रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

तेनैव रेतोमार्गेण¹ हरन्ते मञ्चितं² रसम् ॥ १०३ ॥
भास्कराद्या ग्रहा देवि गर्जन्ति निजरूपतः³ ।
क्षत्रियस्य तु रूपेण देवा वै भर्त्सयन्ति च⁴ ॥ १०४ ॥
पिशाचा वैश्यरूपेण⁵ शूद्ररूपेण⁶ राक्षसाः ।
अन्ये मानुषरूपेण भजन्ते स्वप्ननान्तरे⁷ ॥ १०५ ॥
अस्थिमांसानि खादन्ति ह्यग्रेषु⁸ सुरसुन्दरि ।
स्वप्नान्ते प्राप्यते भ्रांतिः⁹ प्रायः पश्यति मानवः¹⁰ ।
वल्लभा हरन्त्येव¹¹ स्वप्नान्ते क्षोभयन्ति च ॥ १०६ ॥
भक्षिते हेमविमले यक्षाद्यन्ते दिशो दश ।
भूतप्रेतपिशाचाश्च शाकिन्यो गुह्यकादयः¹² ॥ १०७ ।
वज्राक्षां मारणे ये तु¹³ लोहानां वा रसस्य तु¹⁴ ।
(1) D reads ईमार्केन, which is absurd. (2) B reads रचितां,
which is incorrect. D and K read रंजितं मचितो, which is also incor-
rect. (3) गर्जञ्जीतोरूपतः, an incorrect variant in K. (4) देवि
पैनेन भज्यति, an absurd reading in D. देवि वैर्जबन्ति च, an incorrect and
incomplete charana in K. (5) D and K read विप्ररूपेण, which is
incorrect. (6) D reads शूङ्गरूपेण. K reads शूङ्गाल्पेण. Both are incorrect.
(7) मुञ्चते स्वप्नान्तरे, an incomplete variant in B. D reads भजतो, which
is incorrect. K reads भुंजते, which is also incorrect. (8) B reads
ह्यग्रे षि. (9) D reads प्रापयेत्तेन. K reads प्राप्य एतेन. (10) पश्यन्ति
मानवे, a variant in D. (11) वल्लभश्कोहरं तेच, a variant in D and K.
(12) B reads षाकिण्यो. K reads किन्नरी. (13) B reads मारणं वै तु.
D reads षखिशां मारणं तुष्षां. K reads जरणां तु. (14) उपजाररसस्य च,
a variant in D, which seems to be incorrect.

अष्टादशः पटलः । ४१७
वर्ज्जनीयाः प्रयत्नेन¹ प्रयुक्तांस्तान् शृणु² प्रिये ॥ १०८ ॥
तेषां युक्तिप्रकारास्तु³ प्रयुक्ता युक्तिदायकैः⁴ ।
एवं वदन्ति भूताद्या भीषयन्ति स्म तं नरम्⁵ ॥ १०९ ॥
रञ्जको रागकारी⁶ स्यात् क्रामणः क्रामणे हितः⁷ ।
बन्धका दृढकाराश्च⁸ तथा पुष्टिकराः स्मृताः⁹ ॥ ११० ॥
शुक्रशोणितविण्मूत्रे विविधेन तु भक्षयेत् ।
कुष्ठव्याधिकरं तच्च¹⁰ नागवङ्गकलङ्कितम्¹¹ ॥ १११ ॥
त्रिफलाजातिकङ्कोलं कर्पूररससम्मिश्रितम् ।
खदिरं समतोयेन मर्दितं भक्षयेद्रसम् ॥ ११२ ॥
पयसा कटुकं घृष्ट्वा¹² पथ्यं¹³ क्रामणमुत्तमम् ।
(1) ते वर्जनीया यत्नेन, a variant in B. (2) B has प्रयुक्ता-
म्प्रवक्ष. D has प्रसङ्गात्प्रवक्षा. K has प्रयुक्ताः प्रवक्ष. (3) तेषां युक्तिकरा ये
तु, a variant in B and K. (4) प्रयुक्ता युक्तिकादयः, a variant in B.
प्रयुक्तां युक्तिकादयः, a variant in D. (5) This hemistich is not found
in D and K. (6) B reads रंजिको. D reads रणकारौ. Both are
incorrect. (7) क्रामणोत्क्रामणोदितम्, a variant in D. K reads
erroneously क्रामणो क्रामये. (8) वड्का दृढकायाश्च, a variant in B.
D reads बन्धको. बङ्गा दृढकरायैव, a variant in K. (9) B reads मताः.
(10) कुष्टव्याधिकरं चैव, a variant in D. कुष्टव्याधिकरी ताय, a variant in K.
(11) नागवंगकलचितौ, a variant in D. भागवंगकलंकितौ, a variant in
K. (12) D reads दृष्टा, which is incorrect. (13) D and
K read यत्तु.
53

