रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

234 रत्नावली
प्रियवचनं सागरिकानुरागरूपम् इत्यर्थः । प्रतिपालयति अपेक्षते । समीहितकार्य्यसिद्धया
समीहितं यत् कार्यं तस्य सिद्धया साफल्येन । समीहिताभ्यधिकया इति पाठे समीहितात्
सागरिकावार्त्तालाभरूपात् अभ्यधिकया तद्दर्शनलाभरूपया इत्यर्थः । उपहसितः तिरस्कृतः
बृहस्पतेः बुद्धिविभवः बुद्धिरूपम् ऐश्वर्य्यं येन सः । गुरुः अनुरागः प्रेम लौहित्यञ्च तेन
खिन्नं हृदयं यस्य सः । सन्ध्या एव वधूः नागरिका तया दत्तः कृतः सङ्केतः
अमुकसमये त्वया अमुकस्थानमागन्तव्यमित्येवंरूपः यस्मै सः । सहस्ररश्मिः सूर्य्यः
अस्तगिरिकाननम् अस्ताचलरूपं वनम् । अनुसरति । यथा कयाचित् नायिकया दत्त-
सङ्केतः नायकः निर्दिष्टं निभृतम् अभिसरणीयांगं किञ्चित् काननम् अनुगच्छति तथा
सूर्य्योऽपि सन्ध्यासमागमे वारुण्यां दिशि अस्ताचलशिखरमुपैति इति भावः । रूपकोत्-
प्रेक्षयोः सङ्करः । समासोक्तिश्छविः ।
Beng. Trans.—( সহর্ষে বসন্তকের প্রবেশ )
বিদূষক—( সানন্দে ) হী হী ভো ! কি আশ্চর্য্য ! কি আশ্চর্য্য ! আজ আমার নিকট
হইতে এই প্রিয় সংবাদ শ্রবণ করিয়া প্রিয়বয়স্যের মনে যেরূপ আনন্দ হইবে, আমার
মনে হয় কোশাম্বীরাজ্য লাভ করিয়াও প্রিয়বয়স্যের সেইরূপ আনন্দ হয় নাই। ( পরি-
ভ্রমণপূর্ব্বক অবলোকন করিয়া ) এই যে প্রিয়বয়স্য যেরূপ এইদিকে মুখ করিয়া
তাকাইয়া আছেন, তাহাতে মনে হইতেছে যেন তিনি আমারই অপেক্ষা করিতেছেন।
তবে অগ্রসর হই। ( অগ্রসর হইয়া ) প্রিয়বয়স্যের জয় হউক !
হে বয়স্য, আজ সৌভাগ্যক্রমে আপনি ঈপ্সিত কার্য্যসিদ্ধির ফলে অভ্যুদয় লাভ .
করিয়াছেন।
রাজা—( সানন্দে ) বয়স্য, প্রিয়া সাগরিকার কুশল ত ?
বিদূষক—( সগর্ব্বে ) হে বয়স্য, অতি শীঘ্র নিজে দেখিয়াই বুঝিতে পারিবেন।
রাজা—( সানন্দে ) বয়স্য, প্রিয়ার দর্শনও হইবে না কি ?
বিদূষক—( অহঙ্কারের সহিত ) বৃহস্পতির বুদ্ধিবৈভবকে উপহাসকারী আমার মত
অমাত্য যাঁহার, তাঁহার (এরূপ আকাঙ্ক্ষিত দর্শন) হইবে না কেন ?
রাজা—( হাসিয়া ) কিছু আশ্চর্য্য নয়। তোমাতে কি না সম্ভবপর হয় ! তাহা
হইলে বল—আমি সবিস্তরে শ্রবণ করিতে ইচ্ছা করি।
( বিদূষক কর্ণে এইরূপ বলিলেন )

তৃতীয়াঙ্কঃ 235
রাজা—(সানন্দে) বয়স্য ইহাই তোমার পারিতোষিক। (হাত হইতে কঙ্কন
খুলিয়া দিলেন)
বিদূষক—(বলয় পরিধানপূর্ব্বক নিজেকে ভালরূপে দেখিয়া) যাই হোক্, আমি এখনই
বিশুদ্ধ সুবর্ণনির্ম্মিত বলয়দ্বারা অলঙ্কৃত হস্তটি নিজের ব্রাহ্মণীকে গিয়া দেখাইব।
রাজা—(হস্তে ধরিয়া বারণ করতঃ) তুমি পরে গিয়া দেখাইও। এখন দিবসের
কতটুকু আর অবশিষ্ট আছে দেখিয়া আইস।
বিদূষক—(পরিক্রমণ পূর্ব্বক অবলোকন করিয়া) ভো, দেখুন দেখুন—এই যে ভগবান্
সহস্ররশ্মি (সূর্য্য) অতিশয় অনুরাগ (প্রেম অথবা লোহিত্য) ভরে আকৃষ্টচিত্ত হইয়া
যেন সন্ধ্যাবধূ-প্রদর্শিত সঙ্কেতে অস্তাচল-শিখরস্থিত কাননে অনুগমন করিতেছেন।
Eng. Trans.—(Enter Vasantaka in a joyous mood)
Jester—(Joyfully) Ha, ha! How wonderful! I think that
my friend was not so much delighted at heart when he
obtained the kingdom of Kaushámbi as he will be when he
will hear today this agreeable news from me.
(Walking round and looking)
Ah, as my friend is looking at this direction, I presume
that he is expecting me. So, let me approach him. Victory,
victory to you, my friend! Fortune is propitious today
to you due to the accomplishment of your desired mission.
King—(With joy) Friend, how is my beloved Ságariká?
Jester—(With pride) In a little while you will see her
and ascertain for yourself.
King.—(Rejoicing) What, may I even hope to see her
(soon)?
Jester (Vauntingly) Why not?—specially when I am
counsellor—I who laugh at the excellent wisdom of
Brihaspati?
King—(similing) Nothing to wonder at! what is impossible
for you! but come, tell me; I long to hear the particulars.
(The Jester whispers in his ear)

