रतिमञ्जरी (कवि जयदेव - कामशास्त्र एवं शृंगार-रस लक्षण सटीक)
Ratimanjari of Kavi Jayadeva with Hindi Commentary
कवि जयदेव (सम्पादक: पण्डित रामदत्त शर्मा) द्वारा
प्रारंभिक मंगलाचरण एवं काम-स्वरूप
'मास्टर' मणिमालायाः ४६ संख्यको मणिः (कामशास्त्रविभागे १)
महाकविश्रीजयदेवविरचिता
रतिमञ्जरी
पण्डितश्रीकनकलालशर्म्मकृतया
'मनोरञ्जिनी'नामिकया सरलहिन्दीभाषाटीकया सहिता ।
सेयम् —
काशीस्थ 'संस्कृत-बुकडिपो' इत्यस्याधिपैः
मास्टर खेलाड़ीलाल ऐण्ड सन्स् महोदयैः
स्वीये
'मास्टर प्रिण्टिङ्ग वर्क्स' मुद्रणागारे
मुद्रयित्वा प्रकाशिता ।
अस्याः सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकायत्तीकृताः ।
तृतीयं संस्करणम् ] सन् १९५४ ई० [ मूल्यम् = )
✤ श्रीपुष्पायुधाय नमः ✤
अथ रतिमञ्जरी
भाषाटीकासहिता
—००००—
✤ ग्रन्थकृन्मङ्गलम् ✤
नत्वा सदाशिवं देवं ना१गराणां मनोहरम् ।
रच्यते जयदेवेन सुबोधा रतिमञ्जरी ॥ १ ॥
✤ टीकाकृन्मङ्गलम् ✤
यस्याः कृपापाङ्गवशान्मनोभूः पुष्पायुधोऽप्यङ्गविहीनरूपः ।
२जेजेति लोकानखिलान् क्षणार्द्धे तां विश्वबीजां त्रिपुरां नमामि ॥ १ ॥
लोका व्यवाये ३पशुवत्प्रवृत्ताः कामाऽऽगमाचारविचारहीनाः ।
तेषां सुबोधाय करोमि टीकां भाषानिबद्धां र४तिमञ्जरीयाम् ॥ २ ॥
टी०—ग्रन्थ के आरम्भ में निर्विघ्न पूर्वक ग्रन्थ समाप्ति होने के लिये
मङ्गलाचरण आवश्यक जानकर जयदेव कवि मङ्गलाचरण करते हैं ।
टी०—रसिक जनों के मन को हरनेवाले सदा शिवजी को नमस्कार
कर मैं जयदेव सुबोध ( सुख से बोध करानेवाला ) रतिमञ्जरी नाम
कामशास्त्र बनाता हूँ ॥ १ ॥
रतिशास्त्रं कामशास्त्रं तस्य सारं समाहृतम् ।
सुप्रबन्धं सुसंक्षिप्तं जयदेवेन भाष्यते ॥ २ ॥
टी०—रतिशास्त्र और कामशास्त्र का सार ( तत्त्वभूत ) मनोज्ञ]
१—नागराणां रसज्ञानाम् । २—जेजेति अतिशयेन जयति पराभावयतीत्यर्थः ।
जयतेर्यङ्लुगन्तस्य रूपम् । ३—व्यवाये मैथुने । ४—रतिमञ्जर्या इयम् रतिमञ्जरीया
ताम् । ( गहादेराकृतिगणत्वाच्छः ) ।
२ रतिमञ्जरी-
रचनावाला और अति लघु ( यह रतिमञ्जरी नाम ग्रन्थ ) मुझ जयदेव
से कहा जाता है ॥ २ ॥
अथ स्त्रीपुंसोर्जातिलक्षणम्—
पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा ।
शशो मृगो वृषोऽश्वश्च स्त्रीपुंसोर्जातिलक्षणम् ॥ ३ ॥
