रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

रूपमण्डनम्

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है; यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।

रूपमण्डनस्य विषयानुक्रमणी
विषयाः पत्राङ्काः
१ । प्रतिमाद्रव्यगुणदोषतालाधि-
काराख्ये प्रथमाध्याये [ १–७ ]
ग्रन्थारम्भः ... ३
मूर्त्तीनां कर्त्तव्यतोपदेशः ... ,,
प्रशस्तशिलालक्षणम् ... ,,
दुष्टशिलालक्षणम् ... ,,
पुनः शुभशिलालक्षणम् ... ,,
शिलाहरणदिनादिनिर्देशः ... ,,
गृहपूज्यप्रतिमामानम् ... ४
देवालयपूज्यप्रतिमामानम् ... ,,
अनावृतदेशपूज्यप्रतिमामानम् ... ,,
प्रतिमाघटनद्रव्याणि ... ,,
जीर्णोद्धारविधिः ... ,,
भीषणदेवतास्थानम् ... ,,
दुष्टाः प्रतिमाः ... ,,
अर्चावैकृतकथनम् ... ५
प्रतिमाशिरोज्ञानम् ... ,,
तालमानेन मूर्त्तयः ... ,,
तालानुसारेणाङ्गविधानम्—
तत्र षट्तालस्य ... ६
सप्ततालस्य ... ,,
अष्टतालस्य ... ,,
नवतालस्य ... ६
२ । ब्रह्मसूर्यादिग्रहदिक्पालमूर्त्त्यधि-
काराख्ये द्वितीये [ ८–१२ ]
जीर्णोद्धारे विशेषः ... ८
एकत्र देवपूजानिषेधः ... ,,
विषयाः पत्राङ्काः
तुलस्या पूजानिषेधः ... ८
कमलासनः ... ,,
सावित्री ... ,,
ऋषयः ... ९
विश्वकर्मा ... ,,
ब्रह्मायतनम् ... ,,
ब्रह्ममूर्त्तिः आयतनं प्रतीहाराः ,,
सूर्यादिनवग्रहसूर्यायतनप्रतीहाराः—
सूर्यः ... १०
ग्रहाणां वर्णाः ... ,,
ग्रहाणां वाहनानि ... ,,
ग्रहाणां भूषणानि ... ,,
सूर्यायतनम् ... ,,
प्रतीहाराः ... ११
दिक्पालमूर्त्तिध्यानम्—
दिक्पालेषु इन्द्रः ... ११
वह्निः ... ,,
यमः ... ,,
नैर्ऋतः ... ,,
वरुणः ... १२
पवनः ... ,,
कुबेरः ... ,,
ईशानः ... ,,
३ । विष्णुमूर्त्त्यधिकाराख्ये तृतीये
[ १३–२० ]
युगभेदेन वर्णभेदेन च विष्णुमूर्त्तयः १३

[ २ ]
विषयाः पत्राङ्काः विषयाः पत्राङ्काः
शिरोविधानम् ... १३ वराहः ... १६
वर्णभेदेन विष्णुमूर्तीनां शुभदत्वम् ,, नृसिंहः ... ,,
श्रीहरेश्चतुर्विंशतिमूर्त्तयः— वामनः ... ,,
(१) वासुदेवः ... १४ परशुरामः ... ,,
(२) केशवः ... ,, रामः ... ,,
(३) नारायणः ... ,, बलरामः ... ,,
(४) माधवः ... ,, बुद्धः ... ,,
(५) पुरुषोत्तमः ... ,, कल्की ... ,,
(६) अधोक्षजः ... ,, जलशयनः ... ,,
(७) सङ्कर्षणः ... ,, शालग्रामपरीक्षा—
(८) गोविन्दः ... ,, पूज्यशिलालक्षणम् ... १७
(९) विष्णुः ... ,, त्याज्यशिलालक्षणम् ... ,,
(१०) मधुसूदनः ... ,, तत्र मतान्तरम् ... ,,
(११) अच्युतः ... ,, वर्णभेदात् फलविशेषकथनम् ... ,,
(१२) उपेन्द्रः ... ,, चक्रविशेषे वर्णभेदः ... ,,
(१३) प्रद्युम्नः ... १५ उत्तमादिचक्रप्रमाणम् ... १८
(१४) त्रिविक्रमः ... ,, त्रिचक्रलक्ष्मीनारायणः ... ,,
(१५) नरसिंहः ... ,, शालग्रामस्य प्रतिष्ठानिषेधः ... ,,
(१६) जनार्दनः ... ,, शालग्रामप्रशंसा ... ,,
(१७) वामनः ... ,, मूर्त्तिविशेषाः--
(१८) श्रीधरः ... ,, गरुडः ... १८
(१९) अनिरुद्धः ... ,, वैकुण्ठः ... १९
(२०) हृषीकेशः ... ,, विश्वमुखः ... ,,
(२१) पद्मनाभः ... ,, अनन्तः ... ,,
(२२) दामोदरः ... ,, त्रैलोक्यमोहनः ... ,,
(२३) हरिः ... ,, विष्ण्वायतनम् ... २०
(२४) कृष्णः ... ,, विष्णुप्रतीहाराः ... ,,
दशावताराः— ४। शिवमूर्त्तिशिवलिङ्गलक्षणाधि-
मत्स्यः ... १६ काराख्ये चतुर्थे [ २१—३२ ]
कूर्मः ... ,,