236 रत्नावलो
King—(Gladly) My friend this is your reward. (Takes off
the bracelet from his own hand and offers him)
Jester—(Wearing the bracelet and looking) Well, let it be
so. I shall go and show my wife this hand adorned with this
bracelet made of pure gold.
King—(Catches hold of his hand and stops) My friend,
you will show it afterwards. Please ascertain how much of
the day remains.
Jester—(Going round and looking joyfully) See, my friend,
the thousand-rayed god, with his heart agitated with eager
longing (or reddish colour), approaches the bowers on the peak
of the (Western) Setting mountain at the hint given, as it
were, by his beloved bride—the Evening.
राजा—( विलोक्य सहर्षम् ) सखे ! सम्यगुपलक्षितम् । पर्य-
वसितमहः । तथाहि—
अध्वानं नैकचक्रः प्रभवति भुवनभ्रान्तिदीर्घं विलङ्घ्य
प्रातः प्राप्तुं रथो मे पुनरिति मनसि न्यस्तचिन्तातिभारः ।
¹सम्याकृष्टावशिष्टस्वकरपरिकरैः² स्पष्टहेमारपङ्क्ति-
³र्व्याकृष्टावस्थितोऽस्तक्षितिभृति नयत्येष दिक्‌चक्रमर्कः ॥५॥
अपिच—
यातोऽस्मि पद्मवदने⁴ समयो ममैष
सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया ।
प्रत्यायनामयमितोव सरोरुहिण्याः
सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ॥६॥
1 सृष्टावशिष्ट । 2 परिकरस्पष्टहेमार । 3 व्याकृष्य । 4 पद्ममयने ।

तदुत्तिष्ठ। तत्रैव माधवीलतामण्डपे गत्वा प्रियतमा-
सङ्केतावसरं प्रतिपालयावः।
विदूषकः—माह्णदं भणिदं। (इत्युत्तिष्ठति—विलोक्य) भो
वयस्स! पेक्व पेक्व—एसो क्खु बहुलीकिदबिरलबणराइ-
सन्निवेसो गहीदघणपंकपोव्ववणवराहमहिषकण्णच्छबी पसरदि
पुव्वदिसं पच्छादयंतो तिमिरसंघाओ। (क)
(क) शोभनं भणितम्। भोः वयस्य प्रेक्षस्व, प्रेक्षस्व—एष खलु बहुलीकृत-
विरलवनराजिसन्निवेशो गृहीतघनपङ्कपोत्रीवनवराहमहिषकर्णच्छविः प्रसरति पूर्व्वदिशं
प्रच्छादयन् तिमिरसंघातः।
पर्य्यवसितं समाप्तिं गतम्। अध्वानमिति। मे सूर्य्यस्य इत्यर्थः। एकं चक्रं
यस्मिन् सः रथः भुवनभ्रान्तिदीर्घं भुवनं या भ्रान्तिः भ्रमणं तेन दीर्घं अध्वानं

238 रत्नावली

सख्या। इति इव एवंप्रकारेण कथयन्निव सूर्यः कश्चन नायको वा अस्तमस्तकनिविष्टकरः
(सूर्य्यपक्षे) अस्ते अस्ताचले निविष्टाः स्थापिताः कराः किरणाः यस्य सः (नायकपक्षे) अस्तं
शोकेनाधो नमितं यत् मस्तकं तत्र निविष्टः हस्तः यस्य शोकापनोदनार्थमित्यर्थः।
सरोरुहिण्याः पद्मसरसः पद्मिन्याः वा प्रत्ययनां विश्वासजननं करोति इव इत्युत्प्रेक्षा।
वसन्ततिलकावृत्तम्। श्लेषसमासोक्त्युत्प्रेक्षाणां सङ्करः ॥ ६ ॥
प्रियतमायाः सङ्केतावसरं सङ्केतकालं प्रतिपालयावः अपेक्षावहे। शोभनं सुष्ठु।
बहुलीकृताः विपुलीकृताः विरलायाः वनराज्याः काननश्रेण्याः सन्निवेशः रचना येन।
तिमिरसंघात इत्यस्य विशेषणम्। गृहीतेन घनपङ्केण पीवराः स्थूलाः ये वनवराह-
महिषाः तद्वत् कृष्णा कृष्णवर्णा छविः कान्तिः यस्य सः तिमिरसंघातः तमःसञ्चयः।
Prose.—एकचक्रः मे रथः भुवनभ्रान्तिदीर्घम् अध्वानं विलङ्घ्य प्रातः पुनः प्राप्तुं
न प्रभवतीति मनसि व्यग्रचिन्तातिभारः सन्ध्याकृष्टावशिष्टकरपरिकरैः स्पृष्टहेमारपङ्क्तिः
एषः अर्कः अस्तक्षितिभृति अवस्थितः (सन्) दिक्चक्रं व्याकृष्य नयति इव ॥५॥
पद्मवदने, यातः अस्मि, एषः मम समयः। भवती सुप्ता मया एव प्रतिबोधनीया इति
अस्तमस्तकनिविष्टकरः सूर्य्यः सरोरुहिण्याः प्रत्ययनां करोतीव ॥ ६ ॥
Beng. Trans. রাজা—(আনন্দে অবলোকন করিয়া) সখে, ঠিকই লক্ষ্য
করিয়াছ। দিবস সমাপ্ত হইয়াছে। কেননা—আমার একচক্রবিশিষ্ট রথ সমস্ত ভুবন
ভ্রমণে অতি দীর্ঘপথ অতিক্রমপূর্ব্বক প্রাতঃকালে পুনরায় উদয়াচলে উপস্থিত হইতে
পারিবে না এইরূপ মনে করিয়া চিন্তাতিশয়ের দ্বারা অন্তরে ব্যাকুল হইয়া সন্ধ্যাকর্তৃক
আকর্ষণাবশিষ্ট (আकृष्ट হওয়া সত্ত্বেও অবশিষ্ট) স্পষ্ট সুবর্ণনির্ম্মিত অরপংক্তিতুল্য
—নিজ কিরণসমূহকে আকর্ষণপূর্ব্বক অস্তাচলশিখরে অবস্থিত সূর্য্যদেব যেন দিক্‍চক্রকে
নিজের সমীপে আনয়ন করিতেছেন ॥৫॥
পুনশ্চ—
‘হে পদ্মমুখি, আমার সময় হইয়া আসিয়াছে, আমি এখন যাইতেছি। পুনরায় সুপ্ত
(মুকুলিত) অবস্থায় তোমাকে আমিই প্রতিবোধিত করিব’—এইরূপে অস্তাচলশিখরে
(অথবা শোকের দ্বারা অবনত মস্তকে) নিজের কর (কিরণ বা হস্ত) স্থাপন করিয়া
সূর্য্যদেব সরসীকে (অথবা, পদ্মিনীকে) সান্ত্বনা দিতেছেন ॥৬॥
N. B. [এখানে কোন নায়ক যেন নায়িকার শোকাবনত মস্তকে হাত দিয়া আশ্বাস