४१८ | रसार्णवे
स्नानेन हेमघृष्टेन न खाद्योऽयं¹ सुरेश्वरि ॥ ११३ ॥
पलम्बुपायस्कान्तस्य² तालकस्य³ च भक्षणात् ।
देहे⁴ क्रामति सूतेन्द्रो नात्र कार्या विचारणा ॥ ११४ ॥
अवश्यं क्रामते सूतः स्त्रीयोगी क्रामणं परम् ।
ब्रह्मचर्येण वा योगी⁵ सदा सेवेत⁶ सूतकम् ॥ ११५ ॥
समाधिः चारणं तच्च⁷ क्रामणं परमं मतम् ॥ ११६ ॥
प्रभाते भक्षयेत् सूतं⁹ पथ्यं⁹ यामद्वयाधिके ।
नो लङ्घयेत् त्रियामं तु मध्याह्ने न तु¹⁰ भोजयेत् ॥ ११७॥
अतिपानं चात्यशन¹¹-मतिनिद्रातिजागरम् ।
स्त्रीणामतिप्रसङ्गं चाप्यध्वानं च विवर्ज्जयेत्¹² ॥ ११८ ॥
अतिकोपं चातिहर्ष-मतिलौल्य-मतिस्पृहाम्¹³ ।
शुष्कवादं जलक्रीडामतिचिन्तां च वर्ज्जयेत्¹⁴ ॥ ११९ ॥
कूष्माण्डं कर्कटीं चैव कालिङ्गं¹⁵ कारवेल्लवम्¹⁶ ।
(1) B has न खंडोयं. D has खद्येयर. K has न खंडोयं. (2) D
reads अवलंबुमायसंक्रान्तं, which is incorrect. (3) D reads बालकस्य,
which seems to be incorrect. (4) B reads देहं. (5) D and
K read ब्रह्मचर्य्ये न वा कुर्यात्. (6) D and K read। पादाग्निनैव. (7)
D and K read तस्म. (8) D and K read सूते, which is incorrect.
(9) D reads पद्य, which is incorrect. (10) B reads मध्ये न तु,
which is incomplete. (11) D reads चात्यपान. (12) वचनं
चापि वर्जयेत्, a variant in D and K. (13) B reads यतोगण्डं. D
reads मनस्पृहं. Both are incorrect. (14) अतिबोचां विवर्जयेत्, a variant
in D. (15) D reads कलिङ्गं (16) K reads कारवल्लिकां.

अष्टादशः पटलः । ४१२
कुसुम्भञ्च कर्कोटं¹ कदलीं काकमाचिकाम्² ।
ककाराष्टकमेतद्धि वर्ज्जयेद्रसभक्षकः³ ॥ १२० ॥
पातकं च न कर्त्तव्यं पशुसङ्गं विवर्ज्जयेत्⁴ ।
लिङ्गच्छायां⁵ न लङ्घेत नारीच्छायां तथैव च⁶ ॥ १२१ ॥
चतुःपथे न गन्तव्यं⁷ विण्मूत्रं न च लङ्घयेत् ।
सुराणां निन्दनं देवि⁸ स्त्रीणां निन्दां च वर्ज्जयेत्⁹ ॥१२२॥
सत्यं च वचनं ब्रूयादप्रियं न वदेद्बुधः¹⁰ ॥ १२३ ॥
कुलत्थमतसीतैलं तिलान् माषान् मसूरिकाम्¹¹ ।
कपोतकं काञ्जिकात्रं तक्रभक्तं च वर्ज्जयेत् ॥ १२४ ॥
वाङ्कतोक्त¹²लवणं पिच्छिलं¹³ पित्तलं च यत् ।
तिलतैलं दधि क्षीरं¹⁴ द्राक्षाकोलपरूषकम्¹⁵ ॥ १२५ ॥
बदरं करविल्वञ्च¹⁶ सहकारं सुवर्चलम् ।

(1) कुसुभं काचकंर्कोटं, a variant in D. K reads कुभोकर्कोंटी, which
is incomplete. (2) B reads काचमारीका, which seems to be
incorrect. (3) B reads मलभक्षकः. (4) पशुसंगं च वर्जयेत्,
a variant in K. (5) K reads निंबच्छायां. (6) B reads न लङ्घयेत्.
(7) B reads न कर्त्तव्यं. (8) दैवतानां न निर्वेदं, a variant in D. वीराञ्च
निंदयेद्देवि, a variant in K. (9) D reads स्त्रोनियां, which is incor-
rect. K reads स्त्रोनिंदां चैव वर्जयेत्,. (10) दप्रियो न वदेद्बुधः, a variant
in B, which is partly incorrect. (11) B reads मसूरिकां. D reads
मसूरिकाः. Both seem to be incorrect. (12) B reads विल्ल. (13)
D and K read पिच्छलं. (14) तिलतैले दधिक्षारे, a variant in B.
(15) द्राक्षाख्यो पनसं ततः, a variant in D and K. (16) B reads
नारिकेलञ्च.

