साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

७६ साहित्यदर्पणे
टस्य काश्मीरिकलमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना-
रम्भे—'....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू-
प्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....' इति निर्दिशति ।
अभिनवगुप्तस्य समयस्तल्लेखात् (१०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकाश-
संकेताख्यटीकासमयः (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७१=
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपन्नं
इति परीक्षणीयम् ॥
रुद्रटः ।
अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः—
'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥'
इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृतौ वेदा-
१ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यात्यै दर्पणीयबन्धप्रकार-
न्यूनतापूर्त्त्यै च खड्गादिबन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र
खड्गबन्धो यथा—
मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा ।
साराराध्यस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥
माता नतानां संघट्ट. श्रियां बाधितसंभ्रमा ।
मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥
मुसलबन्धो यथा—
मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा ।
जातलीला ययासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥
चापबन्धो यथा—
मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारकप्रदा च धीः ।
धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥
बाणबन्धो यथा—
नाननापरुषं लोकदेवी सद्रस सन्नम ।
मनसा सादरं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