তৃতীযোঽঙ্কঃ 239
বাক্য বলিতেছেন,—'পদ্মমুখি, এখন আমি যাইতেছি, আমার সময় হইয়াছে। পুনরায়
আমি তোমাকে সুপ্ত অবস্থায় জাগরিত করিব'। ]
এখন গাত্রোত্থান কর, এস, সেই মাধবীলতামণ্ডপে যাইয়া প্রিয়ার সঙ্কেতকাল পর্যন্ত
অপেক্ষা করি।
বিদূষক—উত্তম বলিয়াছেন। ( গাত্রোত্থান করতঃ অবলোকন করিয়া) হে বয়স্য,
দেখুন দেখুন, এই বিরল বনরাজিকে, যেন বহুলরূপে ঘন সন্নিবিষ্ট করিয়া ঘন পঙ্ক-
লেপনহেতু (কৃষ্ণবর্ণ) স্থূলকায় বন্যবরাহও মহিষের ন্যায় কৃষ্ণবর্ণ তিমিরসংঘাত পূর্ব্ব-
দিককে আচ্ছাদিতকরতঃ অগ্রসর হইতেছে।
Eng. Trans. King—You have well observed, my friend.
The day has come to an end.
For,
The sun, burdened with anxieties to the extreme in his
mind, as to the fact that—his one-wheeled chariot, having
traversed the long circuit of the way round the world, would
not be able to resume its course again in the morning, calls
in the remainder of his rays already absorbed by the evening
and taking his seat on the summit of the Setting-mountain
draws near the wheel of the quarters, as it were, with the
visible golden spokes (in the shape of golden rays). 5.
Again, "Adieu, my lotus-faced beloved, my hour is come
and I must depart. I and I alone shall disturb your slumber"
—thus the Sun having placed his rays on the summit of the
Setting-mountain (or on the head down with sorrow) appears
to have consoled the lotus-pond. (or, lotus-plant) 6.
Now, let us rise and wait for the time of assignation
(tryst) of my beloved after going to that bower of the Mádhavi
creeper.
Jester—You have spoken well—(Rises up and looking)
Behold behold, my friend, a thick gloom covering the face
of the eastern direction spreads forward—the gloom that
appears as black as the wild boars and buffaloes besmeared

? No, "सान्द्रा वीथी तथैषा"?
Here: सा (-) न्द्रा (-) वी (-) थी (u?) तथै (-) यं (-)
Is 'थी' shortened?
Wait: सा (-) न्द्रा (-) वी (-) थी (u?) त (u) थै (-) यं (-)
No:
सा (-) न्द्रा (-) वी (-) थी ( - ) त (u) थै (-) यं (-) = 7 syllables (- - - - u - -)
ब (u) कु (u) ल (u) वि (u) ट (u) पि (u) नां (-) = 7 syllables (u u u u u u -)
पा (-) ट (u) ला (-) प (-) ङ्क्ति (u) रे (-) षा (-) = 7 syllables (- u - - u - -)
Wait: पा (-) ट (u) ला (-) प (-) ङ्क्ति (u) रे (-) षा (-):
पा (-)
ट (u)
ला (-)
प (-) (guru because of ङ्क्)
ङ्क्ति (u) (laghu)
रे (-)
षा (-)
= - u - - u - - !
PERFECT SRAGDHARA!
Text:
"सान्द्रा वीथी तथैयं बकुलविटपिनां पाटला पङ्क्तिरेषा ।"
Wait, in the image, is it "पङ्क्तिरेषा" or "पण्ड्क्तिरेषा"?
Look at the conjunct: it has a ङ् with

Here is the complete line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

तृतीयोऽङ्कः 241
( उभौ परिक्रामतः )
विदूषकः—भो ! एदं क्खु, णिपड़ंतमत्तमहुअरवउल-
कुसुमामोदवासिददिसामुहं¹ मसिणमरगअमणिसिलाकुट्टिम-
सुहाअंतचरणसंचारसूइदं तं ज्जेब्ब माहबीलदामंडवं
संपतह्मा² । ता इह ज्जेब्ब चिट्ठदु भवं जाब अहं देवीबेसधारिणीं
सागरिअं गेण्हिअ लहुं आगच्छामि । (क)
राजा—वयस्य ! तेन हि त्वर्यताम् ।
विदूषकः—वयस्स ! मा उत्तम्म । एसो आगदोम्हि । (ख)
( इति निष्क्रान्तः )
राजा—तावदहमप्यस्यां मरकतशिलावेदिकायामुपविश्य
प्रियायाः सङ्केतसमयं प्रतिपालयामि । ( उपविश्य सचिन्तम् ) अहो !
कोऽपि कामिजनस्य स्वगृहिणीसमागम