४२० रसार्णवे
नारङ्गं काञ्चनारञ्च¹ शोभाञ्जनमपि त्यजेत् ॥ १२६
क्षुधार्त्तो नैव तिष्ठेत अजीर्णं नैव² कारयेत् ।
न वादजल्पमं³ कुर्य्यात् दिवास्वापं न कारयेत्⁴ ॥ १२७ ।
नैवेद्यं नैव भुञ्जीत कर्पूरं वर्ज्जयेत् सदा ।
कुङ्कुमालेपनं वर्ज्ज्यं वर्ज्जयेन्नटनं क्षितौ ॥ १२८ ॥
नाग्निं स्पृशेत्सु⁵ पादेन न गा वा⁶ ब्राह्मणांश्च ।
न हन्यात्तु कुमारीं च वातुलानपि⁷ वर्ज्जयेत्⁸ ॥ १२९ ॥
दिवारात्रं जपेन्मन्त्रं ज्ञातव्यं च दिने दिने ॥ १३० ॥
हितश्च मुद्गा⁹ दुग्धान्नं शाल्यन्नं च समाहितम्¹⁰ ।
शाकं पौनर्नवं¹¹ देवि मेचनाटं च वास्तुकम् ।
सैन्धवं नागरं मुस्तां पद्मामूलानि भक्षयेत् ॥ १३१ ॥
उद्धिन्नचुचुका¹² श्यामा सुरूपा सुभगा शुभा ।
(1) B reads विभारंग. (2) K reads न च. (3) B reads
वादजल्पं, which renders the charana incomplete. (4) दिवाचारी
पर्यटेत्, a variant in B. (5) D reads प्रशेत, which is grammat-
cally incorrect. (6) B, D and K read न गावो, which is gram-
matically incorrect. (7) B reads मातुलानीं. D reads मातुलान
which is incorrect. (8) After this śloka we find in B the follow-
ing hemistich कुथ्यात्तैनैव तिष्ठेत चत्रौषं न च कारयेत्, which we have rejected
the first charana being absurd, and the second being a repitition.
(9) K wants मुद्गा. (10) B, D and K read समाहितः, which is not
accurate ; समाहितं here means विशोधित and qualifies शाल्यन्नं. (11)
D reads पुमनार्वं. K reads शाकं च पुनः, an incomplete charana. • (12)
D reads erroneously उद्धत बुकका.

) B reads बिजृंभकाः." -> "विजृंभकाः." or "बिजृंभकाः"?
Letter is 'वि' or 'बि'? It has no diagonal bar inside: 'विजृंभकाः.' or 'विजृम्भकाः.'? In footnote (14): it has an anusvara: "विजृंभकाः."

Wait, look at (15):
"(15) B reads जठरोदर."
Yes, "जठरोदर."

Everything is clear and verified. Proceeding with the exact markdown output.अष्टादशः पटलः । ४२१
दिव्यतेजःसमायुक्ता कामशक्तिविवर्द्दिता¹ ।
सन्निधाने च कर्त्तव्या हृष्टैश्च² परिरक्षिता ॥ १३२ ॥
कृष्णागौरातिह्रस्वाङ्गीं³ कुशौलां न भजेत् क्वचित् ॥ १३३ ॥
तिलकं कुङ्कुमं गन्धं⁴ कस्तूर्या च मनोहरम् ।
सुरभीणि च पुष्पाणि सुखशय्येष्टभोजनम् ॥ १३४ ॥
सुखवासित्वमेवोक्तं⁵ क्रामणं सूतकस्य तु ।
आत्मज्ञानकथां पूजां⁶ शिवस्य तु विशेषतः ॥ १३५ ॥
एतांस्तु⁷ समयान् भद

/अ with aa and one or two matras: 'ओ' or 'औ' or 'अ'?
Wait, look: it's 'अ' + 'ल' + '्' + 'प' = 'अल्प'?
Wait! Look at the shape:
'अ' then 'ल' (or 'ौ'?) - wait:
It has 'अ' then 'ल' then '्' then 'प'?
Wait! Look at "D reads अल्पभुङ्नरः."?
Wait, no:
Letter 1: looks like 'अ' with 'ो' -> 'ओ'? Or 'अ'?
Letter 2: 'ल'?
Letter 3: 'भ' with 'ु' = 'भु'
Letter 4: 'ग' or 'ङ्'?
Letter 5: 'न'
Letter 6: 'र'
Letter 7: 'ः'
Wait, let's look at the B and K readings:
B reads: 'लघुभुग्रसः.'
D reads: '...भुगनरः.' (look at the first part: 'ओ' 'ल'? Or 'आ' 'ल'? Or 'अल्प'?)
Let's look very closely at the characters in line 25:
"D reads":
First glyph: 'ओ'? It has vertical stroke, then curve... wait, it's 'ओ' with 'ल'? 'ओलभुगनरः'?
Wait, could it be 'अल्पभुङ्नर