[ ३ ]
विषयाः पत्राङ्काः | विषयाः पत्राङ्काः
द्वादश शिवमूर्तयः— | लिङ्गमानम् ... २७
(१) सद्योजातः ... २१ | लिङ्गवृक्षाः ... "
(२) वामदेवः ... " | वृक्षलक्षणम् ... "
(३) अघोरः ... " | दार्वादिलिङ्गोचिताः प्रासादाः ... "
(४) तत्पुरुषः ... २२ | प्रासादमानेन लिङ्गमानम् ... "
(५) ईशः ... " | लिङ्गे शुभचिह्नानि ... २८
(६) मृत्युञ्जयः ... " | लिङ्गे ब्रह्मादिभागाः ... "
(७) किरणाक्षः ... " | लिङ्गस्योर्ध्वादिभागाः ... "
(८) श्रीकण्ठस्वरूपम् ... २३ | घटितरह लिङ्गलक्षणम् ... २९
(९) अहिर्बुध्नः ... " | बाणोत्पत्तिस्थानम् ... "
(१०) विरूपाक्षः ... " | बाणपरीक्षा ... "
(११) बहुरूपी सदाशिवः ... " | वर्ज्यलिङ्गानि ... "
(१२) त्र्यम्बकः ... " | बाणलिङ्गप्रशंसा ... "
उमामहेश्वरः ... २४ | वाहनविधिः ... ३०
हरिहरमूर्त्तिः ... " | पीठिका ... "
हरपितामहः ... " | मुखलिङ्गम् ... ३१
युग्मम् ... " | एकद्वारशिवायतनम् ... "
लिङ्गानि— | चतुर्मुखशिवायतनम् ... "
अष्टलोहलिङ्गफलम् ... २५ | शिवप्रतिहाराः—
अष्टरत्नलिङ्गफलम् ... " | पूर्वप्रतिहारौ ... ३२
पीठविधिः ... " | दक्षिणप्रतिहारौ ... "
लिङ्गोचिता मणयः ... २६ | पश्चिमप्रतीहारौ ... "
चलाचललिङ्गम् ... " | उत्तरप्रतीहारौ ... "
चललिङ्गम् ... " | ५। गौर्याः प्रमाणमूर्त्तिलक्षणाधि-
स्थिरलिङ्गम् ... " | काराख्ये पञ्चमे [ ३३-४१ ]
लक्षणादिहीनस्यापि पूज्यत्वम् ... " | गौर्या मूर्त्तयः—
रत्नलिङ्गमानम् ... " | गौरीमूर्त्तेः सामान्यलक्षणम् ... ३३
धातुलिङ्गमानम् ... " | उमा ... "
दारवलिङ्गमानम् ... " | पार्वती ... "
शैललिङ्गमानम् ... २७ | श्रिया ... "

[ ४ ]
विषयाः ... पत्राङ्काः । विषयाः ... पत्राङ्काः
रम्भा ... ३३ । वाराही ... ४०
तोतला ... ,, । इन्द्राणी ... ,,
त्रिपुरा ... ,, । चामुण्डा ... ,,
गौर्यायतनम् ... ३४ । क्षेत्रपालः ... ४१
गौर्या अष्टौ द्वारपालिकाः ... ,, । वटुकभैरवः ... ,,
गणेशः ... ,, । ६ । जैन-मूर्ति-लक्षणाधिकाराख्ये
हेरम्बः ... ,, । षष्ठे—[ ४२—४६ ]
वक्रतुण्डः ... ३५ । चतुर्विंशतिरर्हन्तः ... ४२
गणेशायतनम् ... ,, । जिनानां वर्णाः ... ,,
गणेशप्रतिहाराः ... ,, । यथाक्रमं जिनानां ध्वजाः ... ,,
कार्तिकेयः ... ,, । नक्षत्राणि ... ४३
पञ्चलीलाः ... ३६ । राशयः ... ,,
दुर्गा-मूर्तयः— । जिनोपासकयक्षनामानि ... ,,
महालक्ष्मीः ... ३६ । जिनानां शासनदेवताः ... ,,
क्षेमङ्करी ... ३७ । जिनानां यक्षयक्षिणीनामानि ... ,,
हरसिद्धिः ... ,, । एतेषां लक्षणम्—
गौर्यादीनां वाहनानि ... ,, । तत्र गोमुखः ... ४४
चामुण्डा ... ,, । चक्रेश्वरी ... ,,
रक्तचामुण्डा ... ,, । अम्बिका ... ,,
कात्यायनीमूर्तिः ... ३८ । पार्श्वः ... ,,
चण्डिकाष्टप्रतिहाराः ... ,, । पद्मावती ... ,,
लक्ष्म्या मूर्तिः ... ३९ । मातङ्गः ... ४५
महालक्ष्मीः ... ,, । सिद्धायका ... ,,
महाविद्या ... ,, । द्वितीयभेदेन चक्रेश्वरी ... ,,
सरस्वती ... ,, । जिनेषु चतुर्णां प्राधान्यकथनम् ... ,,
सप्त मातरः— । एषां नामानि ... ,,
ब्राह्मी ... ३९ । जिनप्रतीहारनामानि ... ,,
माहेश्वरी ... ,, । प्रतीहाराणामायुधानि ... ,,
कौमारी ... ४० । परिकरः ... ४६
वैष्णवी ... ,,