242 रत्नावली
स्थगयति आच्छादयति ऋणद्धीति यावत् । ततः अन्यामपि दिशं स्थगयति इत्यर्थः । क्रमात्-
क्रामन् सञ्चरन्। अद्रिः पर्व्वतः द्रुमः वृक्षः पुरविभागाश्च नगरविभागाश्च तान्
तिरयति आच्छादयति । ततः पीनत्वं स्थूलत्वम् उपेतः तदनु ततः इत्यर्थः जनस्य ईक्षणपथं
दृष्टिपथं हरति ॥ स्वभावोक्तिरलङ्कारः । शिखरिणी वृत्तम् ॥७॥
बहुलपादपतया वृक्षबहुलतया । पिण्डीकृतान्धकारं घनीभूतान्धकारं वृक्षाणां निरन्तर-
सन्निविष्टतया इत्यर्थः । पुष्पगन्धेन मार्गं निश्चिनोति पालीयमिति । इयं चम्पकानां
चम्पकवृक्षाणां पाली पङ्क्तिः । सिन्धुवारः वृक्षविशेषः सान्द्रा घना बकुलविटपिनां वीथी
पङ्क्तिः । पाटलानां पाटलवृक्षाणाम् एषा पङ्क्तिः । एवं विविधं गन्धम् आघ्राय वीप्सायां
द्विरुक्तिः । अधिगतैः ज्ञातैः पादपैः वृक्षैः करणैः द्विगुणतरेण तमसा निङ्गुतः आच्छादितः
अपि एषः पन्थाः चित्रैः गन्धादिभिरित्यर्थः । व्यक्तिम् अभिव्यक्तिं सुस्पष्टतामिति यावत् ।
प्रयाति । स्रग्धरा वृत्तम् ॥८॥ निपतन्तः मधुकराः यस्मिन् तत् । बकुलकुसुमानाम्
आमोदेन गन्धेन वासितं सुगन्धीकृतं दिशां मुखानि यस्मिन् तत् । मसृणा अकर्कशाः
मरकतमणयः तैः निर्भितं यत् शिलाकुट्टिमं बद्धभूमिः तस्मिन् सुखायमानाः सुखमनुभवन्तः
चरणसञ्चाराः पादविक्षेपाः तैः सूचितं माधवीलतामण्डपम् । लघु शीघ्रम् । स्वर्गस्त्रिया
स्वस्त्रिया यः समागमः तं परिभावयति तिरस्करोति । यः तस्य पक्षपातः
आदरातिशयः ।
**Prose order :—**हरकण्ठद्युतिहरः अयं तमःसंघातः पुरः पूर्ध्वामेव दिशं
स्थगयति ततः अन्यामपि ( दिशं स्थगयति ) क्रमात् क्रामन् अद्रिद्रुमपुरविभागान् तिरयति ।
तदनु पीनत्वम् उपेतः जनस्येक्षणपथं हरति ( पाठान्तरे—भुवनेक्षणफलं हरति ) ॥७॥
नियतमियं चम्पकानां पाली, अयम् असौ सुन्दरः सिन्धुवारः, तथा इयं बकुलविटपिनां
सान्द्रा वीथी, एषा पाटला पङ्क्तिः । एवं विविधगन्धम् आघ्राय आघ्राय अधिगतैः पादपैः
चित्रैः द्विगुणतरतमोनिङ्गुतः अपि एषः पन्थाः व्यक्तिं प्रयाति ॥८॥
Beng. Trans. রাজা—( আনন্দের সহিত চারিদিকে অবলোকন করিয়া ) বয়স্য,
ঠিকই লক্ষ্য করিয়াছ। কেননা, হরকণ্ঠদ্যুতিহারী এই তমোরাশি আগে পূর্ব্বদিক্ তারপর
অন্যদিক্ আচ্ছন্ন করিয়া ক্রমে ক্রমে অগ্রসর হইতে হইতে পর্ব্বত বৃক্ষ ও জনপদের

তৃতীয়োঽঙ্কঃ 243
বিভিন্নাংশ অদৃশ্য করিয়া ফেলিতেছে। তাহার পর ক্রমশঃ ঘন হইয়া ইহা লোকের
দৃষ্টিপথ রোধ করিতেছে। ( পাঠান্তরে—ভুবনবাসীদিগের দৃষ্টির ফল হরণ করিতেছে )। ৭।
এখন পথ প্রদর্শন কর।
বিদূষক—প্রিয়বয়স্য, এই দিকে আসুন।
( উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন )
বিদূষক—( ভালভাবে দেখিয়া ) হে বয়স্য, বৃক্ষবাহুল্যহেতু পিণ্ডীকৃত অন্ধকারতুল্য
( ঘনান্ধকারে পূর্ণ ) এই যে মকরন্দোদ্যান নিকটবর্তী হইয়া উঠিয়াছে। এখন এখানে
কিরূপে পথ দেখিতে পাওয়া যাইবে?
রাজা—( গন্ধ আঘ্রাণ করিয়া ) বয়স্য, আগে আগে যাও। এখানে পথ অতি
সুপরিচিত। কেননা—
এইটি নিশ্চয়ই চম্পকের শ্রেণী, এটি সুন্দর সিন্ধুবার বৃক্ষ। এইটি বকুলবৃক্ষসমূহের
ঘনপঙ্‌ক্তি। আর এইটি হইতেছে পাটলবৃক্ষসমূহের বীথী। এইস্থানে পথ দ্বিগুণতর
অন্ধকারের দ্বারা আবৃত হইলেও ( এইরূপ ) বিবিধ গন্ধ আঘ্রাণ করিতে করিতে অভিজ্ঞাত
পদচিহ্ণের দ্বারা উহা অভিব্যক্ত হইতেছে ( সুস্পষ্টভাবে চিনিতে পারা যাইতেছে )। ৮।
( উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন )
বিদূষক—হে বয়স্য, আমরা সেই মাধবীলতামণ্ডপে আসিয়া পৌঁছিয়াছি। ইহাতে
মধুকরসমূহ উড়িয়া বেড়াইতেছে। বকুলপুষ্পের আমোদে দিগঞ্চল সুবাসিত হইয়া
উঠিয়াছে এবং মসৃণ-মরকতমণিনির্ম্মিত শিলাকুট্টিমে পাদসঞ্চারে সুখানুভূতির দ্বারা ইহা
যে সেই মাধবীলতামণ্ডপ তাহা সূচিত করিয়া দিতেছে। এখন আপনি এইস্থানে
অবস্থান করুন। ততক্ষণে বাসবদত্তার বেশধারিণী সাগরিকাকে লইয়া আমি শীঘ্র ফিরিয়া
আসিতেছি।
রাজা—বয়স্য, তাহা হইলে সত্বর যাও।
বিদূষক—বয়স্য, উৎকণ্ঠিত হইবেন না। আমি এখনই আসিতেছি।
( নিষ্ক্রান্ত )
রাজা—আমি ততক্ষণে মরকতশিলানির্ম্মিত বেদিকার উপর উপবেশন করিয়া প্রিয়ার
সংকেতকালের জন্য অপেক্ষা করি। ( উপবেশন করিয়া চিন্তা করিতে করিতে ) অহো,
কি আশ্চর্য্য! কামী ব্যক্তিরা নিজ গৃহিণীর সহিত সমাগমকে উপেক্ষা করিয়া অভিনব
( প্রিয় ) জনের প্রতি আদরাতিশয় ( দেখাইয়া থাকেন )।