अष्टादशः पटलः । ४२३
यथोक्तदिवसैः¹ सिद्धिं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥ १४५ ॥
सर्व्वाहारेण² दिवसैर्द्विगुणैः सिद्धिमाप्नुयात् ।
सेवनाच्छीतवाताभ्यां³ त्रिगुणैर्दिवसैः क्रमात् ।
अतिमार्गस्य धर्मैश्च⁴ दिवसैस्तु चतुर्गुणैः ॥ १४६ ॥
तत्र वेधं प्रवक्ष्यामि देहसिद्धिकपूर्व्वकम्⁵ ।
तव स्नेहेन देवेशि प्रोक्तमेव रसायनम्⁶ ॥ १४७ ॥
त्वग्बेधः प्रथमं देवि⁷ मांसवेधो⁸ द्वितीयकः ।
तृतीयो रक्तवेधस्तु⁹ चतुर्थश्चास्थिवेधकः¹⁰ ॥ १४८ ॥
पञ्चमो मज्जवेधः स्यात्¹¹ नाड़ीवेधस्तु षष्ठकः¹² ।
सप्तमो धातुवेधश्च¹³ ह्यष्टमः कवचस्य तु ॥ १४९ ॥
त्वंचावेधेन देवेशि पन्नगः कुटिलो भवेत् ।
मांसवेधेन सुभगे कुटिलः काञ्चनं भवेत्¹⁴ ॥ १५० ॥
(1) D reads यथोक्ता दर्शये, which is incorrect. (2) D has
सिद्धावहारेण. K has सद्यवहारेण. Both are incorrect. (3) B reads
सेचनाच्छीतवाताभ्यां. D reads ये जना चित्ति वा सिद्धि. K reads सेवनाच्छित्तो-
वाताभ्यां. All are incorrect. (4) D reads चञ्जनि मार्गस्य धर्मे च,
which is incorrect. K reads चधान, which is also incorrect. (5)
This hemistich and the next one are not found in D. (6) K reads
मपूर्व्वतः. (7) D reads देविं, which is incorrect. (8) B reads
मांसवेधौ, which is not correct. D reads खंवेधो, which is also incorrect.
(9) D and K read क्षीरवेधस्तु. (10) चतुर्थश्चाधिवेधकः, an incorrect
variant in D. (11) D has वज्रवेधश्च. K has वज्रवेधश्च. Both seem
to be incorrect. (12) D has षष्ठमः, which is incorrect. (13)
B and D read वपुर्वेधश्च. (14) This śloka is not found in D.
.57

ते ॥ १५२ ॥"
Wait, in the image, is it "मज्जग्नो" or "मज्जाग्नो"?
Wait, look at line 4:
वे धे [space] तु² [space] हे म वि म ले [space] म ज्ज ग्‍नो³ [space] हे म [space] प्र जा य ते ॥ १५२ ॥
Yes, "मज्जग्नो³".

5. Structure the lines:
   Let's map every visible line on the page to , , etc.
   Line 1: ४२४ [space] रसार्णवे
   Line 2: अस्थिवेधेन देवेशि तीक्ष्णं कनकत्तां व्रजेत् ।
   Line 3: मज्जवेधो¹ वरारोहे लोहान्यष्टौ च वेधयेत् ॥ १५१ ॥
   Line 4: कवचस्य तु वेधेन मृन्मयं काञ्चनं भवेत् ।
   Line 5: वेधे तु² हेमविमले मज्जग्नो³ हेम प्रजायते ॥ १५२ ॥
   Line 6: तारे⁴ मांसं सुरेणानि जीर्णसूतस्य वेधयेत् ।
   Line 7: अलके⁵ विमले ताप्ये तीक्ष्णे तारे च⁶ भास्करे ॥ १५३ ॥
   Line 8: क्रामणे तु भवेत्तक्रं शर्करा माक्षिकं तथा ।
   Line 9:

अष्टादशः पटलः । ४२५
तीक्ष्णवेधेन नीलाभः¹ ताम्रेणारुणसंप्रभः ।
रजतेनेन्दुसंकाशो² हेम्ना काञ्चनसन्निभः³ ॥ १५८ ॥
धूमावलोकी वक्त्रस्थो⁴ मासात् खेचरतां नयेत्⁵ ।
स्पर्शवेधी तु वक्त्रस्थो⁶ द्विमासात् सिद्धिदायकः ॥ १५९ ॥
शतकोटिस्त्रिभिर्मासैः चतुर्भिर्दशकोटिकः⁷ ।
पञ्चभिः पञ्चकोटिश्च⁸ षड्भिः स्यात् कोटिवेधकः⁹ ॥ १६० ॥
एवं क्रमेण कुरुते शरीरमजरामरम् ।
अणिमादिगुणैश्वर्य्यमाज्ञासिद्धिः प्रजायते¹⁰ ॥ १६१ ॥
सप्तभिर्लक्षवेधी स्यादाष्टाभिश्चायुतं पुनः¹¹ ।
सहस्रं नवभिर्मासैर्दशमासैः शतं पुनः ॥ १६२ ॥
तस्य मूत्रपुरीषैस्तु श्लेष्मपाङ्गमलैस्तथा ।
लेपाद्धेमत्वमायान्ति¹² पाषाणादीनि¹³ भूतले ॥ १६३ ॥
धातुःषष्ठ्यंशतो वेधी मासैकाद्दशवेधकः ।

(१) तीक्ष्णवेद्धेन नीलाभं, a variant in B, which seems to be incorrect.
D and K read नीलाभं. (२) This charana is not found in D. (३)
B reads हेम. D wants this hemistich. (४) धामावलोकी चक्रस्थो,
an incorrect variant in D. (५) मासं खेचरतां व्रजेत्, a variant in D.
(६) D reads वक्रस्थो, which is incorrect. (७) D reads दशकोटिभिः.
K reads दशकोटयः. (८) कोटिवेधी पञ्चभिर्मासैः, a variant in D.
(९) B reads दशकोटिकत्. D reads षण्मासैः instead of षड्भिः स्यात्. K
reads। दशकोटयः. (१०) D and K read प्रवर्त्तते. (११) D has
दृष्टभिश्च पुनः पुनः. (१२) लेपयचहेमत्व, an incorrect variant in D.
(१३) B reads यानि लोहानि.

