रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

पञ्चमोऽध्यायः ८५
[ कूर्मः ]
कूर्म्माङ्कितास्तु ये चक्रा महासन्ततिदायकाः ।
महार्थकारका दिव्या हरिस्तत्र व्यवस्थितः ॥ ५३ ॥
[ वराहः ]
वराहमूर्त्तिसंयुक्तं यदि चक्रं (च ध्यापनम् ? प्रपद्यते) ।
पूजनाल्लभते राज्यं पृथिव्यामेकराजकम् ॥ ५४ ॥
[ नरसिंहः ]
नारसिंहा(ङ्कृतं ? ङ्कितं) चक्रं दुर्लभं भुवि मानवैः ।
शत्रूणां नाशनं तद्धि क्लेशघ्नं परिकीर्त्तितम् ।
स्तम्भनं (नर ? पर)सैन्यस्य महामृत्युहरं शुभम् ॥ ५५ ॥
[ वामनः ]
अङ्कितं वामनेन स्याच्चक्रं परमशोभनम् ।
नानावृद्धिकरश्चैतदन्नाद्यं चाक्षयं भवेत् ॥ ५६ ॥
[ जामदग्न्यः ]
चक्रमध्ये तु दृश्येत परशुं रामरूपकम् ।
तज्जामदग्न्यं चक्रं यजतादेकराड्मुखे(?) ॥ ५७ ॥
[ कौशल्यानन्दनः ]
चक्रेण दृश्यते ब्रह्मन् बाणकार्मुकभृत् प्रभुः ।
कौशल्यानन्दनो रामः (सीतायाः ?तृतीयः) परिकीर्त्तितः ॥५८
भज्येतैव । अभिमतश्च क्रमो ग्रन्थकर्तुरिति लक्ष्यते, कथमन्यथा पूर्वं नृसिंहद्वयं निरूप्यापि
पुनर्वराहानन्तरं नृसिंहं निरूपयेत् ।
५४ । एकराजकमिति राज्यमित्यस्य विशेषणम् , एकच्छत्रं राज्यं साम्राज्यमित्यर्थः ।
५५ । नारसिंहाङ्कितमिति नरसिंहाकृतिचिह्नेन चिह्नितमित्यर्थः ।
५७ । ‘तज्जामदग्न्यं चक्रं स्याद् यजमानोऽपराङ्मुखः’ इति स्यात् । तादृशं चक्रमर्चयन्
जनः क्वचिदपि विषयेऽकृतकृत्यो न भवतीति तदर्थः ।
५८ । कौशल्यानन्दनरामलक्षणमाह—चक्रेणेति । एतल्लक्षणं शिलाचक्रबोधिनी-
धृतवाराहे—

८६ \quad देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
[ बुद्ध: ]
तेन युक्तास्तु दृश्यन्ते पाषाणधृतरूपिण: ।
बु(धा ? द्धा)ङ्कितं भवेच्चक्रं महाद्रव्यप्रदञ्च यत् ॥ ५६ ॥
[ कल्की ]
(खड्गा ? खङ्ग्या)सनसमारूढः खड्गधातृस्वरूपवान् ।
उभौ चक्रौ तु तत्रस्थौ स भवेत् पुरुषोत्तमः॥ ६० ॥
चक्रोध्वं दृश्यते यस्य तूणं शार्ङ्गं धनुः शरैः (?) ।
कौशल्यानन्दनो रामस्तृतीयः परिकीर्त्तितः ॥ इति
तृतीय इति पूर्वं 'रामो रामश्च रामश्चे'त्युपक्रमादयं लक्षणक्रमेण तृतीय इत्यर्थः । अयं द्विचक्रः।
अनेनांशतोऽपीदं लक्षणं न संवदतीति प्रत्यक्षमेव सर्वेषाम् । यच्च—
द्वारद्वये चतुश्चक्रो वामतश्चैकचक्रवान् ।
बाणतूणीरचापाढ्यः सीतारामः स्वगन्वितः ॥
इति शिलाचक्र

पञ्चमोऽध्यायः ५७
[ चक्रप्रतिष्ठानिषेधः ]
(आह ? आहुः) ब्रह्मादयो देवाः सर्वभूतानि केशवः।
सदा सन्निहि(तं चक्रं ? तश्चक्रे) प्रतिष्ठा(कर्मणा स्ततः ?
कर्म नास्त्यतः) ॥ ६१ ॥
[ शिलाचक्रविक्रयादिनिषेधः ]
शा(लि ? ल)ग्रामशिलाया यश्चक्रमुद्घाटयेन्नरः।
विक्रेता चानुमन्ता च यः परीक्ष्यानुमोदयेत्।
सर्वे ते नरकं यान्ति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ६२ ॥
[ शिलाप्रशंसा ]
शा(लि ? ल)ग्रामशिलाग्रे तु यो (जुह्वति ? जुहोति) हुताशनम्।
एकाहुतिर्हुता सम्यक् कल्पकोटिगुणोत्तरा।
एतस्मिन् पूजिते देवे त्रैलोक्यं पूजितं भवेत् ॥ ६३ ॥
इति शालग्रामशिलापरीक्षा*
[ मूर्त्तिविशेषाः ]
तार्क्ष्यो मरकतप्रख्यः कौ