श्रीगणेशाय नमः
रूपमण्डनम्
—: ० :—
प्रथमोऽध्यायः
[ ग्रन्थारम्भः ]
विश्वरूपं नमस्कृत्य पूर्वतन्त्रानुसारतः ।
मण्डनस्तनुते वास्तुशास्त्रं श्रीरूपमण्डनम् ॥ १ ॥
[ मूर्त्तीनां कर्त्तव्यतोपदेशः ]
प्रासादे लिङ्गमूर्तीनां प्रमाणं शास्त्रलक्षतः ।
मनुष्यपशुपक्ष्यादिरूपं कुर्यात्तदाकृतेः ॥ २ ॥
[ प्रशस्तशिलालक्षणम् ]
निविडा निर्व्रणाऽमृद्वी सुगन्धा मधुरा शिला ।
सर्वार्चालिङ्गपीठेषु श्रेष्ठा कान्तियुता च या ॥ ३ ॥
[ दुष्टशिलालक्षणम् ]
विमलं हेमकांस्यादिचिह्नं लोहमयञ्च यत् ।
तथाऽन्यद्विविधं चिह्नं प्रतिमायां भयावहम् ॥ ४ ॥
[ पुनः शुभशिलालक्षणम् ]
कपोतभृङ्गकुमुदमाषमुद्गासितोपमा ।
पाण्डुरा घृतपद्माभा सर्वार्त्चासु शुभा शिला ॥ ५ ॥
[ शिलाहरणदिनादिनिर्देशः ]
सुदिने सुमुहूर्त्ते च शकुने शान्तचेष्टिते ।
प्रतिमागृहकाष्ठादिकर्म कुर्यान्न चान्यथा ॥ ६ ॥

४ रूपमण्डने
[ गृहपूज्यप्रतिमामानम् ]
आरम्यैकाङ्गुलादूर्द्धं पर्यन्तं द्वादशाङ्गुला ।
गृहेषु प्रतिमा पूज्या नाधिका शस्यते ततः ॥ ७ ॥
[ देवालयपूज्यप्रतिमामानम् ]
तदूर्द्धं नवहस्तान्तं पूजनीया सुरालये ।
[ अनावृतदेशपूज्यप्रतिमामानम् ]
दशहस्तादितो याऽर्चा प्रासादेन विनाऽर्चयेत् ॥ ८ ॥
दशादि(१)करपृष्ठ्या तु षट्त्रिंशत् प्रतिमा(:) पृथक् ।
बाणवेदकरान् यावत् (२)चतुष्कां पूजयेत् सुधीः ॥ ९ ॥
[ प्रतिमाघटनद्रव्याणि ]
अष्टलोहमयी मूर्तिः शैलरत्नमयी शुभा ।
श्रेष्ठवृक्षमयी वाऽपि प्रवालादिमयी शुभा ॥ १० ॥
[ जीर्णोद्धारविधिः ]
(३)अतीतब्दः शता (४)मूर्त्तिः पूज्या स्यान्महत्तमैः ।
खण्डिता स्फुटिताऽप्यर्च्या अन्यथा दुःखदायका ॥ ११ ॥
धातुरत्नविलेपोत्था व्यङ्गा(:) संस्कारयोग्या(:) ।
काष्ठपाषाणजा भग्ना(:) संस्कारार्हा न देवताः ॥ १२ ॥
[ भीषणदेवतास्थानम् ]
भैरवः शस्यते लोके प्रत्यायतनसंस्थितः ।
न मूलायतने कार्यो भैरवस्तु भयङ्करः ॥ १३ ॥
नरसिंहो वराहो वा तथाऽन्येऽपि भयङ्कराः ।
[ दुष्टाः प्रतिमाः ]
नाधिकाङ्गा न हीनाङ्गाः कर्त्तव्या देवताः क्वचित् ॥ १४ ॥
(१) ‘-करवृद्ध्या’ इति स्यात् । (२) ‘चतुष्क्याम्’ इति स्यात् । (३) ‘अतीताब्द-
शता’ इति स्यात् । (४) ‘मूर्तिर्या पूज्या’ इति स्यात् ।