244 रत्नावली
Eng. Trans. King—(Looking around with joy) My
friend, you have observed rightly. For—
This deepening gloom stealing the hue of Shiva's neck
first gathers in (covers up) the east and then gradually
spreading over other regions even, obscures the distinction
of mountains trees and towns, and then becoming intenser at
last obstructs the view-path of the people. 7.
Now, show the path.
Jester—Come this way, my dear friend !
(Both go round)
Jester—My friend, near at hand is the Makaranda garden,
looking like (i. e., enveloped with) a mass of darkness due to
the over-growth of trees. How is the way to be found
out here ?
King—(Smelling) My friend, advance. Well, the path
is well known here. For—
The row of the Champaka trees is here, and now here is that
beautiful Sindhuvára tree; we pass the dense avenue of the
Bakula trees and here is the row of the Pátala trees. Now,
by smelling the various odours (of) these trees, which serve
as the indicators thus come to be known, the path becomes
manifest, even though it were concealed by twice the present
gloom. 8.
(Both go round)
Jester—Ha, here we are entering the Mádhavi-bower, which
the maddened blackbees are rushing to, in which all direc-
tions are being perfumed by the fragrance of the Bakula
flowers, and which is indicated by the easy gliding of the
foot-steps on the smooth pavements set with emerald gems.
Do you remain here while I shall return immediately with
Ságariká disguised as the Queen.
King—Then please hasten.

तृतीयोऽङ्कः 245
Jester—My friend, do not be impatient. I am just coming.
King—In the meantime I shall take my seat on this
emerald-slab and wait for the time appointed by my beloved.
(Sitting in a pensive mood) Oh, how the love-stricken persons
are greatly inclined to their newly wooed beloved persons
abandoning (disregarding) the union with their old loves.
तथाहि--
प्रणयविशदां दृष्टिं वक्त्रे ददाति न शङ्किता
घटयति घनं कण्ठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ ।
वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताप्यहो
रमयतितरां सङ्केतस्था तथापि हि कामिनी ॥८॥
अये ! कथं चिरयति वसन्तकः ? तत् किं नु खलु
विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्या वासवदत्तया ?
( ततः प्रविशति वासवदत्ता काञ्चनमाला च )
वासवदत्ता—हंजे कंचणमाले ! सच्चं ज्जेव्व मह बेस-
धारिणी भविअ साअरिआ अज्जउत्तं अहिसरिस्सदि ? (क)
काञ्चनमाला—कधं असधा भट्टिणीए निवेदीअदि ?
अहवा चित्तसालिआदुबारे उपविट्ठो वसंतओ ज्जेव्व दे पच्चअं
उप्पादिस्सदि । (ख)
(क) हञ्जे काञ्चनमाले, सत्यमेव मम वेशधारिणी भूत्वा सागरिका आर्यपुत्रम्
अभिसरिष्यति ?
(ख) कथमसत्या भर्त्रे निवेद्यते ? अथवा चित्रशालिकाद्वारे उपविष्टो वसन्तक
एव ते प्रत्ययम् उत्पादयिष्यति ।

246 · रत्नावली
वासवदत्ता—तदो तहिं ज्जेव्व गच्छह्म । (क)
काञ्चनमाला—एदु एदु, भद्दिणी ! (ख)
( इति परिक्रामतः )
( ततः प्रविशत्युपविष्टः कृतावगुण्ठनो वसन्तकः )
विदूषकः—( कर्णं दत्त्वा ) जह अंअं' चित्तसालिआदुवारे पद-
सद्दो सुणीअदि तह तक्केमि आअदा साअरिआत्ति । (ग)
काञ्चनमाला—भट्टिणि ! इअं सा चित्तसालिआ । ता जाब
बसंतअस्स सञ्ञं करोमि¹ । (घ)
( इति छोटिकां ददाति )
विदूषकः—( सहर्षमुपसृत्य सस्मितम् ) सुसंगदे, सरिसो क्खु तुए
किदो कंचणमालाए बेसो ! अध साअरिआ कहिं दाणिं ? (ङ)
काञ्चनमाला—( अङ्गुल्या दर्शयन्ती ) णं एसा । (च)
विदूषकः—( दृष्ट्वा सविस्मयम् ) एसा फुडं ज्जेव्व बासब-
दत्ता ! (छ)
(क) ततः त