८८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
गृध्रोरुजानुचरणः पक्षद्वयविभूषितः ।
प्रभासंस्थानसौवर्णः कलापेन विवर्जितः ॥ ६५ ॥
नवतालः प्रकर्त्तव्यो गरुडो मानसूत्रवित् ।
पाद( ?)जानु कटि( ?) यावदर्चायां वाहनस्य दृक् ॥ ६६ ॥
छत्रञ्च कुम्भपूर्णञ्च करयोस्तस्य कारयेत् ।
करद्वयन्तु कर्त्तव्यं तथा विरचिताञ्जलि ॥ ६७ ॥
यदुश्च भगवान् पृष्ठे छत्रकुम्भधरौ (हरौ ? करौ) ।
किञ्चिल्लम्बोदरः कार्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ ६८ ॥
इति पन्नगाशनः ।
अष्टबाहोर्हरेर्मूर्त्तेरायुधानि वदाम्यहम् ।
नन्दकश्च गदा बाणः पद्मं दक्षिणबाहुषु ।
शङ्खो धनुस्तथा चक्रं खेटकं वामबाहुषु ॥ ६६ ॥
त्रिविक्रमो नृसिंहश्च दशतालौ प्रकीर्त्तितौ ।
वामनः सप्ततालस्तु विप्रमूर्त्तिः क्वचिद् भवेत् ॥ ७० ॥
६५ । प्रभासंस्थानसौवर्ण इति प्रभासंस्थानाभ्यां कान्तिशरीराभ्यां सौवर्णः सुवर्णमय
इव प्रतिभासमानः । 'कलापेन विवर्जित' इत्यत्र 'कलापेन विभूषित' इति रूपमण्डने
( ३।४७ ) पाठः । यद्यपि 'कलापो भूषणे बर्हे' इति कोषान्मयूरपिच्छ एव कलापशब्दो वर्त्तते-
तथाऽपि पक्षमात्रार्थ एवात्र प्रयुक्तः । भूषणार्थस्तु न प्रसज्यते । 'विवर्जितः' 'विभूषितः'
इत्यनयोः कतरच्छिष्यते इति नावधारयामः ।
६६ । द्विधेह वाहनानि विविच्यन्ते, एकं स्थितायाः प्रतिमायाः, अपरमुपविष्ठायाः । द्वितीय-
मपि पुनर्द्वैधा भिद्यते, एकमेकस्मिन्नेव पार्श्वे लम्बितचरणायाः, द्वितीयञ्चोभयोरेव पार्श्वयोर्लम्बित-
चरणायाः । सङ्कलनेन पुनस्त्रीण्येव वाहनानीति । तत्र स्थिताया अर्चाया वाहनस्य दृष्टिः पादं यावत्,
एकपार्श्वलम्बितचरणाया जानु यावत्, उभयतो लम्बितचरणायाः कटिं यावदिति विवेकः ।
तदेतदाह ग्रन्थकारः पादमिति । अत्र पादपदेन गुल्फपर्यन्तो भागो लक्ष्यते विभागसामर्थ्यात् ।
६७ । 'कुम्भपूर्णञ्चे'त्यत्र 'पूर्णकुम्भञ्चे'त्युचितः पाठो रूपमण्डने ।
६८ । यदुश्च भगवान् इति यदुवंशीयो भगवान् श्रीकृष्ण इत्यर्थः ।
'यादवो भगवान् पृष्ठे छत्रकुम्भधरो हरिः' इति रूपमण्डने विसंष्ठुलः पाठः ।
७० । अत्र मत्स्यपुराणम्-
दशतालः स्मृतो रामो बलिवैरोचनिस्तथा ।
वाराहो नरसिंहश्च सप्ततालस्तु वामनः ॥ इति (२५९ अ० १-२ श्लो०)

पञ्चमोऽध्यायः ८६
कृष्णाजिनोपवीतः स्याच्छत्री (कृत ? धृत)कमण्डलुः ।
कुण्डली शिखया युक्तः कुब्जाकारो मनोहरः ॥ ७१ ॥
इति वामनः ।
रामस्तु द्विभुजो रम्यः शरचापधरः प्रभुः ।
इति रामः ।
(महा ? नृ)वराहं प्रवक्ष्यामि शूकरास्येन शोभनम् ।
गदापद्मधरं धात्रीं दंष्ट्राग्रेण समुद्धृताम् ॥ ७२ ॥
बिभ्रा(णा ? णं) कूर्परे वामे विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
नीलोत्पलधरां देवीमुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् ॥ ७३ ॥
दक्षिणं कटिसंस्थञ्च बाहुं तस्य प्रकल्पयेत् ।
कूर्मपृष्ठे पदञ्चैकमन्यन्नागेन्द्रमूर्धनि ॥ ७४ ॥
शेषश्चतुर्भुजः कार्यस्तथैव रचिताञ्जलिः ।
कर्त्तव्यौ (शिल ? शीर)मुषलौ करयोस्तस्य चोर्ध्वयोः ॥७५॥
७५ । शेष इति । 'रचिताञ्जलिरी'त्यनेन नेदं स्वतन्त्रस्य शेषस्य लक्षणमपि तु नृवराहाङ्ग-
तया तदग्रे कर्तव्यस्येत्यायाति । अन्यथा नृवराहलक्षणमभिधायान्तरा शेषं लक्षयतः
पुनर्नृवराहप्रकारान्तरकथनमनुपपन्नं स्यात् । शिल्परत्ने शेषलक्षणमपहायैव नृवराहस्य लक्षणद्वितयं
लिखितं दृश्यते ( शिल्प० उ० २५ अ० ११२-११६ श्लो० ) ।
मत्स्यपुराणे पुनः किञ्चिद्विलक्षणमेव नृवराहलक्षणमिति तदत्र प्रदर्श्यते—
महावराहं वक्ष्यामि पद्महस्तं गदाधरम् ॥
तीक्ष्णदंष्ट्राग्रघोणास्यं मेदिनीवामकूर्परम् ।
दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां दान्तां धरणीमुत्पलान्विताम् ॥
विस्मयोत्फुल्लनयनामुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् ।
दक्षिणं कटि(हस्त ? संस्थ)ञ्च करं तस्याः प्रकल्पयेत् ॥
कूर्भोपरि तथा पादमेकं नागेन्द्रमूर्धनि ।
संस्तूयमानं लोकेशैः समन्तात् परिकल्पयेत् ॥ इति ।
( मत्स्य० २६० अ० २८-३१ श्लो० ) ।
देवता—१२

६० देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
[ प्रकारान्तरम् ]
अथवा शूकराकारं महाकायं क्वचिल्लिखेत् ।
तीक्ष्णदंष्ट्रोग्रघोणास्यं स्तब्धकर्णोर्ध्वरोमकम् ॥ ७६ ॥
इति नरवराहः ।
नरसिंहाकृतिं वक्ष्ये रौद्रसिंहमुखेक्षणाम् ।
भुजाष्टकसमायुक्तां ध्वजपीनसटाश्रिताम् ॥ ७७ ॥
हिरण्यकशिपुं दैत्यं दारयन्तीं नखाङ्कुरैः ।
उरोरुपरि विन्य(स्त ?स्य)खड्गखेटकधा(रणा ? रिणा)म् ॥
(तथाऽ ? तस्या)न्त्रमालां निष्कृष्य बाहुयुग्मेन बिभ्रतीम्।
आकारं पुरु(षाकस्यै ? षस्यैव)धारयन्तीं मनोहरम् ॥ ७६ ॥
मध्यस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दक्षिणे चक्रपङ्कजे ।
कौमोदकीं तथा शङ्खं बाहुभ्यामिति(नामतः ? वामतः)॥८०॥
अधःस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दारयन्तीं प्रकल्पयेत् ।
ऊर्ध्वस्थिताभ्यां बाहुभ्यामन्त्रमालां तु बिभ्रतीम् ॥ ८१ ॥
नीलोत्पलदलच्छायां चञ्चच्चम्पकप्रभाम् ।
तप्तकाञ्चनसङ्काशां बालार्कसदृ(शां?र्शीं) लिखेत् ॥ ८२ ॥

७६ । 'स्तब्धकर्णोर्ध्वरोमकम्' इत्यत्र 'स्कन्धकर्णोर्ध्वरोमकम्' इति शिल्परत्ने ( २५ अ०
११६ श्लो० ) पाठः ।
७७ । रौद्रसिंहमुखेक्षणामिति भीषणसिंहमुखनेत्रतुल्यमुखनेत्राम् । 'रौद्रपिङ्गमुखेक्षणाम्' इति
शिल्परत्नपादटीकाधृतं पाठान्तरम् । ध्वजपीनसटाश्रिताम् इति ध्वजवत्स्थूलकेशरधारिणीम् ।
'स्तम्भपीन' इति शिल्परत्ने, 'स्तब्धपीन' इति तत्पादटीकायां पाठः ।
७९ । आकारमिति, मुखादधस्तात् पुरुषाकृतिवदाकृतिमित्यर्थः । शिल्परत्ने इदमर्धं
नास्ति । ( शिल्प० उ० २५ अ० ११७-१२० श्लो० ) ।
८१ । अत्र दारणान्त्रमालाधारणयोरनुवादो बाहुविशेषनियमार्थः । शिल्परत्ने अयमपि
श्लोको नरसिंहलक्षणे नास्ति ।
८२ । अत्र नीलोत्पलेत्यादिविशेषणत्रयं पक्षान्तरद्योतकम् । 'अथवा चम्पकप्रभाम्'

पञ्चमोऽध्यायः ६१
[ प्रकारान्तरम् ]
आसीनं द्विभुजं देवं प्रसन्नवदनेक्षणम् ।
श्वेतं स्फटिकसङ्काशं चतुर्बाहुमथापि वा ॥८३ ॥
आजानुलम्बितौ बाहू कर्त्तव्यौ तत्र दक्षिणे ।
समीपे कल्पयेच्चक्रं वामे शेषं समीपतः ॥ ८४ ॥
ऊर्ध्वस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दक्षिणे पङ्कजं न्यसेत् ।
वामे बाहौ गदा रम्या(लिनात् प्र ? लिखेच्चित्र)
विशार(दैः ? दः) ॥ ८५ ॥
इति नरसिंहः ।
जलमध्यगतः कार्यः शेषः पन्नगदर्शनः ।
फणाम्बुजमहारत्न···शिरो(धृतः ? धरः) ॥ ८६ ॥
इति शिल्परत्ने ( उत्तर० २५ अ० १२० श्लो० ) पाठः । पुराणे तु वर्णकान्त्यादिविषये किमपि
नोक्तम् । विशेषतस्तु तत्राऽऽनुषङ्गिकं मूर्त्त्यन्तरमपि कल्पितं दृश्यते । तथा च मात्स्ये—
नारसिंहन्तु कर्त्तव्यं भुजाष्टकसमन्वितम् ॥
रौद्रं सिंहा(सनं ? ननं ) तद्वद्विदारितमुखेक्षणम् ।
स्पृष्टपीनसटाकर्णं दारयन्तं दितेः सुतम् ॥
विनिर्गतान्त्रजालञ्च दानवं परिकल्पयेत् ।
( मसन्तं ? मषन्तं ) रुधिरं घोरं भ्रुकुटीवदनेक्षणम् ॥
युध्यमानश्च कर्त्तव्यः क्वचित् करणबन्धनैः ।
परिश्रान्तेन दैत्येन तर्ज्यमानो मुहुर्मुहुः ॥
दैत्यं प्रदर्शयेत्तत्र खड्गखेटकधारिणम् ।
स्तूयमानं तथा विष्णुं दर्शयेदमराधिपैः ॥ इति
( २६० अ० ३१—३५ श्लो० ) ।
८३-८५ । विशेष्यानुल्लेखात् कस्य लक्षिकेयं श्लोकत्रयीति न प्रतिपद्यामहे । नेयं नरसिंह-
लक्षणत्वेनोपलभ्यते शिल्परत्ने । लिखेच्चित्रविशारद इत्यत्र वाक्यार्थः कर्म ।
८६ । अयं पूर्व ( ७९ श्लो० ) लक्षिताच्छेषाद्विशिष्यते । अत एव पन्नगदर्शन इत्युक्तम् ।
पन्नगदर्शन इति सर्पाकृतिरित्यर्थः । जलमध्यगतत्वेनाप्ययं विशिष्यते । 'फणाम्बुजमहारत्ने'-
त्यनन्तरं 'दुर्निरीक्षे'ति पतितं स्यात्, विष्णुधर्मोत्तरे ( ३य-खण्ड० ) तथा पाठः ।