४२६ रसार्णवे
द्वात्रिंशांशकवेधी तु¹ वर्षाद्देहं तु वेधयेत्² ॥ १६४ ॥
कुञ्चिताग्रास्तु यत्केशा या श्यामा³ पद्मलोचना ।
विस्तीर्णं जघनं यस्याः⁴ सङ्कीर्णं हृदयं भवेत् ॥ १६५ ॥
कृष्णपद्मे भवेद्यस्या युवत्याः पुष्पदर्शनम्⁵ ।
कामिनी सा समाख्याता उत्तमा च रसायने ॥ १६६ ॥
आलिङ्गने स्मरने च⁶ मैथुनालापयोरपि⁷ ।
सर्व्वरोगविनिर्मुक्तो वलीपलितवर्ज्जितः ॥ १६७ ॥
नासौ छिद्येत शस्त्रैश्च पावकेन न दह्यते⁸ ।
वायुवेगो महातेजाः कामदेव इवापरः ॥ १६८ ॥
इच्छया जायते दृश्यो ह्यदृश्यश्चैव⁹ जायते ।
तस्य¹⁰ संसर्गमात्रेण सर्व्वलोहानि काञ्चनम् ॥ १६९ ॥
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टस्थावरजङ्गमे¹¹ ।
देवा यत्र विलीयन्ते¹² सिद्धस्तत्रैव लीयते¹³ ॥ १७० ॥
(1) द्वात्रिंशत् कोटिवेधी च, a variant in D. (2) वर्षाद्वा देहं
वेधयेत्, a variant in D. (3) D reads श्यामा या. K wants
this hemistich and the next one. (4) B reads विस्तीर्णं जघनं तस्याः,
which is not accurate. (5) D reads पुष्पकर्मणि, which is incorrect.
(6) आलिङ्गेन स्मरेनेन, a variant in B. आलिङ्गेन स्मरने च, a variant in K.
(7) D reads erroneously मैथुनाद्यं ययोरपि. (8) पाकेन च छिद्यते, an
incorrect variant in D. (9) संदृश्यश्चैव, a reading in D and K,
which is incorrect. (10) D reads erroneously तस्याः. (11) नष्टे
स्थावरजङ्गमे, a variant in D. (12) K reads विलिप्यते. (13) सिद्धि-
स्तत्रैव जायते, a variant in D.

? No, D reads समन्वितेः. It's a visarga or colon? Either way, 'समन्वितेः' makes sense grammatically as a reading for 'समन्वितः' (locative/genitive etc., or rather समन्वितेः). Let's look at the colon: the two dots are right next to the letter, followed by a period. Let's write समन्वितेः. or समन्विते:. We can write समन्वितेः.)

Let's check line 21:
"(9) D has वज्राक्रौकनकं."
Wait, look at: "वज्राक्रौकनकं" or "वज्राक्रौकनकं"?
Wait, is it "वज्राक्रौकनकं" or "वज्राक्कौकनकं" or "वज्राकौकनकं"?
Let's zoom in on line 21:
"D has वज्राक्रौकनकं." - wait, look at the letter: व, ज्रा, क with an au-mātrā? No, there is a ra-phala on क? "वज्राक्रौकनकं" or "वज्राक्रौकनकं"?
Wait, in line 13: "वज्रव्योमजसत्त्वकं सकनकं"
In (9): "D has वज्राक्रौकनकं." Wait, look at the letter

४२८ रसार्णवे
वक्त्रास्थं रसगोलकं रतिकरं सर्व्वार्थदं तापहं¹
वर्षेणैकेन निहन्ति दोषनिचयं कल्पायुषो जायते ॥ १७८॥
पूर्व्वसिद्धरसे² देवि पादांशं³ हेम योजयेत् ।
मृतवज्रपलांशेन⁴ व्योमसत्त्वं प्रयोजयेत् ॥ १७९ ॥
चौरकञ्चुकितोयेन सुरदालीरसेन च ।
विधिना मर्दयित्वा तु नष्टपिष्टं तु कारयेत्⁵ ॥ १८० ॥
कान्तचूर्णत्रुटिं⁶ दत्त्वा मूकभूषागतं धमेत् ।
गुटिका⁷ जायते दिव्या वज्रख्या सर्व्वसिद्धिदा ॥ १८१ ॥
सुभगं माक्षिकं८ चैव वद्ध्यमभ्रकमेव च ।
हेम शुल्वं तथा तारं९ समभागानि कारयेत् ।
वज्रबद्धा तु गुटिका वज्राख्या सर्व्वसिद्धिदा१० ॥ १८२ ॥
भ्रामकं माक्षिकं चैव लोहत्रयसमन्वितम् ।
मल्लिवीजसमायुक्तं वीजत्रयसमन्वितम्११ ॥ १८३ ॥
त्रिदण्डीमर्हितं सूतमेकीकृत्य१२ च गोलकम् ।
अन्धमूषागतं ध्मातं समावर्त्तं तु१३ कारयेत् ॥ १८४ ॥
(1) B reads सर्वार्थसंतापहं. D reads सर्वार्थसंतापहं. K reads सर्व्वाग्नि-
संतापहं. (2) D and K read पूर्व्वसिद्धिरसो, which is incorrect. (3)
B reads पादांश. (4) B reads कलांशेन. (5) D wants this
charana and the next one. (6) B reads वटि, which seems to be
incorrect. (7) B reads गुटिका. (8) D has सुवर्चं सुभगं, which is
not correct. (9) D reads तालं. (10) This hemistich and
the next one are not found in K. (11) D wants this hemistich.
(12) D and K read सूतमेकीकृत्वा, which is grammatically incorrect.
(13) B reads समावर्त्तैस्तु, which is not correct.