प्रथमोऽध्यायः ५
प्रतिमाकाष्ठ(१)लेपानुमदन्तचिलायसां गृहे ।
मानाधिका परीवाररहिता नैव पूज्यते ॥ १५ ॥
[ अर्चावैकृतकथनम् ]
नर्त्तनं रोदनं हास्यमुन्मीलननिमीलने ।
देवा यत्र प्रकुर्वन्ति तत्र विद्यान्महाभयम् ॥ १६ ॥
वत्सेनाभिमुखे कुर्याद् यालां द्वारञ्च वास्तुनः ।
प्रवेश(:) प्रतिमादीनां गुर्विणीनां विशेषतः ॥ १७ ॥
[ प्रतिमाशिरोज्ञानम् ]
प्राक् पश्चाद्दक्षिणे सौम्ये स्थिता भूमौ तु या शिला ।
प्रतिमायाः शिरस्तस्याः कुर्यात् पश्चिमदक्षिणे ॥ १८ ॥
[ तालमानेन मूर्त्तयः ]
ग्रासवक्तूमेकभागे द्वौ पक्षी कुञ्जराह्वयः ।
किन्नराश्वाश्चतुस्तालाः (२)पञ्चाशितसुरा वृषः ॥ १९ ॥
शूकरो वामनश्चापि षट्तालो गणनायकः ।
सप्तभागाः प्रकर्त्तव्या वृषशूकरमानकाः ॥ २० ॥
अष्टांशा पार्वती देवी सर्वे देवा नवांशकाः ।
दशतालो भवेद्रामो बलिरूर्ध्वो जिनस्तथा ॥ २१ ॥
ताला एकादश स्कन्दो हनुमान् भूतचण्डिका ।
ताला द्वादश वेताला राक्षसाश्च त्रयोदश ॥ २२ ॥
दैत्याश्चतुर्दशांशाः स्युर्भृगु(३)रूपा ततोऽधिका ।
(४)कालांशाः क्रूरदेवाः स्युरत ऊर्द्ध्वं न कारयेत् ॥ २३ ॥
(१) ‘-लेपाश्मदण्डचित्रायसां गृहे’ इति स्यात् । (२) पञ्चासितसुरा’ इति स्यात् ।
(३) ‘-रूपं ततोऽधिकम्’ इति स्यात् । (४) ‘कलांशाः’ इति स्यात् ।

थोच्यते ॥ २५ ॥

• [सप्ततालस्य]
• वक्त्रं तालप्रमाणं स्यात् कन्धरावंगुलत्रयम् ।
• सार्द्धसप्ताङ्गुलं वक्षो मध्यं नवभिरङ्गुलैः ॥ २६ ॥
• सार्धसप्त नाभि(१)मध्ये (२)ऊरूरष्टादशाङ्गुले ।
• पादोत्सेध त्रिमात्रञ्च मनुजाः सप्ततालके ॥ २७ ॥
• [अष्टतालस्य]
• अष्टताले मुखं कुर्यात् तालं द्वादशमात्रकम् ।
• ग्रीवास्य त्र्यङ्गुला कार्या हृदयं तु नवाङ्गुलम् ॥ २८ ॥
• मध्यं द्वादशमात्रं च नाभिमेढ्रे नवाङ्गुले ।
• (३) ऊरू स्यादेकविंशत्या जानु चैव गुणाङ्गुलम् ॥ २९ ॥
• जङ्घा तथैकविंशत्या पादमूलं गुणाङ्गुलम् ।
• [नवतालस्य]
• प्रतिमामुखमानेन नव भागान् प्रकल्पयेत् ॥ ३० ॥
• वेदाङ्गुला भवेद् ग्रीवा भागेन हृदयं त्वधः ।
• नाभिर्भागेन मेढ्रे च भागमेकं प्रकल्पयेत् ॥ ३१ ॥
• चतुर्विंशतिमात्रोर्जानु प्रोक्तं युगाङ्गुलम् ।
• द्वि