६२ देवतामूर्तिप्रकरणम्
देवदेवस्तु कर्त्तव्यस्तत्र सुप्तश्चतुर्भुजः ।
एकपादोऽस्य कर्त्तव्यः शेषभोगाङ्कसंस्थितः ॥ ८७ ॥
एको भुजस्तु कर्त्तव्य(मति ? स्तस्य) जानुप्रसा(धि?रि)तः ।
कर्त्तव्यो नाभिदेशस्थस्तथा तस्यापरः करः ॥ ८८ ॥
तथैवान्यकरः कार्यों देवशत्रु(शरा ? शिरो)धरः ।
सन्तानमञ्जरीधारी तथा चैवापरो भवेत् ॥ ८९ ॥
नाभीसर(स?सि)सम्भूते कमले तस्य याद(वः ? व) ।
सर्वभूमिमयो देवः प्राक् कार्यस्तु पितामहः ।
(नील ? नाल )लग्नौ च कर्त्तव्यौ पद्मस्य मधुकैटभौ ॥६०॥
इति जलशायी ।
वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि (धृष्ट?साष्ट)बाहुं महाबलम् ।
तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रं कर्त्तव्यं शान्तिमिच्छता ॥ ६१ ॥
गदाखड्गौ बाणच(क्रौ ? क्रे) दक्षिणास्त्रचतुष्टयम् ।
शङ्खखेटधनुःपद्मं (वामदंष्ट्रा?वामे दद्याच्)चतुष्टयम् ॥ ६२ ॥
अग्रतः पुरुषाकारं नारसिंहञ्च दक्षिणे ।
अपरं स्त्रीमुखाकारं वाराहास्यं तथोत्तरम् ॥ ६३ ॥
इति वैकुण्ठः ।
९० । विष्णुधर्मोत्तरे ( ख० ३, अ० ८१ ) पद्मनाभीयत्वेनेदं लक्षणमुपलभ्यते, 'यादव'
इति तत्र बोद्धव्यस्य भगवतः सम्बोधनमिहाविकलमुद्रितमिति ज्ञातव्यम् ।
९१ । शान्तिमिच्छता कर्त्तव्यमष्टबाहुं वैकुण्ठं प्रवक्ष्यामीत्यन्वयो व्याकरणसंस्काराद्यातः ।
'वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि सोऽष्टबाहुर्महाबलः ।
तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रः कर्तव्यः शान्तिमिच्छता ॥'
इति रूपमण्डने ( ३ अ० ९२ श्लो० ) ।
९३ । अग्रत इति । एतच्च वैकुण्ठस्य चतुर्णामानानां विवरणम् । तत्र अग्रत इति
अग्रवर्त्ति मुखं पुरुषाकारं पुरुषमुखतुल्यम्, दक्षिणं मुखं नारसिंहं नरसिंहमुखतुल्यं सिंहास्यवदिति
यावत, नरसिंहलक्षणे 'रौद्रसिंहमुखेक्षणम्' ( ७७ श्लो० ) इत्युक्तेः । अपरमिति पश्चान्मुख-
मित्यर्थः । वाराहास्यमिति शूक राननम् ।

पञ्चमोऽध्यायः ६३
सुतेजसं विश्वरूपं विश्वज्ञं सृष्टिकारकम् ।
तस्य चानुक्रमं वक्ष्ये (विश्व ? विंश)द्भिर्हस्त(के
यु ? कैर्यु)तम् ॥ ६४ ॥
पताक(ा ?)शङ्खौ च हलं वज्रमङ्कुशसायकौ ।
चक्रं तुङ्गञ्च वरदौ दक्षिणेषु करेषु च ॥ ६५ ॥
पता(कं ? का) दण्डपा(शञ्च ? शौ च) गदाशार्ङ्गविधृतकरम् ।
पद्म( ? )शृ(ङ्गो ? ङ्गी) च कुमुदमक्षमाला तथैव च ॥ ६६ ॥
योगमुद्रा कर(द्वयं ? द्वन्द्वे) वैनतेयोपरि स्थितम् ।
नरञ्च नारसिंहञ्च (तृतीयं?स्त्रीमुखं) शूकराननम् ॥ ६७ ॥
इति विश्वरूपः ।
अनन्तानन्तरूपञ्च यस्माद् वि(श्वं ? श्व)समुद्भव(वम् ? वः) ।
अनन्तशक्ति(मा ? सं)कीर्णमन(न्तं ? न्त?) रूपसंयुतम् ॥६८॥
संयुतं द्वादशभुजैश्चतुर्वक्त्रमहोत्सवम् ।
सुपर्ण(केतोतराखं?स्कन्धमारूढं) कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥६६॥
९४। यद्यपि ‘विंशत्या हस्तकैर्युतम्’ इत्येव समीचीनः पाठः, तथाऽप्यक्षरसाम्यमनुबद्ध्य
‘विंशद्भिर्वि’ति कृतम् । भूरिप्रयोगश्चायं विंशच्छब्दस्त्रिंशदादिशब्दवत् पुराणेषु, वचनविपर्ययोऽपि
नगण्य एवैवंविधानिबन्धेषु । ‘विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः’ इति रूपमण्डने पाठः ।
९७। नरञ्चेति । यथाश्रुतपाठे तु विश्वरूपस्त्रिविध इत्यायाति । अत्र च विश्वरूपस्य
मुखसङ्ख्यादर्शनात् सम्भवदपि तस्य त्रैरूप्यं तन्त्रान्तरविरोधीति कृत्वा परिहृतम्, पाठान्तरञ्च
कल्पितम् । अत एव रूपमण्डने—
विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः ।
पताका हलशङ्खौ च वज्राङ्कुशशरांस्तथा ॥
चक्रञ्च बीजपूरञ्च वरो दक्षिणबाहुषु ।
पताका दण्डपाशौ च गदाशार्ङ्गोत्पलानि च ॥
शृङ्गी मषलमक्षञ्च क्रमात् स्युर्वामबाहुषु ।

