेदा ... १८३ ८
असूया ... ... १६० ५ करुण ... १८४ ९
विषाद ... ... १६० ११ करुणविप्रलम्भात्करणस्य भे-
धृतिः ... ... १६१ ६ दारुणम् ... १८४ १३
चपलता ... ... १६१ १४ रौद्रः ... १८६ २
ग्लानि ... ... १६२ ८ शूर्पणखाकृतस्य भेदान्त-
चिन्ता ... ... १६२ १६ रम् ... १८७ २
वितर्क ... ... १६३ ५ वीर ... १८७ ४
संचारिभेद ... ... १६४ ७ युद्धवीर,
सात्त्विकभेद ... ... १६५ ८ धर्मवीर,
सात्त्विकभेदान्तरम् ... १६५ ११ दयावीर, } ... १८७ १८
सात्त्विकभेदान्तरोदाहरणानि १६५ ७ दानवीर, }

२
पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ
औदार्यम् ... ... १०७ २ | माधुर्यम् ... ... १३० ४
नायिकाभेदाः ... १०७ ४ | प्रगल्भता ... ... १३० ११
स्वस्त्री... ... ... १०७ ९ | औदार्यम् ... ... १३० १८
मुग्धा .. ... ... १०८ ३ | धैर्यम्... ... ... १३१ ४
मध्या... ... ... ११० ४ | लीला... .. ... १३१ ११
प्रगल्भा ... ... १११ ३ | विलासः ... ... १३२ २
मध्या धीरा \ | विच्छित्तिः ... ... १३२ १०
मध्या धीराधीरा } ११३ ७ | विव्वोकः ... ... १३३ २
मध्याधीरा / | किलिकिञ्चितम् ... १३३ ९
प्रगल्भा धीरा... ... ११४ ८ | मोट्टायितम् ... ... १३४ २
प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ | कुट्टमितम् ... ... १३४ ८
प्रगल्भाधीरा ... ... ११५ ४ | विभ्रमः ... ... १३४ १६
भेदाख्यानम् ... ... ११५ ७ | ललितम् . ... १३५
उल्टा ... ... ११६ २ | मदः ... ... १३५ ११
धन्या... ... ... ११६ ११ | विहृतम् ... ... १३६ ४
वेश्या .. ... ... ११७ ३ | तपनम् ... ... १३६ ८
भेदाख्यानम् .. ... १२० २ | मौग्ध्यम् ... ... १३७ २
स्वाधीनभर्तृका ... १२० ७ | विक्षेपः ... ... १३७ ७
खण्डिता ... . १२० १० | कुतूहलम् ... ... १३७ १२
अभिसारिका ... ... १२० १३ | हसितम् ... ... १३८ ५
अभिसारिकाभेदाः ... १२१ ३ | चकितम् ... ... १३८ ९
अभिसरणस्थानानि ... १२१ ११ | केलिः... ... १३८ १४
कलहान्तरिता ... १२२ ३ | मुग्धाकन्ययोरनुरागेङ्गितानि १३९ २
विप्रलब्धा ... ... १२२ १० | सर्वासामनुरागेङ्गितानि १३९ ९
प्रोषितभर्तृका... ... १२२ १५ | दूतः ... .. ... १४१
वासकसज्जा ... १२३ ९ | दूतीगुणाः ... ... १४२ ३
विरहोत्कण्ठिता ... १२३ १३ | प्रतिनायकः ... ... १४२ ८
भेदाख्यानम् ... ... १२८ ६ | उद्दीपनविभावाः ... १४२ ११
नायिकालङ्काराः ... १२७ २ | अनुभावाः ... ... १४३ ८
भाव, हाव ... १२८ २ | सात्त्विकाः ... ... १४४ २
हेला ... १२८ ८ | नृत्त, नम्भादयः ... १४४ ९
शोभा ... १२८ १६ | तन्मूर्तीनां लक्षणानि १४४ १०
दीप्तिः ... १२९ ५ | व्यभिचारिणः ... ... १४६ ३
कान्तिः ... १२९ १२ | दम, निर्वेद ... ... १४६ १२
दीप्तिः ... १२९ १६ | असूयाः ... ... १४७ ३