एकादशः पटलः । ४२६
पूजां कृत्वा क्षिपेद्ब्रह्मे षण्मासात् स भवेत् प्रिये ।
अभयः सर्व्वशत्रूणां¹ वज्रकायो महाबलः ॥ १८५ ॥
नन्दिकेश²कुमाराद्या भक्ष्यमाणं हरन्ति ये ।
नष्टच्छाया न दृश्यन्ते हस्ते ददति³ भक्ष च ॥ १८६ ॥
क्रियमाणं रसं तैस्तु⁴ मूढबुद्धिर्न पश्यति⁵ ।
कथयेत् सर्व्वजन्तूनां न मे सिद्धी⁶ रसायने ॥ १८७ ॥
मनसा रससिद्धिसु⁷ तथा क्लेशो मया कृतः⁸ ।
मया कृता द्रव्यहानिर्दुर्धिया⁹ मूढचेतसा ॥ १८८ ॥
ईदृशं नैव जानाति¹⁰ विधिहीनं मया कृतम् ।
पापिष्ठो दूषयेच्छास्त्रमात्मकर्म्म न विन्दति ॥ १८९ ॥
विधिहीनो रसो देवि¹¹ नैव सिध्येत्¹² कदाचन ॥
शास्त्रहीनस्य देवेशि नैव सिद्धिर्वरानने¹³ ॥ १९० ॥
अशुभैः कर्

४२० रसार्णवे
न सिद्ध्येद्रसशास्त्रे तु¹ न सिद्ध्येत्तादृशो गुरुः² ॥ १८१ ॥
न प्रापेत्तादृशींमाज्ञां³ नैव ज्ञानं च तादृशम्⁴ ।
न प्रापेत्तादृशीं नारीमेकचित्तां वराङ्गने ॥ १८२ ॥
न प्रापेद्रसवन्तं च तां च देवीं रसाङ्कुशोम्⁵ ।
यस्य तुष्टः शिवः साक्षात्तस्य सिद्धौ⁶ रसायने ॥ १८३ ॥
पुनरन्यत्⁷ प्रवक्ष्यामि गोलबन्धनमुत्तमम् ।
येन भक्षितमात्रेण⁸ जायते ह्यजरामरः ॥ १८४ ॥
गन्धाभ्रकान्तसहितं भानुखर्परकाञ्चनम् ।
समं तीक्ष्णं⁹ रवेन्द्रस्य बद्धं कृत्वा तु गोलकम् ॥ १८५ ॥
रसेन्द्रं पञ्चपलिकं¹⁰ समभागेन मेलयेत् ।
सप्तजम्बीरतोयेन¹¹ मर्दयेद्गोलकस्य च¹² ॥ १८६ ॥
छायाविशुष्कं गोलं तु शशिभावं करोति तत् ।
(1) न सिद्ध्येत्तादृशे शास्त्रे, a variant in D. (2) न सिद्ध्येत्तादृशो गुरुः,
a variant in D. न सिद्ध्येता वराङ्गने, an incorrect variant in K. (3)
D reads तादृशीं विद्यां. (4) ज्ञानं स्नानं द्रव्याण तादृशं, an incorrect variant
in D. This hemistich and the next one are not found in K. (5)
B reads रसांङ्कुशां. (6) K reads erroneously सिद्धि. (7) B, D and
K read पुनरन्यं, which is grammatically incorrect. (8) येन च भक्ष-
मात्रेण, a variant in D. येन भक्षणमात्रेण, a variant in K. (9) D
reads समं जीर्णे. K reads नमो जीर्णे. Both are partly incorrect. (10).
रसेन्द्रं पञ्चमैकखं, an incorrect variant in D. (11) B reads सप्तमं यथा-
कल. K reads सप्तबीजं रसो येन. (12) यथा तद्गोलकस्य वा, a variant
in B. गोलकस्य यथाकथा, an incorrect variant in K.