६४ देवतामूर्तिप्रकरणम्
गदाखड्(गं ? गौ) तथा चक्रं वज्राङ्कुश(क ? श)राणि वै ।
शङ्खखेटौ धनुः पद्मं दण्डपाशावनन्तकः ॥ १०० ॥
नरं तथा नारसिंहं (तृतीयं? स्त्रीमुखं) शूकराननम् ।
तेजःपुञ्जोद्भवं कार्यमनन्तं नाम नामतः ॥ १०१ ॥
इत्यनन्तः ।
त्रैलोक्यमोहनं वक्ष्ये संसारमोहकारकम् ।
षोडशैव भुजास्तस्य तार्क्ष्यारूढं महाबलम् ॥ १०२ ॥
गदाचक्राङ्कुशान्येव बाणशक्तिसुदर्शनम् ।
वरदं करमुद्धृत्य शस्त्रा वै दन्ति(णस्त?णे त)था ॥ १०३ ॥
मुद्गरः पाशशार्ङ्गौ तु शङ्ख(:) पद्मकमण्ड(लु ? लू) ।
शृङ्गी च वामहस्ते स्याद् योगमुद्रा करद्व(यम् ? ये) ॥१०४॥
नरञ्च नारसिंहाख्यं शूकरं कपिलाननम् ।
द्विशक्त्यष्टशक्तियुतं कुर्यात् त्रैलोक्यमोहनम् ॥ १०५ ॥
इति त्रैलोक्यमोहनः ।
हस्तद्वये योगमुद्रा वैनतेयोपरि स्थितः ।
क्रमान्नरनृसिंहस्त्रीवराहमुखवन्मुखः ॥ ( ३ अ० ५५-५८ श्लो० )
इत्यस्य विश्वरूपस्य चतुर्मुखत्वं वैकुण्ठवत् प्रकारभेदञ्च प्रतिपादयति । मूले तुङ्गमित्यत्र
लुङ्गमिति स्यात्, नामैकदेशे नाम इति मातुलुङ्गमित्यर्थः ।
१०१ । अत्रापि विश्वरूपवद् व्यवस्था । यद्वा उभयत्रापि 'तृतीयमि'ति 'स्त्रीमुखमि'त्य-
स्यानुकर्षणार्थम्, एवञ्च 'स्त्रीमुखम्' इति बन्धनीमध्ये पाठान्तरकल्पनं सुखार्थम् । रूपमण्डने
मुखस्य विवरणं नास्ति । रूपमण्डनेऽनन्तलक्षणम्—( ३ अ० ५८-५९ श्लो० )
अनन्तोऽनन्तरूपस्तु हस्तैर्द्वादशभिर्युतः ।
अनन्तशक्तिसंवीतो गरुडस्थश्चतुर्मुखः ॥
दक्षिणे तु गदाखड्गौ चक्रं वज्राङ्कुशे शरः ।
शङ्खः खेटं धनुः पद्मं दण्डपाशौ च वामतः ॥ इति
१०२-१०५ । अत्र त्रैलोक्यमोहनस्य षोडशानां भुजानां चतुर्दशसु यथोक्तान्यस्त्राणि करद्वये
योगमुद्रेति चतुर्थार्थः । शृङ्गी योगेन पर्वतमभिधत्ते ।

पञ्चमोऽध्यायः ६५
दक्षिणे पुण्डरीकाक्षः पूर्वे नारायणः स्मृतः ।
पश्चिमे (स्याद् ? स्यात्तु)गोविन्द उत्तरे मधुसूदनः ॥१०६ ॥
ईशाने स्थापयेद् विष्णुमाग्नेय्याञ्च जनार्दनम् ।
नैर्ऋत्ये पद्मनाभञ्च वायव्यां माधवं तथा ॥ १०७ ॥
केशवं मध्यतः स्थाप्यमथवा वासुदे( वं करम् ? वकम् ) ।
सङ्कर्षणप्रद्युम्नौ चानिरुद्धश्च यथाक्रमम् ॥ १०८ ॥
जलशायी तथा प्रोक्तो दशावतारसंयुतः ।
शूकरश्चाग्रतः स्थाप्यः सर्वदेवमयः शुभः ॥ १०६ ॥
इति विष्ण्वायतनम् ।
प्रतीहारांस्ततो वक्ष्ये अष्टौ चतुर्षु दिक्षु च ।
तस्यानुक्रमरूपञ्च लक्षयेद् यस्य यादृशम् ॥ ११० ॥
वामनाकाररू(पै ? पा)श्च कर्त्तव्याः सर्वतः शुभाः ।
तर्जनीशङ्खचक्रं चेदं प्राग् दक्षिणक्रमात् ॥ १११ ॥
(द ? च)ण्डाभिधानकः प्रो(क्ता शस्त्रा ? क्तोऽस्या)पसव्ये
प्रचण्डकः ।
वामे चण्डः प्रकर्त्तव्यः प्रचण्डो दक्षिणे तथा ॥ ११२ ॥
१०६ । 'गोविन्दः पश्चिमे स्थाप्य' इति रूपमण्डने ( ३ अ० ६३ श्लो० ) पाठः ।
१०८ । 'केशवो मध्यतः स्थाप्यो वासुदेवोऽथवा बुधैः ।
सङ्कर्षणो वा प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो वा यथाविधि ॥' इति रूपमण्डने पाठः ।
११० । यस्य प्रतीहारस्य यादृशमनुक्रमरूपं भवेत् , तस्य तादृशमनुक्रमरूपं लक्षयेत् ,
वक्ष्यमाणलक्षणत इत्यर्थः । अनुक्रमः हस्तेषु वामदक्षिणादिक्रमेण ऊर्ध्वाधःक्रमेण चास्त्राणां
सन्निवेशपरिपाटी । रूपम् आकृतिः ।
१११ । 'तर्जनी शङ्खचक्रे च दण्डं प्राग् दक्षिणक्रमात्' इति स्यात् । एवमेव रूपमण्डने
पाठः ( ३ अ० ६८ श्लो० ) ।
११२ । 'अपसव्ये प्रचण्डक' इत्युक्त्यैव सव्ये चण्डक इति लभ्यते ; एवञ्च 'वामे चण्डः'
इत्याद्यनुवादकमङ्गं सुखार्थम् । यद्वा, सव्यशब्दस्य वामदक्षिणोभयवाचित्वेन अपसव्यशब्दस्यापि