टी०—स्त्रियों के चार भेद हैं—एक पद्मिनी, दूसरी चित्रिणी,
तीसरी शङ्खिनी, चौथी हस्तिनी । इसी प्रकार पुरुषों के भी चार भेद
हैं—पहिला शश, दूसरा मृग, तीसरा वृष, चौथा अश्व ॥ ३ ॥
अथ पद्मिनीलक्षणम्—
भवति कमलनेत्रा नासिकाक्षुद्ररन्ध्रा
अविरलकुचयुग्मा चारुकेशी कृशाङ्गी ।
मृदुवचनसुशीला गीतवाद्यानुरक्ता
सकलतनुसुवेशा पद्मिनी पद्मगन्धा ॥ ४ ॥
टी०—अब पद्मिनी स्त्री का लक्षण कहते हैं—वही स्त्री पद्मिनी है
जिसके नेत्र कमल के सदृश और नासिका की छिद्र छोटे हों, सघन
कुचयुग्म हो, सुन्दर केश हो, दुर्बल शरीर हो, कोमल वाणी हो, सुन्दर
स्वभाव हो, और गाने बजाने में आसक्त हो, सम्पूर्ण शरीर का वेश
सुन्दर हो, पद्म के समान शरीर की सुगन्ध हो ॥ ४ ॥
अथ चित्रिणीलक्षणम्—
भवति रतिरसज्ञा नातिखर्वा न दीर्घा
[ श्लो० ४ ]—कमल इव नेत्रे यस्याः सा । नासिकायां क्षुद्रो रन्ध्रो यस्याः सा ।
कुचयोर्युग्मं कुचयुग्मम् , अविरलं कुचयुग्मं यस्याः सा । चारु केशो यस्याः सा ।
कृशान्यङ्गानि यस्याः सा । मृदु वचनं यस्याः सा मृदुवचना । सुष्ठु शीलं यस्याः सा
सुशीला, मृदुवचना चासौ सुशीला मृदुवचनसुशीला । गीतं च वाद्यं च गीतवाद्ये
तयोरनुरक्ता । तनोः सुवेशस्तनुसुवेशः, सकलस्तनुसुवेशो यस्याः सा । पद्मवत् गन्धः
सुगन्धो यस्याः सा ।
भाषाटीकासहिता । ३
तिलकुसुमसुनासा स्निग्धनीलोत्पलाक्षी ।
घनकठिनकुचाढ्या सुन्दरी बद्धशीला
सकलगुणयुता सा चित्रिणी चित्रवक्त्रा ॥ ५ ॥
टी०—अब चित्रिणी स्त्री का लक्षण कहते हैं—वही स्त्री चित्रिणी
है जो रतिरस को जानती हो, और न बहुत छोटी हो और न बहुत
लम्बी हो । तिल पुष्प के समान नासिका वाली हो, चिकण नीलकमल
के सदृश नेत्र वाली हो, और निरन्तर कठिन कुचों से युक्त हो, सुन्दर
स्वभाव वाली हो, सकल गुणों से युक्त हो, और आश्चर्य मुखवाली हो ॥
अथ शङ्खिनीलक्षणम्—
दीर्घातिदीर्घनयना वरसुन्दरी या
कामोपभोगरसिका गुणशीलयुक्ता ।
रेखात्रयेण च विभूषितकण्ठदेशा
सम्भोगकेलिरसिका(निरता)किल शङ्खिनी सा ॥ ६ ॥
टी०—अब शङ्खिनी स्त्री का लक्षण कहते हैं-जो स्त्री लम्बी कदवाली
हो, दीर्घनेत्रवाली हो, अत्यन्त सुन्दरी हो, काम के उपभोग में रसिक हो,
गुण-शील सम्पन्न हो और जिसका कण्ठदेश तीनरेखा से युक्त (शोभाय-
मान) हो, सम्भोग क्रीडा में आसक्त हो, वह स्त्री शङ्खिनी है ॥ ६ ॥