तृतीयोऽङ्कः 247
वासवदत्ता—( साशङ्कमात्मगतम् ) कहं पच्चभिण्णादाम्हि¹ एदेण !
ता गमिस्सं । ( इति गन्तुमिच्छति ) (क)
विदूषकः—"भोदि साअरिए ! इदो आअच्छ । (ख)
(क) कथं प्रत्यभिज्ञातास्मि एतेन ! तद् गमिष्यामि।
(ख) भवति सागरिके, इत आगच्छ।
प्रणयेति। सङ्केतस्था सङ्केतस्थानमागता कामिनी प्रणयविशदां प्रेमार्द्रां दृष्टिं
शङ्किता वक्त्रे न ददाति। रसात् अनुरागातिशयात् कण्ठाश्लेषे कण्ठालिङ्गने पयोधरौ
स्तनौ घनं न घटयति योजयति। प्रयत्नधृतापि गच्छामीति बहुशः अनेकशः वदति।
तथापि सा रमयतितराम् अतिशयेन आनन्दयति एव। हरिणी वृत्तम्। 'नसमरसला
गः षड् वेदैर्हयैर्हरिणी मता' इति लक्षणात् ॥९॥ प्रत्ययं विश्वासम्। छोटिका तर्जनीमध्यमा-
ङ्गुष्ठैः कृतः शब्दविशेषः ताम ॥
Beng. Trans. রাজা—কেননা, সঙ্কেতস্থানে (আগতা অভিসারিকা) কামিনী
শঙ্কিতা হইয়া মুখ প্রতি প্রণয়বিশদ দৃষ্টিপাত করে না, কণ্ঠালিঙ্গনের সময় গাঢ়ভাবে
স্তনযুগলদ্বারা বক্ষঃস্থল নিপীড়িত করে না, অতি যত্নে ধরিয়া রাখিলেও বার বার 'যাই
যাই' বলিতে থাকে, তাহা হইলেও (সঙ্কেতস্থা) সে (রমণী) অধিকতর আনন্দ দান
করিয়া থাকে ॥৯॥
আচ্ছা, বসন্তক কেন দেরী করিতেছে? তাহা হইলে কি দেবী বাসবদত্তা এই
ব্যাপার জানিতে পারিয়াছেন?
( বাসবদত্তা ও কাঞ্চনমালার প্রবেশ )
বাসবদত্তা—কাঞ্চনমালে, সত্যই কি সাগরিকা আমার বেশ ধারণ করিয়া আর্য্যপুত্রের
নিকট অভিসারে গমন করিবে?
কাঞ্চনমালা—ভর্ত্তার কাছে কি অন্যরূপ (মিথ্যা) কিছু নিবেদন করা যায়? অথবা এই
চিত্রশালাদ্বারে উপবিষ্ট বসন্তককে দেখিলেই আপনার বিশ্বাস হইবে।

1. खादाम्हि। 2. (छोटिकां दत्त्वा)।

248 রত্নাবলী
বাসবদত্তা—তাহা হইলে সেইখানেই যাই চল।
কাঞ্চনমালা—দেবি, এইদিকে আসুন।
( উভয়ের পরিক্রমণ )
( অবগুণ্ঠিত মস্তকে উপবিষ্ট বসন্তকের প্রবেশ )
বিদূষক—( কর্ণপাত করিয়া ) যেহেতু এই চিত্রশালাদ্বারে পদশব্দ শুনা যাইতেছে
তাহাতে মনে হয় সাগরিকা আসিয়াছে।
কাঞ্চনমালা—ভর্ত্রি, এই সেই চিত্রশালিকা। তা হ'লে বসন্তককে ইসারা করি।
( তুড়ি দিল )
বিদূষক—( সানন্দে অগ্রসর হইয়া সহাস্যে ) সুসঙ্গতে, তুমি কাঞ্চনমালার বেশ ভাল
ভাবেই করিয়াছ ! সাগরিকা এখন কোথায় ?
কাঞ্চনমালা—( অঙ্গুলিদ্বারা দেখাইয়া ) এই যে তিনি।
বিদূষক—( দেখিয়া সবিস্ময়ে ) এযে স্পষ্ট বাসবদত্তা !
বাসবদত্তা—( আশঙ্কার সহিত স্বগত ) আমাকে কি এ চিনিতে পারিয়াছে? তাহা
হইলে ( এখন ) যাই। ( যাইতে ইচ্ছা প্রকাশ )
বিদূষক—আর্য্যে সাগরিকে, এইদিকে আসুন।
Eng. Trans. For, an amorous (but timid) damsel that
comes (f or the first time) to the place of assignation, does not
cast a glance limpid with love on the face (of the lover) ; does
not allow her breasts to be warmly pressed (or, press her
breasts warmly) at the time of embrace out of love ; and though
firmly seized with effort she mutters very often, 'Let me go.'
Still such a damsel at a tryst gives her beloved much pleasure. 9.
Ah ! why Vasantaka delays ?
Surely Queen Vásavadattá has not heard of our design ?
(Lit : Then, is this affair known to the Queen Vásavadattá ? )
(Enter Vásavadattá and Kánchanamálá)
Vásava—Oh, Kánchanamálá ? Can it be possible that
Ságariká is to meet my Lord in assignation being disguised in
my attire ?