६६ देवतामूर्तिप्रकरणम्
पद्मखड्गं खेटकञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षिणे ।
विलोमैः पद्मग(मोक्ता ? दयोः) जयो विजयदक्षि(णैः ? णे) ॥
तर्जनी बाणचापञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षि(णाम् ? णा) ।
गदाऽपि सव्यतः कुर्याद् धाता तस्माद् विधातृकः ॥ ११४ ॥
तर्जनीपद्मशङ्खञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षि(णं ? णा ।
सव्यापसव्ययोगेन सुभद्रो भद्र एव च ॥ ११५ ॥
मूर्त्तेः प्रमाणगणनां गरुडध्वजस्य
ब्रह्मादयोऽमरगणा न हि ते समर्थाः ।
विश्वस्य पालनविधौ बहुधाप्रकारं
रूपाणि यस्य विचरन्ति स पातु विष्णुः ॥ ११६ ॥
इति विष्णुप्रतीहाराः ।
इति क्षेत्रात्मजसूत्रभृन्मण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे देवतामूर्तिप्रकरणे
विष्णुशालग्रामशिलापरीक्षादिभेदाधिकारो नाम
पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
तथात्वाच्चण्डो वा दक्षिणे प्रचण्डो वेति भ्रमः शिष्याणां मा भूदित्यसन्दिग्धार्थमुत्तरार्द्धमिति
ज्ञातव्यम् ।
११३ । विलोमैः पद्मगदयोरिति ; जयस्य वामोर्ध्वादिहस्तेषु क्रमात् पद्मं खड्गः खेटकं
गदा चेत्यायुधानीति पूर्वार्धस्यार्थः । ततश्चैवामायुधानां पद्मगदयोर्वैलोम्येन विजयस्याऽऽयुधं भवेत्
इत्युत्तरार्धस्यार्थः, वैलोम्यञ्च पूर्वं गदायाः पश्चाच्च पद्मस्य सन्निवेशादिति ज्ञेयम् । एवञ्च 'विलोमैः
पद्मगदोर्विजयो जयदक्षिणे' इत्येवोचितः पाठः ।
११४-११५ । अनयोरपि गदाया एव सव्यापसव्ययोगेन व्यवस्थेति द्रष्टव्यम् ।

देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । जटाभारसमायुक्तं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ त्रिलोचनं..."
Wait, in Shilpa texts, Sadyojata is described:
In Rūpamandana / Devatāmūrtiprakaraṇa / Aparājitapṛcchā:
Wait! Is it from Devatāmūrtiprakaraṇa?
Look at the bottom of the page:
"देवता—१३" -> THIS IS "देवतामूर्तिप्रकरणम्" (Devatā-mūrti-prakaraṇam), chapter 6 (षष्ठोऽध्यायः), page/sheet 13!
YES! "देवता—१३" at the bottom means Devatāmūrtiprakaraṇa!
Let's check Devatāmūrtiprakaraṇa, Chapter 6:
Chapter 6 of Devatāmūrtiprakaraṇa starts with Śiva pratimā lakṣaṇa!
Verse 1:
"शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् ।
जटाभारसमायुक्तं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ १ ॥"
Verse 2:
Does it say "त्रिलोचनं" or "विलोचनं"?
Wait, in many editions of Devatāmūrtiprakaraṇa (edited by Upendra Mohan Sankhyatirtha or others, Calcutta Metropolitan Series):
Let's search memory:
"त्रिलोचनं

३८ देवतामूर्तिप्रकरणम्
रक्ताम्बरधरं देवं रक्तयज्ञोपवीतिनम् ।
रक्तोष्णीषं रक्तनेत्रं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ ३ ॥
जटाकृतचन्द्रदेवं त्रिनेत्रं तुङ्गनासिकम् ।
महा(रक्तं?वक्त्रं) महाबाहुं खड्गखेटकधारिणम् ॥ ४ ॥
रक्तास्यं रक्तनयनं रक्तकुण्डलधारिणम् ।
रक्तालंकारसंयुक्तं स(र्वा?र्पा)भरणभूषितम् ॥ ५ ॥
इति वामदेवः ।
दंष्ट्राकरालविकटास्यं सर्पशीर्षं विलोचनम् ।
रुण्डमालाधरं देवं सर्पकुण्डलमेव च ॥ ६ ॥
भुजङ्गकेयूरधरं सर्पहारोपवीतिनम् ।
योनिशं (?) कटिसूत्रञ्च वृश्चिकामालिका गले ॥ ७ ॥
नीलोत्पलदलश्याममतसीपुष्पसन्निभम् ।
पिङ्गभ्रूपिङ्गजटिलं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ८ ॥
तक्षकं पुष्टिकञ्चैव पादौ च नूपुरौ कृतौ (?) ।
अघोरस्य स्वरूपन्तु कालरूपमिवापरम् ॥ ६ ॥
महावीर्यं महोत्साहमष्टबाहुं महाबलम् ।
लासयन्तं रिपुबलं निवेशो यत्र भूतले ॥ १० ॥
६। 'दंष्ट्राकरालवदनम्' इत्येवं कृते छन्दोहानिः पुनरुक्तिश्च परिहृते भवतः । रुण्डमालेति,
रुण्डं कबन्धः, 'कबन्धो रुण्डमुच्यते' इति हारावली ।
७। योनिशमिति दुरूहार्थस्यास्य पदस्य पाठान्तरमनुसन्धेयम् । वृश्चिकेति दीर्घत्वं
छन्दःसौन्दर्यार्थम् ।
८। अतसीति क्षुमापुष्पं नीलवर्णम् ।
९। तक्षकमिति । अत्र 'तक्षकः पुष्टिकश्चैव पादयोर्नूपुरौ कृतौ' इति सुश्लिष्टार्थकः सम्भाव्य-
मानः पाठः । पुष्टिक इति सर्पविशेषस्य नाम, तक्षकः प्रसिद्धः ।
१०। निवेशो यत्र भूतले इति । यत्र भूभागे देवस्य निवेशः स्थितिरतत्र रिपुबलं
त्रासयन्तमित्यर्थः ।