अथ हस्तिनीलक्षणम्—
स्थूलाधरा स्थूलनितम्बभागा
स्थूलाङ्गुली स्थूलकुचा सुशीला ।
( श्लोक ५ ) रतिरसं जानाति या सा । तिलकुसुमवत् सुष्ठु शोभने नासिके
यस्याः सा । स्निग्धं च तन्नीलोत्पलञ्च स्निग्धनीलोत्पलं तद्वदक्षिणी यस्याः सा । घनौ
कठिनौ च तौ कुचौ ताभ्यामाढ्या । बद्धः शीलो यस्याः सा ।
[ श्लोक ६ ]—दीर्घातिदीर्घे नयने यस्याः सा। कामस्योपभोगः कामोपभोगस्तत्र
रसिका । गुणश्च शीलञ्च गुणशीलौ ताभ्यां युक्ता । विभूषितः कण्ठदेशो यस्याः
सा । सम्भोगकेलौ रसिका, सम्भोगकेलिरसिका ।
४ रतिमञ्जरी-
कामोत्सुका गाढरतिप्रिया या
नितान्तभोक्त्री करिणी मता सा ॥७॥
टी०—अब हस्तिनी स्त्री का लक्षण कहते हैं:—जो स्त्री पुष्ट अधर
वाली हो, पुष्ट नितम्ब ( कटिपश्चाद्भाग ) शाली हो, मोटी ( पुष्ट )
अङ्गुली वाली हो, पुष्ट स्तन वाली हो, सुन्दर स्वभाव वाली हो, कामके
विषय में उत्साह वाली हो, दृढ़ रति प्रिय हो, अतिशय भोग करने वाली
हो, वह स्त्री हस्तिनी है ॥ ७ ॥
अथ तासां सन्तोषकरान् पुरुषानाह—
शशके पद्मिनी तुष्टा चित्रिणी रमते मृगे ।
वृषभे शङ्खिनी तुष्टा हस्तिनी रमते हये ॥ ८ ॥
टी०—अब उक्त चतुर्विध स्त्रियों को जिन पुरुषों से सन्तोष होता है
सो कहते हैं—पद्मिनी स्त्री शश नाम पुरुष में सन्तुष्ट होतो है । चित्रिणी
स्त्री मृग नाम पुरुष में रमण करती है । शङ्खिनी स्त्री वृषभ नाम पुरुष में
सन्तुष्ट होती है । और हस्तिनी स्त्री हयनाम पुरुष में रमण करती है ॥८॥
अथ स्त्रीजातिचतुष्टयलक्षणम्—
पद्मिनी पद्मगन्धा च मीनगन्धा च चित्रिणी ।
शङ्खिनी क्षारगन्धा च मदगन्धा च हस्तिनी ॥ ९ ॥
टी०—पद्मसदृश गन्धवाली पद्मिनी स्त्री होती है । मीन सदृश गन्ध
वाली चित्रिणी स्त्री होती है । खार सदृश गन्ध वाली शङ्खिनी स्त्री होती
है । मदके सदृश गन्ध वाली हस्तिनी स्त्री होती है ॥ ९ ॥
[श्लो० ७] स्थूलोऽधरो यस्याः सा । स्थूलो नितम्बभागो यस्याः सा । स्थूला-
ऽङ्गुलिर्यस्याः सा । स्थूलौ कुचौ यस्याः सा । सुष्ठु शोभनः शीलो यस्याः सा । कामे
उत्सुका कामोत्सुका । गाढा रतिः प्रिया यस्याः सा । नितान्तं भोक्त्री नितान्तभोक्त्री ।
[ श्लो० ९ ] पद्मवत् गन्धो यस्याः सा । मीनवत् गन्धो यस्याः सा । क्षीरवत्
गन्धो यस्याः सा । मद इव गन्धो यस्याः सा ।