एकादशः पटलः । ४३१
एतत् सर्व्वं विमर्द्द्यं तु सूतकं गोलकस्य च¹ ॥ १९७ ॥
तत् करीषाग्निना भूमौ मृदुस्वेदं तु कारयेत् ।
वक्त्रे स्थितमिदं गोलं चामरताप्रदायकम् ॥ १९८ ॥
सूतगोलकजातस्य फलं वक्तुं न शक्यते² ।
रसायने वर्णकरो³ रससिद्धिप्रदायकः⁴ ॥ १९९ ॥
सुगन्धलेपताम्बूल-कस्तूरीकुङ्कुमागुरु ।
श्रीखण्डं मृगनाभिश्च कङ्कोलं जातिकाफलम्⁵ ।
अन्यानि च सुगन्धीनि⁶ ज्ञाने पाने प्रदापयेत्⁷ ॥ २०० ॥
[कुञ्चिताग्रास्तु यत्केशा⁸ या श्यामा⁹ पद्मलोचना ।
विस्तीर्णं जघनं यस्याः सङ्कीर्णं हृदयं भवेत् ॥ २०१ ॥
कृष्णपक्षे भवेद्यस्या युवत्याः पुष्पदर्शनम्¹⁰ ।
कामिनी सा समाख्याता¹¹ उत्तमा च रसायने ॥ २०२ ॥
आलिङ्गने स्मरणे च मैथुनालापयोरपि ।
सर्व्वरोगविनिर्मुक्तो बलोपलितवर्जितः ॥ २०३ ॥]¹²

(1) This hemistich and the next two are not found in D. (2)
This hemistich is not found in B and K. (3) D reads वर्तकरो.
K reads वातकरो. (4) This hemistich is not found in B. (5)
D reads जायकाफलम्. (6) B and D read सुगन्धानि. (7) खान-
पानानि यानि तु, a variant in B. (8) चाकुञ्चिताग्रा यत्केशा, a variant
in D and K. (9) D reads श्मासाया, which is incorrect. K reads
श्यामा या. (10) D reads erroneously पुष्पदर्शने. (11) K reads संख्याता.
(12) The above three ślokas within brackets and the following two
ślokas within brackets seem to be a repitition of the previous ślokas—
165, 166, 167, 168 and 169. As these were found in all the texts,
we have kept them within brackets.

४३२ रसार्णवे
गतरोगं विमर्द्देत¹ मुखमध्ये धृतेषु च² ।
यवतुख्यप्रमाणेषु जीवेद्वर्षशतत्रयम् ॥ २०४ ॥
अथ षोडशवर्षाणि³ षोडशानि सुरेश्वरि⁴ ।
धृतानि मुखमध्ये तु तेषु वक्ष्यामि ये गुणाः ॥ २०५ ॥
[नासौ छिद्येत शत्रेण पावकेन न⁵ दह्यते ।
वायुवेगो महातेजाः कामदेव इवापरः ॥ २०६ ॥
इच्छया जायते दृश्यो ह्यदृश्यश्चैव जायते ।
तस्य संसर्गमात्रेण सर्व्वलोहानि काञ्चनम्⁶ ॥ २०७ ॥]
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वज्रबन्धं सुरार्चिते⁷ ॥ २०८ ॥
हीनाङ्गोऽप्यधिकाङ्गश्च⁸ संव्याधिः कुज आगतः⁹ ।
गताङ्घ्रिः¹⁰ पाणिभिःसूतो¹¹ जरया क्षोभितेन्द्रियः¹² ।
जड़गद्दमूकोऽपि¹³ गतिहीनस्तथैव च¹⁴ ।
(1) B reads व्रतधुतिषु पश्चाद्यस्तु, which has no sense. (2) K
reads मुखामध्ये धृतेऽथवा, wherein the first term is incorrect. (3) अथवा
षोड़शपत्राणि, a variant in D. (4) वक्ष्यामि सुरसुन्दरि, a variant in D.
(5) D reads पावके नैव. (6) This hemistich is not found in D.
(7) B reads सुरेश्वरि. (8) B has हीनांगाश्चाधिकांगाश्च, D has हीनांगा-
विहीनाङ्गाश्च. K has हीनांगान्यधिकांगाम्य. (9) B reads कुङ्गुमानतः. D
reads सर्वे व्याधिपराजिताः. K reads कुजागतः, which is incomplete. (10)
B reads गताङ्घ्रिः. (11) जराजर्जरिताङ्गाश्च, a variant in D. (12) जर-
वस्तो जितेन्द्रियः, a variant in B. कामयन्तो जितेन्द्रिया, a variant in D. जरावत्सा-
जितेन्द्रियः, a variant in K. (13) जगद्मदूकोपि, an incorrect variant in B.
अजोगश्चनिहोनोपि, a variant in D, which has no sense. जड़वद्मयूकापि, an
incorrect variant in K. (14) D reads सूक्तो पाणिविहीनकः. K reads
पंगहीनस्तथैव च, which is a repitition.