३
पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ
दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७ ६
श्रमः ... ... १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५
मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... ... १६९ २
जडता ... ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५
उग्रता ... ... १५० ३ | संभोगः }
मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २
विबोधः ... ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४
स्वप्नः ... ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वरागः १७० ६
अपस्मारः ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४
गर्वः ... ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः ... १७३ २
मरणम् ... ... १५३ २ | कामदशासु विशेषः १७४ ६
आलस्यम् ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९
अमर्षः ... ... १५४ ५ | मानः } ... १७४ १६
निद्रा ... ... १५४ ११ | कोपः }
अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामानः ... १७६ ८
औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७
उन्मादः ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६
शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४
स्मृतिः ... १५७ १० | प्रवासभेदाः ... १७८ १७
मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८
व्याधिः ... १५८ ८ | संभोगः ... १८१ ६
त्रासः ... १५८ १२ | संभोगभेदाः ... १८२ ४
व्रीडा ... १५९ ५ | हास्यः ... ... १८३ २
हर्षः ... १५९ ८ | हास्यभेदाः ... १८३ ८
असूया ... १६० ५ | करुणः ... १८४ १५
विषादः ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भात्करणस्य भे-
धृतिः ... १६१ ६ | दाख्यानम् ... १८५ १३
चपलता ... १६१ १४ | रौद्रः ... १८६ २
ग्लानिः ... १६२ ८ | युद्धवीरात्करणस्य भेदाख्या-
चिन्ता ... १६२ १६ | नम् ... १८७ २
वितर्कः ... १६३ ५ | वीरः ... १८७ ४
संचारिभावः ... १६४ ५ | दानवीरः }
स्थायिभावः ... १६४ ९ | धर्मवीरः }
स्थायिभावभेदाः ... १६५ २ | युद्धवीरः } ... १८७ १०
स्थायिभावभेदलक्षणानि १६५ ५ | दयावीरः }

[Page 2]

२

३
पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ
दैन्यम् ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः .. १६७ ६
श्रमः ... १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५
मदः ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः... ... १६९ २
जडता ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } .. १६९ १५
उग्रता ... १५० ३ | सम्भोग }
मोह ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २
विबोधः ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४
स्वप्नः ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वराग १७० ६
अपस्मार ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४
गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेष .. १७३ २
मरणम् ... १५३ २ | कामदशासु विशेषः १७४ ६
आलस्यम्... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९
अमर्ष ... १५४ ५ | मान } ... .. १७४ १६
निद्रा ... १५४ ११ | कोपः }
अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८
औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७
उन्माद ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६
शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४
स्मृति ... १५७ १० | प्रवासभेदा ... १७८ १७
मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८
व्याधि ... १५८ ८ | सम्भोग ... १८१ ६
त्रास ... १५८ १२ | सम्भोगभेदा .. १८२ ४
व्रीडा ... १५९ ५ | एवम् ... ... १८३ ३
हर्ष ... १५९ ८ | हास्यभेदा ... १८४ ८
असूया ... १६० ५ | हास्य ... १८४ १०
विषाद ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भस्वरूपम् मे-
धृति ... १६१ ६ | दारदाणम् .. १८५ १३
चपलता ... १६१ १२ | रौद्रः .. ... १८६ २
ग्लानि ... १६२ ८ | रौद्ररसस्वरूप भेदाः...
चिन्ता ... १६३ ८ | वीरः ... ... १८७ ४
औत्सुक्य ... १६३ ७ | दानवीर
अमर्ष ... १६४ ५ | धर्मवीर
हर्ष ... १६४ ८ | युद्धवीरः } ... ... १८७ १८
मद ... १६५ ७ | दयावीरः
विबोध ... १६६ ७