Kánchanmálá—How is it possible to make any misrepresen-
tation to your ladyship ? Vasantaka, seated at the door of
the picture-gallery, will surely create your belief.
Vásava—Then, let us be thither.
(Both go round)
(Enter veiled Vasantaka seated)
Jester—(Hearing) As the tread of the feet is heard at the
door of the picture-gallery, I think Ságariká is come.
Kánchanamálá—This is the picture-gallery, Madam.
Now, let me beckon to Vasantaka (snaps her fingers).
Jester—(Approaching with joy) Ha, Susangatá, you have
fittingly taken up the guise of Kánchanamálá ! Where is
Ságariká now ?
Kánchanamálá—(Pointing with her fingers) There she is.
Jester—(Looking with surprise) Why, this is clearly
Vásavadattá herself !
Vásava—(Alarmed and apart) How now, am I recognized
by him ? Then, let me depart. (About to go)
Jester—Oh! Lady Ságariká, come this way.
( वासवदत्ता विहस्य काञ्चनमालामवलोकयति )
काञ्चनमाला—भट्टिणि ! एव्वं । ( भयवार्य्याङ्गुल्या विदूषकं
तर्जयन्ती ) हदास ! सुमरिस्ससि एदं¹ वअणं । (क)
विदूषकः—तुवरदु तुवरदु सागरिआ । एसो क्खु पुव्वदि-
सादो उग्गच्छदि भअवं मिअलंछणो ।² (ख)
(क) भर्त्रिं, एवम् । हताश, स्मरिष्यसि एतत् वचनम् ।
(ख) त्वरतां त्वरतां सागरिका । एषः खलु पूर्व्वदिश उद्गच्छति भगवान् मृग-
लाञ्छनः ।

1. चत्तची एदं । 2. परिक्रामति ।

250 रत्नावली
वासवदत्ता—(ससम्भ्रममपवार्य) भयवं मिअलंछण ! णमो
दे। मुहुत्तअं दाव ओवारिदसरीरो होहि, जेण पेक्खामि से
भावाणुबंधं। (क)
(सर्वे परिक्रामन्ति)
राजा—(सोत्कण्ठमात्मगतम्) उपस्थितप्रियासमागमस्यापि
किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति मे मनः !
अथवा—
तीव्रः स्मरसन्तापो न तथादौ बाधते यथासन्ने।
तपति प्रावृषि नितरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ॥१०॥
विदूषकः—(आकर्ण्य १) भोदि सागरिए ! एसो क्खु पिअव-
अस्सो तुमं ज्जेव उद्दिसिअ उक्कंठानिब्भरं मंतेदि। ता चिट्ठ
तुमं। णिवेदमि से तुह्मागमणं। (ख)
(वासवदत्ता शिरःसंज्ञां ददाति २)
विदूषकः—(राजानमुपसृत्य) भो वयस्स ! दिट्ठिआ वड्ढसे।
एषो क्खु मए आणिदा सागरिआ। (ग)
राजा—(सहर्षं सहसोत्थाय) वयस्य ! क्वासौ क्वासौ ?
(क) भगवन् मृगलाञ्छन ! नमस्ते। मुहूर्त्तकं तावत् अपवारित-(अपावृत)-
शरीरो भव, येन अस्य भावानुबन्धं प्रेक्षे।
(ख) भवति सागरिके, एष खलु प्रियवयस्यस्त्वामेव उद्दिश्य उत्कण्ठानिर्भरं मन्त्रयते।
तत् तिष्ठ त्वम्। निवेदयामि अस्मै तवागमनम्।
(ग) भो वयस्य, दिष्ट्या वर्धसे। एषा खलु मया आनीता सागरिका।

1. कर्णं दत्त्वा। 2. शिरश्चालयति। 3. सत्रासमपवार्य।

तृतीयाेऽङ्कः 251
विदूषकः—( ससम्भ्रमम् ) णं एसा । (क)
राजा—( उपसृत्य ) प्रिये सागरिके !
शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दृशौ पद्मानुकारौ करौ
रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाहू मृणालोपमौ ।
इत्याह्लादकराखिलाङ्गि ! रभसान्निःशङ्कमालिङ्ग्य मा-
मङ्गानि त्वमनङ्गतप्तविधुराण्येह्येहि निर्वापय ॥ ११॥
वासवदत्ता—( अपवार्य ) कंचणमाले ! एब्वं सअं मंतदि
अज्जउत्तो ! पुणोवि मं कहं आलविस्सदित्ति अहो
अच्चरिअं ! (ख)
काञ्चनमाला—( अपवार्य ) भट्टिणि ! एब्वं णेदं । किं उण
अवरं साहसिआणं पुरिसाणं ण संभाबीअदि ! (ग)
(क) ननु एषा ।
(ख) काञ्चनमाले, एवं स्वयं मन्यते आर्यपुत्रः ! पुनरपि मां कथं चालपिष्यतीति
अहो आश्चर्यम् !
(ग) भर्तृ, एवं स्विदम् । किं पुनरपरं साहसिकानं पुरुषाणां न सम्भाव्यते !
तर्ज्यन्ती भर्त्सयन्ती । मृगलाञ्छनः मृगाङ्कश्चन्द्र इति यावत् । अपाहितशरीरः
गोपायितदेहः । भावानुबन्धम् अनुरागातिशयम् । उत्साम्यति उत्कण्ठते । तीव्र इति ।
तीव्रः अतिशयः । स्मरसन्तापः कामदाहः । आदौ प्रथमदर्शनसमये । बाधते पीडां
ददाति । आसन्ने समीपवर्त्ति-प्रियसमागमे इत्यर्थः । प्रावृषि वर्षासु अभ्यर्णजलागमः
अभ्यर्णः आसन्नः जलागमः यस्मिन् सः दिवसः यथा नितरां सातिशयं तपति तापं ददाति ।
आर्यावृत्तम् । दृष्टान्तालङ्कारः, उपमानोपमेयस्य बिम्बानुबिम्बत्वात् ॥१०॥
उत्कण्ठानिर्भरं उत्कण्ठया निर्भरा सातिशया यस्मिन् तत् राजदन्तादित्वात् परनिपातः ।
मन्यते कथयति । शिरःसंज्ञा मस्तकचालनेन सङ्केतम् इत्यर्थः । शीतांशुरिति । शीतांशः