अष्टादशः पटलः । ४३३
शङ्कत्वचविनिर्मुक्तो¹ जीवितैरेव तिष्ठति² ॥ २१० ॥
बद्धस्यास्य प्रभावेन समावर्त्ती यदा भवेत्³ ।
कोटिवेधि रसं ग्राह्यं पिण्डषट्केन संयुक्तम्⁴ ॥ २११ ॥
एकैकस्य तु मध्यस्थां गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ २१२ ॥
गुटिकाः पञ्चसंख्याताः षष्ठी चैव तु पञ्चमी⁵ ।
षट्संगुणितपिण्डं स्यात्⁶ ताम्रपात्रं सुशोभनम् ।
जङ्घ⁷ पुरुषमात्रं तु पुरुषार्धं च⁸ मण्डलम् ।
चतुर्मुखकृतं⁹ काष्ठं तस्योपरि निवेशयेत् ॥ २१३ ॥
सघृतं च महातैलं समभागेन लेपयेत्¹⁰ ।
पूजयित्वा कटाहं तु दिक्पालांश्चैव पूजयेत् ॥ २१४ ॥
कुमारीं पूजयेत् पश्चाद्दद्याद्दिक्षु बलिं¹¹ तथा ।
धमनं तत्र कुर्वीत चतुर्दिक्षु शनैः शनैः ॥ २१५ ॥
सुतप्तं च विधातव्यं¹² निर्धूमं च यदा भवेत्¹³ ।

(1) D has सुखत्वं च विनिर्मुक्तो, which is senseless. K has षंडत्वं च
विनिर्मुक्तो, which is also absurd. (2) जीवेच्च शरदां शतं, a variant in
D, which is quite opposite in meaning. जीवशेषेऽवतिष्ठते, a variant in D.
(3) D reads मुखमध्ये प्रदापयेत्. (4) पिण्डषट्कोषसंस्थितः, a variant in
D and K. (5) B reads षष्ठं चैव च पञ्चमम्. D reads षष्टांशं पञ्चमं.
K reads षष्टां चैव तु पंचमं. (6) B reads पिण्डस्या. D reads पिंडे स्यात्.
(7) B reads चर्ध्वे. (8) B has पुरुषार्धेन. (9) B reads चतुर्मुखे
कृतं. (10) D reads मेलयेत्. (11) D reads दद्यादहं. K reads
बलीं. (12) सृतं तद्य विधानं तु, a variant in D. सूतं तस्य विधानं तु, a variant
in K. (13) रक्तवर्णं भवेद्यदा, a variant in D. K reads यदा भवेत्.

? No, द्र has a little vertical stem at the top: the little neck of द! But does it have a full vertical line? No!
Wait, what letter has a full vertical line?
ा (aa-matra)!
Wait, or is that न्द्रा?
Yes, it looks like चन्द्रा!
And after that: र्का?
Wait, the next letter has:
A loop on the left (क), a vertical stem, a repha on top (र्का), and... wait, is that a दि after it?
Yes, दि!
Wait, so it is:
चन्द्रा + र्का + दि = चन्द्रार्कादि with an extra ा on न्द्रा? That is चन्द्राका... wait!
Wait, is the repha on का or on दि?
Wait, look at चन्द्राकादि:
Wait! Look at the word: could it be चन्द्राकादि?
Wait, look at the translation or footnote:
Does any footnote mention it?
Footnote (2): K reads दर्वादि, which is incomplete.
Wait! "K reads दर्वादि, which is incomplete."
Why "दर्वादि"?
Because in manuscript K, it had `दर्

अष्टादशः पटलः । ४३५
दिव्यतेजा महाकायो दिव्यदृष्टिर्महाबलः¹ ॥ २२१ ॥
शतयोजनविस्तीर्णं-घण्टारावं सुपूजितम्² ।
दीप्तहेममयं दिव्यं रत्नमाणिक्यशोभितम् ॥ २२२ ॥
पुष्पमालापताकाढ्यं³ किङ्किणीजालमण्डितम् ।
विमानोत्तममारूढं शङ्खकाहलनिःस्वनैः ॥ २२३ ॥
अप्सरोगीतवादित्रैर्नृत्यैरपि मनोहरैः ।
दिव्याभरणसंपूर्णा दिव्यमाल्योपशोभिता⁴ ॥ २२४ ॥
अपाङ्ग⁵रागसम्पन्ना सुरूपा मदविह्वला⁶ ।
आगच्छति न सन्देहो देवकन्योदितं प्रति⁷ ॥ २२५ ॥
गृहीत्वा साधकेन्द्रं च सिद्धलोके वसेत्ततः⁸ ॥ २२६ ॥
दिव्यानि स्नानपानानि⁹ दिव्यान्याभरणानि सः ।
रमते शतसाहस्रं¹⁰ सिद्धकन्याः स्मरातुराः¹¹ ॥ २२७ ॥
(1) After this śloka we find in D a portion of a work called
दोरामिहिर, which, being quite unconnected with the present subject,
we have rejected. (2) K reads अटा च शिवपूजितं, which has no
clear sense. (3) K has पुष्पमालायुतं कार्यं, wherein the last term is
incorrect. (4) दिव्यमाल्यैः सुशोभिता, a variant in K. (5) B, D
and K read उपांग. (6) B reads दिव्यकामिनी. (7) B reads
चादिष्टं दीयतामिति. D reads देषकलोदितं प्रति. (8) B reads सिद्ध—जति ताः.
D reads सिद्धलोका वसन्ति च. These two readings are partly incorrect.
K reads शिवलोकं वसेत्ततः. (9) K reads यानि पानानि. (10) B has
रमत only. K has रमंते. (11) D and K read स्मरातुराम्, which is
incorrect, as there is सिद्धकन्याः in plural number.