प्रथमोऽध्यायः ७
मुखस्यापि त्रिभागेण ललाटं नासिका हनुः ।
विस्तरे स्तनगर्भे तु द्वादशाङ्गुलमीरितम् ॥ ३३ ॥
तद्बाह्ये वेदवेदांशे कक्षे एकान्तरे ततः ।
सप्तसप्ताङ्गुलौ बाहू दैर्घ्ये च षोडशाङ्गुलः (१) ॥ ३४ ॥
करोऽष्टादशमात्रः स्याद्(२)विस्तारो रेणुनाङ्गुलः ।
दैर्घ्ये सूर्याङ्गुलः पाणिविस्तारे पञ्चमालकः ॥ ३५ ॥
मध्यं मन्वङ्गुलं व्यासे कटी प्रोक्ता जिनाङ्गुला ।
मूल एकादशोरु स्याज्जङ्घा प्रान्ते युगाङ्गुला ॥ ३६ ॥
चतुर्दशाङ्गुलः पाद(३)स्ततोर्द्धे च युगाङ्गुलाः ।
कक्षस्कन्धस्तदूर्द्धे तु कर्तव्यश्चाष्ट(४)मातृकाः ॥ ३७ ॥
ग्रीवा त्वष्टाङ्गुला व्यासे पादः प्रोक्तः षडङ्गुलः ।
षट्सप्ताष्ट(५)नवांशान्तामुद्देशाश्च प्रदर्शिताः ॥ ३८ ॥
ज्ञेयो मानविभा(६)गश्च विस्तरः पूर्वशास्त्रतः ॥ ३९ ॥
इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते रूपमण्डने वास्तुशास्त्रे प्रतिमाद्रव्यगुणदोष-
तालाधिकारः प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

(१) '-ङ्गुलौ' इति स्यात् । (२) 'विस्तारोऽग्रे गुणाङ्गुलः' इति स्यात् ।
(३) '-स्तदूर्ध्वं च युगाङ्गुलः' इति स्यात् । (४) '-मात्मकः' इति स्यात् । (५) '-नवांशाना-'
इति स्यात् । (६) '-गस्य' इति स्यात् ।

द्वितीयोऽध्यायः
—:०:—
[ जीर्णोद्धारे विशेषः ]
अङ्गप्रत्यङ्गभग्नां तु मूर्त्तिं धीमान् विसर्जयेत् ।
नखाभरणमालास्त्रभग्नां तां न विवर्जयेत् ॥ १ ॥
[ एकत्र देवपूजानिषेधः ]
गृहे लिङ्गद्वयं नार्च्यं गणेशत्रयमेव च ।
शक्तित्रयं तथा शङ्खं (१)मच्छादिदशकाङ्कितम् ॥ २ ॥
द्वे चक्रे द्वारकायास्तु शालिग्रामद्वयं तथा ।
द्वौ शङ्खौ नार्चयेत् तद्वत् सूर्ययुग्मं तथैव च ॥ ६ ॥
तेषां तु पूजनान्नूनमुद्वेगं प्राप्नुयाद् गृही ।
[ तुलस्या पूजानिषेधः ]
तुलस्या नार्चयेच्चण्डीं (२)दीपं सूर्यं गणेश्वरम् ॥ ४ ॥
ब्रह्मादीनाञ्च देवानां देवीनाञ्च यथाक्रमम् ।
आयुधानि तथा वर्णं वाहनं कथयाम्यथ ॥ ५ ॥
ऋग्वेदादिप्रभेदेन कृतादियुगभेदतः ।
विप्रादिवर्णभेदेन चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजम् ॥ ६ ॥
दक्षिणाधःकरात् सृष्ट्या जयमालां तथा (३)श्रुतम् ।
पुस्तं कमण्डलुं धत्ते सकूर्चः कमलासनः ॥ ७ ॥
इति कमलासनः ।
अक्षसूत्रं पुस्तकञ्च धत्ते चैव कमण्डलुम् ।
चतुर्वक्त्रा तु सावित्री श्रोत्रियाणां गृहे हिता ॥ ८ ॥
[ इति सावित्री ]

(१) ‘मत्स्यादी’ति स्यात् । (२) ‘नैव’ इति स्यात् । (३) ‘श्रुचम्’ इति स्यात् ।

andयज्ञभद्रकः? Let's look at the image: (८) First letter:यु? No, wait! Look at the first letter: Is it यु? Wait, look at the letter: It has a curve... wait, is it च? ध? Wait! Look at खेटधृक्: How did खेटधृग्turn into that? Wait! ख can look like रव or य! In old prints: ख is printed as रव! Thenखेट=रवे॑टorखे॑ट? Look at: र+वे=रवे(which isखे!) Then ट! Then what is after ट? ब? धृ? Wait! Look at धृ: in Devanagari, धृcan be misread asब्दorब्ध? Wait, look at the word: Is it (८)खेटब्ददेor(८)युवेट...? Wait, let's look closely at the first two letters of that word: Is the first letter यु? No, wait! Look at the top: It's ख`! Wait, no,