चन्द्रः। दृशौ चक्षुषी। रम्भागर्भम् रम्भायाः कदल्याः गर्भः अन्तर्भागः एतेन शैत्यातिशयः
व्यज्यते। आह्लादकराण्यखिलाङ्ग्याह्लादकराणि स्मरसन्तापप्रशमनहेतुभूतत्वात् अखिलानि
अङ्गानि यस्याः सा। रभसात् बलेन। निःशङ्कं निःसङ्कोचं यथा तथा। निःशङ्कम् इत्यनेन
स्थानस्य निभृतत्वं व्यज्यते। माम् आलिङ्ग्य समाश्लिष्य। अनङ्गतपविधुराणि मदनदाह-
व्याकुलानि अङ्गानि मम त्वं एह्येहि सत्वरमागच्छ आभीक्ष्ण्ये द्विर्वचनम्। निर्वापय
प्रशमय शीतलीकुरु। शार्दूलविक्रीडितं छन्दम्। शृङ्गाररसः। रूपकोपमे चालङ्कारौ ॥११॥
Prose order—तीव्रः स्मरसन्तापः न तथा आदौ बाधते यथा आसन्नं ।
प्रावृषि अव्यर्थ जलागमः दिवसः तपति ॥ १० ॥
शीतांशुः तव मुखम्, उत्पले तव दृशौ, तव करौ पद्मानुकारी, रम्भागर्भनिभं तव
ऊरुयुगलं, मृणालीपमौ तव बाहू इति हे आह्लादकराखिलाङ्गि! त्वं मां निःशङ्कं
आलिङ्ग्य अनङ्गतपविधुराणि अङ्गानि निर्वापय ॥११॥
Beng. Trans. ( बासवदत्ता हासिया काञ्चनमालार दिके ताकाइलेन )
काञ्चनमाला—देवि, एइरूपइ बटे ! ( अङ्गुली द्वारा विदूषकके शासाइते शासाइते
अनुच्चस्वरे ) अरे हतभागा ! एइ कथाटि स्मरण करिते हइबे।
विदूषक—सागरिके, शीघ्र शीघ्र चलुन। एइ ये पूर्व्वदिक् हइते भगवान् चन्द्रदेव
उदित हइतेछेन।
बासवदत्ता—( शशव्यस्ते—अनुच्चस्वरे ) भगवन् चन्द्रदेव! तोमाकेँ नमस्कार। एखन
किछुक्षणेर जन्य प्रच्छन्न थाक, याहाते आमि इँहार अनुरागातिशय दर्शन करिते पारि।
( सकले परिक्रमण करिलेन )
राजा—( उत्कण्ठार सहित—स्वगत ) प्रियसमागमेर समय उपस्थित हइलेओ आमार
मन एत उत्कण्ठित हइतेछे केन! अथवा,—
अभिमत जन सन्निहित हइले मदनसन्ताप यतटा पीडित करे प्रथमे ततटा करे ना।
वर्षाकाले वृष्टिपतनेर समय निकटवर्त्ती हइया आसिले दिवाभाग अत्यन्त तापदायक हइया
उठे। १०।
विदूषक—( शुनिया ) आर्य्ये सागरिके, एइ ये प्रियवयस्य आपनाकेइ लक्ष्य करिया
अतिशय उत्कण्ठार सहित कथा बलितेछेन। आपनि ( एखाने ) थाकुन। आपनार
आगमनेर संवाद आमि ताँहाके ( आगे ) निवेदन करि।

তৃতীয়োঽঙ্কঃ 253
( বাসবদত্তা মস্তক সঞ্চালনে সঙ্কেত করিলেন )
বিদূষক—( রাজার নিকট অগ্রসর হইয়া ) হে বয়স্য, আপনার অদৃষ্ট ভাল! এই যে
আমি সাগরিকাকে আনিয়াছি।
রাজা—( সহসা উঠিয়া ) বয়স্য, কোথায়—কোথায় তিনি ?
বিদূষক—( ভ্রূকুটি করিয়া ) এই যে তিনি।
রাজা—( অগ্রসর হইয়া ) প্রিয়ে সাগরিকে, তোমার মুখ চন্দ্রের ন্যায়, অক্ষিযুগল
উৎপলের ন্যায়, হস্তদ্বয় পদ্মতুল্য, উরুযুগল কদলীর অন্তর্ভাগসদৃশ ( স্থূল, কোমল ও
গৌরবর্ণ ) এবং বাহুযুগল মৃণালোপম। এইরূপে তোমার সকল অঙ্গই আহ্লাদদায়ক।
( প্রিয়ে ) এস এস। আমাকে নির্ভয়ে গাঢ়ভাবে আলিঙ্গন করতঃ আমার মদনসন্তাপ-
জনিত ব্যাকুল অঙ্গগুলিকে শীতল কর। ১১।
বাসবদত্তা—( অনুচ্চস্বরে ) কাঞ্চনমালে, আর্য্যপুত্র নিজে এইরূপ বলিতেছেন!
আশ্চর্য্যের বিষয় এই যে, তিনি আমাকেও আবার কিরূপে সম্বোধন করিবেন !
কাঞ্চনমালা—( অনুচ্চস্বরে ) দেবি, ঠিক তাই। যাহারা সাহসিক পুরুষ তাহাদের
কাছে কি না সম্ভবপর হয় !
Eng. Trans. (Vásavadattá smiles and looks at Kánchana-
málá)
Kánchanamálá—Madam, so it is. (Apart and threatening
the Jester with her forefinger) Ah, rogue (lit., disappointed)
you will have cause to remember these (your) words.
Jester—Haste, haste Ságariká! the deer-marked deity
(moon) rises in the eastern direction.
Vásavadattá—(With haste and apart) Oh deer-marked deity,
I bow to thee. Be pleased to hide yourself (lit., your frame)
for a moment, so that I may know the state of his feelings.
(All go round)
King—(With anxiety to himself) Why is my heart so much
agitated when the union with my fair one is near at hand?
Or, the heat of love afflicts not so much in the beginning as
it does when (the union with the beloved) draws nigh;