रतिमञ्जरी (कवि जयदेव - कामशास्त्र एवं शृंगार-रस लक्षण सटीक)
Ratimanjari of Kavi Jayadeva with Hindi Commentary
कवि जयदेव (सम्पादक: पण्डित रामदत्त शर्मा) द्वारा
पृष्ठ 3, कुल 18 में से
संदर्भ में पढ़ें२ रतिमञ्जरी-
रचनावाला और अति लघु ( यह रतिमञ्जरी नाम ग्रन्थ ) मुझ जयदेव
से कहा जाता है ॥ २ ॥
अथ स्त्रीपुंसोर्जातिलक्षणम्—
पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा ।
शशो मृगो वृषोऽश्वश्च स्त्रीपुंसोर्जातिलक्षणम् ॥ ३ ॥
टी०—स्त्रियों के चार भेद हैं—एक पद्मिनी, दूसरी चित्रिणी,
तीसरी शङ्खिनी, चौथी हस्तिनी । इसी प्रकार पुरुषों के भी चार भेद
हैं—पहिला शश, दूसरा मृग, तीसरा वृष, चौथा अश्व ॥ ३ ॥
अथ पद्मिनीलक्षणम्—
भवति कमलनेत्रा नासिकाक्षुद्ररन्ध्रा
अविरलकुचयुग्मा चारुकेशी कृशाङ्गी ।
मृदुवचनसुशीला गीतवाद्यानुरक्ता
सकलतनुसुवेशा पद्मिनी पद्मगन्धा ॥ ४ ॥
टी०—अब पद्मिनी स्त्री का लक्षण कहते हैं—वही स्त्री पद्मिनी है
जिसके नेत्र कमल के सदृश और नासिका की छिद्र छोटे हों, सघन
कुचयुग्म हो, सुन्दर केश हो, दुर्बल शरीर हो, कोमल वाणी हो, सुन्दर
स्वभाव हो, और गाने बजाने में आसक्त हो, सम्पूर्ण शरीर का वेश
सुन्दर हो, पद्म के समान शरीर की सुगन्ध हो ॥ ४ ॥
अथ चित्रिणीलक्षणम्—
भवति रतिरसज्ञा नातिखर्वा न दीर्घा
[ श्लो० ४ ]—कमल इव नेत्रे यस्याः सा । नासिकायां क्षुद्रो रन्ध्रो यस्याः सा ।
कुचयोर्युग्मं कुचयुग्मम् , अविरलं कुचयुग्मं यस्याः सा । चारु केशो यस्याः सा ।
कृशान्यङ्गानि यस्याः सा । मृदु वचनं यस्याः सा मृदुवचना । सुष्ठु शीलं यस्याः सा
सुशीला, मृदुवचना चासौ सुशीला मृदुवचनसुशीला । गीतं च वाद्यं च गीतवाद्ये
तयोरनुरक्ता । तनोः सुवेशस्तनुसुवेशः, सकलस्तनुसुवेशो यस्याः सा । पद्मवत् गन्धः
सुगन्धो यस्याः सा ।