१० रूपमण्डने
[ सूर्यः ]
सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ।
द्विभुजञ्चैकवक्त्रञ्च श्वेतपङ्कजधृतकरम् ॥ १८ ॥
वर्तुलं तेजसो बिम्बं (१)मध्यस्थं रक्तवाससम् ।
आदित्यस्य त्विदं रूपं कुर्यात् पापप्रणाशनम् ॥ १९ ॥
[ ग्रहाणां वर्णाः ]
श्वेतः सोमः कुजो रक्तो बुधः पीतो गुरुस्तथा ।
शुक्रः श्वेतः शनी राहुः (२)कृष्णो धूम्रास्तु केतवः ॥ २० ॥
पद्महस्तो भवेत् सोमः कुजो दण्डकमण्डलुः ।
अर्धकायः स्थितो राहुः केतुः करपुटाकृतिः ॥ २१ ॥
[ ग्रहाणां वाहनानि ]
सप्ताश्वरथ आदित्यश्चन्द्रो दशहयः स्मृतः ।
मङ्गलो मेषमारूढो बुधः सर्पासनस्थितः ॥ २२ ॥
हंसारूढं गुरुं विद्याद् भेकारूढं च भार्गवम् ।
शनिं महिषमारूढं राहुं कुण्डस्य मध्यगम् ॥ २३ ॥
सर्पपुच्छाकृतिं केतुं शनिं (३)दृष्टा करालिनम् ।
[ ग्रहाणां भूषणानि ]
(४)गृहाः किरीटिनः कार्या (५)रलकुण्डलशोभिताः ॥ २४ ॥
[ सूर्यायतनम् ]
सूर्यस्याऽऽयतने स्थाप्या वह्णिकोणादितः क्रमात् ।
कुजो जीवस्तमः शुक्रः केतवो (६)यज्ञः शनिः शशी ॥ २५ ॥
(१) ‘पद्मस्थं’ इति स्यात् । (२) ‘कृष्णौ’ इति स्यात् । (३) ‘दंष्ट्रा-’ इति
स्यात् । (४) ‘ग्रहाः’ इति स्यात् । (५) ‘रत्न-’ इति स्यात् । (६) अत्र ‘य’
इत्यक्षरमधिकं ‘ज्ञः’ इत्येव स्यात् ।

द्वितीयोऽध्यायः ११
[ प्रतीहाराः ]
तर्जन्यंशुताम्रचूड(१)दण्डै तु वामतः ।
तर्जनीशक्ति(२)किरणं दण्डै स्यात् पिङ्गलः परः ॥ २६ ॥
द्वे तर्जन्यौ वज्रदण्डावानन्दो वामगो (३)दधात् ।
तर्जनीदण्डापसव्ये ह्यन्तकः स तु दक्षिणे ॥ २७ ॥
द्वे तर्जन्यौ पद्मदण्डे चित्तो धत्ते स वामतः ।
तर्जनीदण्डापसव्ये विचित्रो दक्षिणे स्थितः ॥ २८ ॥
(४)तर्जनीदण्डापसव्ये ह्यन्तकः स तु दक्षिणे ।
द्वे तर्जन्यौ पद्मदण्डे चित्रो धत्ते स वामतः ॥ २९ ॥
तर्जन्यौ किरणं दण्डं किरणाक्षः स धारयन् ।
तर्जनी दण्डापसव्ये प्रतिहारः सुलोचनः ।
चतुर्द्वारेषु संस्थाप्या दिशश्चैते प्रदक्षिणम् ॥ ३० ॥
इति सूर्यादिनवग्रहसूर्यायतनप्रतीहाराः ।
[ दिक्पालेषु इन्द्रः ]
वरं वज्राङ्कुशौ चैव कुण्डीं धत्ते करैस्तु यः ।
गजारूढः सहस्राक्ष इन्द्रः पूर्वदिशाधिपः ॥ ३१ ॥
[ वह्निः ]
वरदः शक्तिहस्तश्च समृणालकमण्डलुः ।
ज्वालापुञ्जनिभो देवो मेषारूढो हुताशनः ॥ ३२ ॥
[ यमः ]
लेखिनीपुस्तकं धत्ते (५)कुर्कुटं दण्डमेव च ।
महामहिषमारूढो यमः कृष्णाङ्ग ईरितः ॥ ३३ ॥
[ नैर्ऋतः ]
खड्गञ्च खेटकं हस्तैः (६) कार्तिकां वैरिम्स्तकः ।
दंष्ट्राकरालवदनः श्वानारूढश्च राक्षसः ॥ ३४ ॥

(१) ‘-दण्डैर्दण्डी’ इति स्यात् । (२) ‘-किरणदण्डैः’ इति स्यात् । (३) ‘दधत्’
इति स्यात् । (४) पद्यमिदं सम्पातायातं स्यात् । (५) ‘कुक्कुटं’ इति स्यात् ।
(६) ‘कर्तिकां वैरिमस्तकम्’ इति स्यात् ।