षष्ठोऽध्यायः ६६
खट्वाङ्गं (चक्र ? च क)पालञ्च खेटकं पाशमेव च ।
वामहस्तेषु कर्त्तव्यं (हस्तानां(?) शस्त्राणां) च चतुष्टयम् ॥११॥
त्रिशूलं परशुं खड्गं (चण्डं (?) चक्रं) चैवारिमर्दनम् ।
दक्षिणेषु करेपु स्यादेतच्छस्त्रचतुष्टयम् ॥ १२ ॥
इत्यघोरः ।
पीताम्बरधरं देवं पीतयज्ञोपवीतिनम् ।
मातु(लि?लु)ङ्गं करे वामे अक्षसूत्रञ्च दक्षिणे ॥ १३ ॥
इति तत्पुरुषः ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशं जटाचन्द्रविभूषितम् ।
त्र्यक्षं दत्ते त्रिशूलञ्च वामहस्ते कपालिनम् ॥ १४ ॥
इतीशः ।
कपालमालिनं श्वेतं शशाङ्ककृतशेखरम् ।
व्याघ्रचर्मधरं भद्रं नागेन्द्रासनभूषितम् ॥ १५ ॥
त्रिशूलं चाक्षसूत्रञ्च कारयेद्दक्षिणे करे ।
कपालं कुण्डिका पाशं योगमुद्रा करद्वये ॥ १६ ॥
इति मृत्युञ्जयः ।
एकवक्त्रं त्रिनेत्रं च शशाङ्ककृतशेखरम् ।
बृहद्भालकपालं च कण्ठग्रीवासुशोभितम् ॥ १७ ॥
चतुर्भुजं महाबाहुं शूलपङ्कजधृत्करम् ।
दिव्यरूपधरं देवं वरदाभयपाणिकम् ॥ १८ ॥
इति विजयः ।
चतुर्भुजं महाबाहुं शुक्लाक्षिपाणिपादकम् ।
पुस्तकाभयहस्तञ्च वरदाक्षं द्विलोचनम् ॥ १६ ॥
इति किरणात् ।
१६। कुण्डिका कमण्डलुः। योगमुद्रा मुद्राविशेषः। तत्स्वरूपं श्रीतत्त्वचिन्तामणौ
षोडशप्रकाशे द्रष्टव्यम् ।
१९। वरदाक्षमिति वराक्षसूत्रकरमित्यर्थः ।

१०० देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
ज्वलत्पावकसङ्काशं खड्गहस्तं त्रिशूलिनम् ।
महाक्रोधधरं देवं भयत्तत्तं (?) महद्भयम् ॥ २० ॥
इत्यघोरः (?) ।
चित्रचन्द्रधरं (सूलं ? चित्रं) चित्रयज्ञोपवीतिनम् ।
चित्ररूपं महेशानं चित्रैश्वर्यसमन्वितम् ॥ २१ ॥
चतुर्बाहुं चैकवक्त्रं सर्व्वालङ्कारभूषितम् ।
खड्गचापशिरःखेटं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ २२ ॥
इति श्रीकण्ठमूर्त्तिः ।
त्रिलोचनं चतुर्बाहुं शुक्रनेवं करद्वयम् ।
दत्ते पाणौ च संपूर्णं चामृतं च रसं पिबेत् ॥ २३ ॥
अक्षसूत्रं तथा वामे महादेवमुमार्चितम् ।
रुद्रमेकादशं प्रोक्तं महदैश्वर्यकारकम् ॥ २४ ॥
इति महादेवः ।
पद्मासनशिवच्छायां योगासनकरद्वयम् ।
पञ्चवक्त्र(भ

• र्धेनस्तु has र्धे. So the correction र्द्धेन तु also has र्!
  Wait, look at the image: yes, there is a small repha merged with the matra: र्द्धेन तु or द्धेन तु?
  Wait, let's look at:
  कृष्णा(र्धेनस्तु ? द्धेन तु) or (र्धेनस्तु ? र्द्धेन तु)?
  Wait, look at the letter: is that र्द्धेन? Look at the top hook: it goes up and curves right: that IS a repha! And the slant goes left: that's an e-matra! So it has BOTH the e-matra and the repha: र्द्धेन तु!

11. Line 13:
    कृष्णार्धे मुकुटं कुर्याज्जटाभारञ्च दक्षिणे ॥ ३३ ॥

12. Line 14:
    कुण्डलं दक्षिणे भागे वामे मकरकुण्डलम् ।

13. Line 15:
    अक्षमाला त्रिशूलञ्च चक्रं वै शङ्खमेव च ॥ ३४ ॥

14. Line 16:
    (इत्य?इति) कृष्णशङ्करः ।

15. Line 17:
    `पद्मशक्तिखेटशङ्गं मूर्त्ति(:?) स्यात् कृष्ण(तार्त्तिकः?कार्त्तिकी)

१०२ देवतामूर्तिप्रकरणम्
शिवनारायणं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् ।
वामार्द्धे माधवं विद्याद्दक्षिणे शूलपाणिनम् ॥ ३६ ॥
बाहुद्वयञ्च कृष्ण(अ?स्य) मणिकेयूरभूषितम् ।
शङ्खचक्रधरं शान्तमारक्ताङ्गु(ली?लि)विभ्रमम् ॥ ३७ ॥
चक्रस्थाने गद(ां)वाऽपि पाणौ दद्यादधस्तने ।
शेषं वा दक्षिणे दद्यात् कट्यर्थं भूषणोज्ज्वलम् ॥ ३८ ॥
पीतवस्त्रपरीधानं चरणं मणिभूषितम् ।
दक्षिणार्धजटाभार(मर्धं दुष्कृत?मर्द्धेन्दुकृत)लक्षणम् ॥ ३६ ॥
भुजङ्गहारवलयं वरदं दक्षिणं करम् ।
द्वितीयं चापि कुर्वीत त्रिशूलवरधारिणम् ॥ ४० ॥
व्यालोपवीतसंयुक्तं कट्य(र्धं कृत?र्धे कृत्ति)वाससम् ।
मणिरत्नैश्च संयुक्तं पादं नागविभूषितम् ॥ ४१ ॥
इति शिवनारायणः ।
एकपीठसमारूढं तनु(त्येक?त्य)निवासिनम् ।
षड्(वक्तृञ्च ? भुजञ्च) चतुर्वक्त्रं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥४२॥
अक्षसूत्रं त्रिशूलञ्च गदाञ्चैव तु दक्षिणे ।
कमण्डलुञ्च खट्वाङ्गं चक्रं वामभुजे तथा ॥ ४३ ॥
इति ह(री?रि)हर(पी?पि)तामहः ।
३८। 'शेषं वा दक्षिणे दद्यादि'त्यत्र 'शङ्ख' चैवोत्तरे दद्यादि'ति मत्स्यपुराणे
(२६० अ०, २४ श्लो०) पाठः ।
४२। द्वाचत्वारिंशश्लोकात्त्रिचत्वारिंशश्लोकं यावदेकं हरिहरपितामहलक्षणम्, पुनश्चतु-
श्चत्वारिंशश्लोकात् पञ्चत्वारिंशश्लोकं यावदन्यद् हरिहरपितामहलक्षणमिति; किमभिसन्धान-
मूलेयं लक्षणद्वयीति नावधारयामः। न चैका पुष्पिकैव खपुष्पायतामिति वाच्यम्; उभयो-

षष्ठोऽध्यायः १०३
चतुर्वक्त्रमष्टबाहुं चतुष्कैकनिवासिनम् ।
ऋद्धा(?)मुखगतः कार्यः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ ४४ ॥
खट्वाङ्गत्विशूलहस्तो रुद्रो दक्षिणतः शुभः ।
कमण्डलुश्चाक्षसूत्रमपरस्थः पितामहः ॥ ४५ ॥
शङ्खचक्रधरो हरिर्वामे चैव तु संस्थितः ।
एवं विधेय(?)कर्त्तव्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४६ ॥
इति (सूर्य?)हरिहरपितामहः ।
षड्भुजञ्च चतुर्वक्त्रं सर्वाभरणभूषितम् ।
कमण्डलुश्चाक्षसूत्रमुभयोः कमलधृतकरम् ॥ ४७ ॥
मणा(?)लोर्द्धौ युग्महस्ते कर्त्तव्ये शुभलक्षणे ।
सर्वाभरणसंयुक्तं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४८ ॥
इति चन्द्राङ्कपितामहः ।
लेलिहन्तं दंष्ट्राकरालं चण्डभैरवमुत्तमम् ।
एकवक्त्रं शूलहस्तं खड्गशक्तिशराङ्कुशम् ॥ ४९ ॥
वरदं दक्षिणे ज्ञेयं खट्वाङ्गं खेटकं तथा ।
चापं तथाऽभयं चैव कपालं वामहस्तके ॥ ५० ॥
लक्षणयोर्भिन्नतयैकस्य वस्तुनः प्रतिपादकत्वानुपपत्तेः । तस्माद् द्वितीयहरिहरपितामहलक्षणे
'दिवाकर'पददर्शनात् सूर्यहरिहरपितामहस्येदं लक्षणमिति निश्चिनुमः । 'तनुत्रयनिवासिनमि'ति
सम्भाव्यमाने पाठे एतेषां पृथङ्मूर्त्तयः कर्त्तव्या इत्यर्थः ।
४४ । चतुर्वक्त्रमिति द्वितीयान्तपदाना मन्वयो दुर्घटः । चतुष्कैकनिवासिनमिति, एकस्मिन्
चतुष्कोणे स्थाने चतुष्कोणवत्यासने वा समासीनम् । ऋद्धामुखगत इति, रुद्रस्य दक्षिणे,
हरेर्वामे, पितामहस्य पश्चिमे सन्निवेशदर्शनादयं पूर्वदिक्स्थ इत्यायाति, क्वचित्तदर्थद्योतकमिदं
पदं स्यादनर्थकं वेति सुधीभिर्भाव्यम् ।
४६ । द्वितीयार्द्धे 'एवंविधोऽयं कर्त्तव्यः सर्वकामफलप्रदः' इति स्यात् ।
४७-४८ । चन्द्राङ्कपितामहोऽनुसन्धेयस्वरूपः ।

१०४ देवतामूर्तिप्रकरणम्
द्वाभ्यां वै गजचर्म स्यान्मुण्डमालाविभूषितम् ।
(इद?ईदृ)शं कारयेत् प्राज्ञश्चण्डभैरवमुत्तमम् ॥ ५१ ॥
इति चण्डभैरवः ।
विरूपाक्षस्ततः खड्गं शूलं डमरुमङ्कुशम् ।
सर्पं चक्रं गदामक्षसूत्रं बिभ्रत् कराष्टके ॥ ५२ ॥
खेटं खट्वाङ्गशक्ति(श्व? श्व) परशुतर्जनीघटम् ।
घण्टाकपाल(क्तौ?कौ) चेति (वामार्धा?वामोर्ध्वा)दिकराष्टके ॥ ५३ ॥
इति विरूपाक्षः ।
त्र्यम्बकोऽपि दधच्चक्रं डमरुं (मुदरं ? मुद्गरं) शरम् ।
शूलाङ्कुशाहिजाप्यञ्च दक्षोर्ध्वादिकराष्टके ॥ ५४ ॥
गदाखट्वाङ्गपात्राणि कार्मुकं तर्ज(नी ? नीं) घटम् ।
परशुं पट्टिशं चैव वामोर्ध्वादिक्रमेण वै ॥ ५५ ॥
इति त्र्यम्बकः ।
कार्यो हरिहर(स्या?श्चा)पि दक्षिणाद्धे सदाशिवः ।
वामार्द्धे च हृषीकेशः श्वेतनीलाकृ(तिः?ती) क्रमात् ॥ ५६ ॥
व(रं?र) त्रिशू(लं?ल) चक्राब्जधारिणो बाहवः क्रमात् ।
दक्षिणे वृष(भे?भः) पार्श्वे वामे विहगराडिति ॥ ५७ ॥
इति हरि-हरमूर्त्तिः ।
कृ(ष्णा?ष्ण)शङ्करसंयोगाद् द्वाविंशद्भेद-(मर्जयः ? मूर्त्तयः) ।
नोदिता ग्रन्थबाहुल्याज् (ज्ञेयादियार्णवा?) बुधैः ॥ ५८ ॥
५४-५५ । अहिजाप्यमिति अहिः सर्पः जाप्यं जपसाधनमक्षसूत्रमिति यावत् । गदा-
खट्वाङ्गेति । पात्रं नृकपालम् । एतेनायं षोडशभुज इति सिद्धम् । पूर्वोक्तो विरूपाक्षोऽपि
तथा ।