१२ रूपमण्डने
[ वरुणः ]
(१) वरपाशोसलं कुण्डीं हस्तैर्बिभ्रत् क्रमाच्च यः ।
नक्रारूढः स कर्तव्यो वरुणः पश्चिमाश्रितः ॥ ३५ ॥
[ पवनः ]
वरं ध्वजपताकाञ्च कमण्डलुं करैर्दधत् ।
मृगारूढो हरिद्वर्णः पवनो वायुदिक्पतिः ॥ ३६ ॥
[ कुबेरः ]
गदानिधिवीजपूरकमण्डलुधरः करैः ।
गजारूढः प्रकर्तव्यः (२) सौम्यो यो नरवाहनः ॥ ३७ ॥
[ ईशानः ]
वरं तथा त्रिशूलञ्च नागेन्द्रं बीजपूरकम् ।
बिभ्राणो (३)वृषभारूढो ईशानो धवलद्युतिः ॥ ३८ ॥
इति दिक्पालमूर्तिध्यानम् ।
इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते रूपमण्डने वास्तुशास्त्रे ब्रह्मसूर्यादिग्रहदिक्पाल-
मूर्त्यधिकारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

तृतीयोऽध्यायः
───:०:───
[ युगभेदेन वर्णभेदेन च विष्णुमूर्तयः ]
वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः ।
श्वेतरक्तपीतकृष्णा(:) क्रमात् (१)कलयुगादिषु ॥ १ ॥
पूज्या द्विजादिभिश्च────────────
[ शिरोविधानम् ]
──────एषां छत्राभं कुक्कुटाण्डवत् ।
वपुषाभञ्च बालेन्दुरूपं कुर्याच्छिरः क्रमात् ॥ २ ॥
[ वर्णभेदेन विष्णुमूर्तीनां शुभदत्वम् ]
नारायणः केशवश्च माधवो मधुसूदनः ।
पूजिता मूर्त्तयो ह्येता विप्राणां सौख्यदायकाः ॥ ३ ॥
मधुसूदनविष्णू च क्षत्रियाणां फलप्रदौ ।
त्रिविक्रमो वामनश्च वैश्यानाम् (२)अर्चयेच्छुभा ॥ ४ ॥
पूजिता (३)श्रीधरी मूर्त्तिः शूद्राणां सौख्यदायिनी ।
चर्मकृद्रजकानाञ्च नटस्य वरटस्य च ॥ ५ ॥
मेदभिल्लकिरातानां हृषीकेशः सुखप्रदः ।
कुम्भकारवणिग्वेश्या(४)चक्रिकाध्वजिनामपि ॥ ६ ॥
सर्वेषां प्रकृतीनाञ्च पद्मनाभः सुखावहः ।
दामोदरः सौख्यदः स्याद् (५) ब्रह्मचर्यैकदण्डिनोः ॥ ७ ॥
(६)हरिहरो हिरण्यगर्भो नारसिंहोऽथ वामनः ।
वराहः सर्ववर्णेषु सौख्यदो हितकारकः ॥ ८ ॥
──────────────────────────────────────────
(१) 'कलि-' इति स्यात् । (२) 'अर्चने शुभौ' इति स्यात् । (३) 'श्रैधरी' इति
स्यात् । (४) '-चक्रिक-' इति स्यात् । (५) 'ब्रह्मचार्येक-' इति स्यात् । (६) 'हरि-
र्हिरण्यगर्भश्च' इति स्यात् ।

१४ रूपमण्डने
[ वासुदेवः ]
वासुदेवो (१)गदां शङ्खं चक्रपद्मघरो मतः ।
[ केशवः ]
केशवः कमलं कम्बु धत्ते चक्रं गदामपि ॥ ९ ॥
[ नारायणः ]
नारायणः कम्बु(२)पलगदाचक्रधरो भवेत् ।
[ माधवः ]
माधवस्तु गदां चक्रं शङ्खं वहति पङ्कजम् ॥ १० ॥
[ पुरुषोत्तमः ]
पुरुषोत्तमस्तु चक्रं पद्मं शङ्खं गदां दधत् ।
[ अधोक्षजः ]
अधोक्षजः सरसिजं गदां शङ्खं सुदर्शनम् ॥ ११ ॥
[ सङ्कर्षणः ]
सङ्कर्षणो (३) गदां कम्बुसरसीरुहचक्रभृत् ।
[ गोविन्दः ]
गोविन्दो धरते चक्रं गदां पद्मं च कम्बुना ॥ १२ ॥
[ विष्णुः ]
विष्णुः कौमोदकीं पद्मं पाञ्चजन्यं सुदर्शनम् ।
[ मधुसूदनः ]
मधुसूदनस्तु चक्रं शङ्खं सरसिजं गदाम् ॥ १३ ॥
[ अच्युतः ]
अच्युतस्तु गदापद्मचक्रशङ्खैः समन्वितः ।
[ उपेन्द्रः ]
उपेन्द्रो वहते शङ्खं गदां चक्रं कुशेशयम् ॥ १४ ॥
(१) ‘गदा-शङ्ख-चक्र-पद्म-’ इति स्यात् । (२) ‘-पद्म-’ इति स्यात् । (३) ‘गदा-
कम्बु-’ इति स्यात् ।

तृतीयोऽध्यायः १५
[ प्रद्युम्नः ]
प्रद्युम्नश्च (१)चक्रशङ्खं गदाम्भोजानि पाणिभिः ।
[ त्रिविक्रमः ]
त्रिविक्रमस्त्रिषु गदाचक्रशङ्खान् बिभर्त्ति यः ॥ १५ ॥
[ नरसिंहः ]
नरसिंहस्तु चक्राब्जगदाकम्बुविराजितः ।
[ जनार्दनः ]
जनार्दनोऽम्बुजं चक्रं कम्बुं कौमोदकीं दधौ ॥ १६ ॥
[ वामनः ]
वामनस्तु शङ्खचक्रगदापद्मलसत्करः ।
[ श्रीधरः ]
श्रीधरो वारिजं चक्रं गदाशङ्खं दधाति च ॥ १७ ॥
[ अनिरुद्धः ]
अनिरुद्धो लसच्चक्रगदाशङ्खारविन्दवान् ।
[ हृषीकेशः ]
हृषीकेशो गदां चक्रं पद्मशङ्खं च धारयन् ॥ १८ ॥
[ पद्मनाभः ]
पद्मनाभः पाञ्चजन्यं पद्मं चक्रं गदामपि ।
[ दामोदरः ]
दामोदरोऽम्बुजं शङ्खं गदां धत्ते सुदर्शनम् ॥ १९ ॥
[ हरिः ]
हरिर्धारयते कम्बुं चक्रं पद्मं तथा गदाम् ।
[ कृष्णः ]
कृष्णः करैः पाञ्चजन्यं गदां पद्मं सुदर्शनम् ॥ २० ॥
एताः सुमूर्त्तयो ज्ञेया दक्षिणाधःकरक्रमात् ।
(वासुदेवादिर्वाणाः स्युः षंडेते तददादयः ?) ॥ २१ ॥
(१) 'चक्रशङ्खगदाम्भोजानि' इति स्यात् ।

१६ रूपमण्डने
सकृष्णः कार्त्तिकेयोऽब्जशक्तिखेटककम्बुभिः ।
गरुडध्वजस्तार्क्ष्यस्थोऽब्जशङ्खध्वजचिह्नवान् ॥ २२ ॥
जयन्तोऽक्षचक्रदण्डपद्मैर्वादित्रसंवृतः ।
गोवर्धनो लसचक्रशङ्खपद्मैर्गदां (१)हि तत् ॥ २३ ॥
इति श्रीहरेश्चतुर्विंशतिमूर्त्तयः ।
मत्स्यकूर्मी स्वस्वरूपौ नृवराहो गदाम्बुजम् ।
(२) बिभृत्स्यामो वराहास्यो दंष्ट्राग्रे तु धृता धरा ॥ २४ ॥
[ इति मत्स्यकूर्मवराहाः ]
नृसिंहः सिंहवक्त्रोऽतिदंष्ट्रालः कुटिलोरुकः ।
हिरण्योरस्थलासक्तविदारणकरद्वयः ॥ २५ ॥
[ इति नृसिंहः ]
वामनः सशिखः श्यामो दण्डी (३)पीताम्बुपात्रवान् ।
(४) जटीलीनधरो रामो भार्गवः परशुं दधत् ॥ २६ ॥
[ इति वामनपरशुरामौ ]
रामः शरेषुधृक् श्यामः सशीरमुशलो बलः ।
[ इति रामबलरामौ ]
(५) बद्धपद्मासनो रक्तस्त्यक्ताभरणमूर्धजः ॥ २७ ॥
कषायवस्त्रो ध्यानस्थो द्विभुजोऽङ्कोर्ध्वपाणिकः ।
[ इति बुद्धः ]
कल्की सखड्गोऽश्वारूढो हरेरवतरा इमे ॥ २८ ॥
[ इति कल्की ]
इति दशावताराः।
(६)सुप्तरूपं शेषतल्पे (७)दक्षो दण्डभुजोऽस्य तु ।
शिरोधरो वा वामस्तु सपुष्पोऽयं जलेशयः ॥ २९ ॥

(१) ‘दधत्’ इति स्यात् । (२) ‘विभ्रन् श्यामो’ इति स्यात् । (३) ‘छत्राम्बु-
पात्रवान्’ इति स्यात् । (४) ‘जटी बाणधरो’ इति स्यात् । (५) ‘बुद्धः पद्मासनो’ इति
स्यात् । (६) ‘सुप्तरूपः’ इति स्यात् । (७) ‘दक्षे दण्डो भुजेऽस्य तु’ इति स्यात् ।