रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

त्रयोदशः पटलः । २७८
शतादिकोटिपर्य्यन्तं¹ संकलैर्यो हतो रसः² ।
जोवेत्सेन प्रमाणेन³ वज्रवल्ली यथा रसः⁴ ॥ २६ ॥
हेमाभ्रशुल्वद्रुतिभिः⁵ पारदस्तु समन्वितः⁶ ।
वेधयेत् पूर्व्वयोगेन⁷ भक्षयेत् सर्व्वयोगतः⁸ ।
लभते⁹ वैष्णवं स्थानं विष्णुतुल्यपराक्रमः ॥ २७ ॥
आराभ्रहेमद्रुतयः¹⁰ पारदेन समन्विताः ।
वङ्गस्य प्रतिवापेन¹¹ शतांशे स्तम्भनं ध्रुवम् ॥ २८ ॥
तीक्ष्णमारं तथा हेम पारदेन समन्वितम् ।
नागस्य प्रतिवापेन शतांशे स्तम्भनं भवेत् ॥ २९ ॥
तीक्ष्णं घोषं तथा तारं पारदेन समन्वितम् ।
वङ्गस्य प्रतिवापेन स्तम्भनं स्याच्छतांशतः ॥ ३० ॥
एवं हि द्रुतियोगास्तु¹² विज्ञातव्या विधानतः¹³ ।

(1) B reads erroneously शतादिकोटिभ्रान्तं. K reads कोटौ instead of
कोटि. (2) सकलैरंशाहतो रसः, a variant in B. सकलैर्यो हरेंद्रसः, a variant
in K. त्रिखलैर्यो रसाहतः, a variant in M. (3) M reads प्रयोगेन.
(4) K reads वज्रैव वाथ सारणा, which has no sense here. (5) B
reads द्युतिभिः. M reads दूतीभिः Both the readings seem to be incor-
rect. (6) M reads पारदन्तु समन्वितम्. (7) K reads सर्व्वयोगेन.
(8) This charana is not found in B. M reads पूर्व्वयोगतः. (9) K
reads लभ्यते. The portion commencing from this sloka and ending in
the 40th of the next Patala, is wanting in M. (10) B reads
हुतयः, which is not correct. (11) K reads प्रतिवायिन, which is an
error of the scribe. (12) एवं हि द्रुतियोगेन, a variant in K. (13)
K wants this charana and the next one.

२८० रसार्णवे
अनेन द्रुतियोगेन देहलोहकरो रसः¹ ॥ ३१ ॥
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे²
रसार्णवे रससंहितायां
द्रुतिबन्धनो नाम³
त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥

(1) K has an incomplete charana—देहकरी रसः. (2) This is
not found in B. (3) B has सारणारसबन्धो नाम. K has द्रुतिबद्धी
नाम, which is grammatically incorrect. In the beginning of this
Paṭala, we find in K, that the god Bhairava proposes to explain वज्र-
जारणा. But as the Paṭala ends in several varieties of द्रुतिबन्ध, so it is
named as द्रुतिबन्धन instead of वज्रजारण.

चतुर्द्दशः पटलः ।
श्रीभैरव उवाच ।¹
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वज्रबन्धं सुरेश्वरि² ॥ १ ॥
गन्धकं भक्षयेन्नारी दिनानामेकविंशतिम्³ ।
तद्रजो⁴ रसराजस्य बन्धने जारणे हितम् ॥ २ ॥
वज्रभस्म⁵ तु भागैकं भागाः शुद्धरसास्त्रयः⁶ ।
द्विपदी⁷रजसामर्घं यावत्तत् कल्कतां गतम् ॥ ३ ॥
पादांशेन सुवर्णस्य पत्रलेपं तु कारयेत् ॥ ४ ॥
व्योमवल्लीरसं कान्तं टङ्कणं च सुचूर्णितम्⁸ ।
अभ्रकमष्टमांशेन⁹ खल्ले कृत्वा विमर्दयेत्¹⁰ ॥ ५ ॥
नष्टपिष्टं चतुष्कं त¹¹द्दग्धयित्वा¹² पुटेत्ततः ।
अन्धमूषागतं स्नातं क्रामणेन समन्वितम् ।
(1) B reads श्रीपार्वत्युवाच, which is inconsistent, as in the following
śloka the god Bhairava addresses her. (2) B has सुरार्चि

२८२ रसार्णवे
खोटस्तु जायते¹ देवि शतवेधी महारसः² ॥ ६ ॥
सौवीरं टङ्कणं काचं दत्त्वा दत्त्वा विशोधयेत् ।
मजीर्चे मिलिते³ हेम्ना समावर्त्तस्तु⁴ जायते ॥ ७ ॥
एकोत्तरक्रमे ह्यद्वा⁵ संकलैः⁶ क्रमयेत्ततः ॥ ८ ॥
एकगुणेन सूतेन एका⁷ संकलिकोच्यते ।
त्रिगुणेन तु सूतेन द्वितीया संकली⁸ भवेत् ॥ ९ ॥
षड्गुणेन तु सूतेन तृतीया संकली⁹ भवेत् ।
दशगुणेन सूतेन चतुर्थी संकली भवेत्¹⁰ ॥ १० ॥
पञ्चदशगुणेनेन्द्रि¹¹ पञ्चमी संकली भवेत्¹² ।
एकविंशद्गुणेनेन्द्रि¹³ षष्ठी संकलिका मता ॥ ११ ॥
अष्टाविंशद्गुणेनेन्द्रि¹⁴ सप्तमी संकली¹⁵ स्मृता ।
(1) खोटसंज्ञायते is the reading in B, which is incorrect. (2) B
has शतवेधी महोरसः, which is partly correct. (3) K reads पचीचौ
मेलिते. (4) K reads समावर्त्तेन. (5) K reads कृत्वा. (6)
K reads शशलैः, which is an error of the scribe. (7) Both D and
K read एकां, which is grammatically incorrect. (8) D reads
द्विती संकलिको, which is incorrect. (9) D reads erroneously तृतीयां
सकलिको. (10) This hemistich is not found in B, D and K.
(11) B reads पञ्चादशगुणेनेन्द्रि. D has repeated षड्गुणेन तु सूतेन, which
is incorrect. (12) B has पंचमा संकली भवेत्, which is incorrect.
This charaṇa is wanting in D and K. (13) एकविंशतिगुणेनेन्द्रि,
a variant in D. This charaṇa and the next two are not found in K.
(14) B reads षटविंशद्. D reads षटविंशति. Both are incorrect.
(15) D reads कलिका, which is incorrect.

चतुर्दशः पटलः । २८३
षट्त्रिंशद्गुणसंबद्धा¹ भवेत् संकलिकाष्टमी ॥ १२ ॥
पञ्चचत्वारिंशद्गुणैः² संकली नवमी रता³ ।
पञ्चपञ्चाशद्गुणेन⁴ दशमी संकली स्मृता⁵ ॥ १३ ॥
एवञ्च क्रमवृद्ध्यास्य⁶ संकलोदशबन्धनम् ॥ १४ ॥
प्रथमे दशवेधी स्यात् शतवेधी द्वितोयके ।
तृतीये सहस्रवेधी च चतुर्थेऽयुतवेधकः⁷ ॥ १५ ॥
पञ्चमे लक्षवेधी स्यात् दशलक्षं तु षष्ठके⁸ ।
सप्तमे कोटिवेधी च⁹ दशकोटि तथाष्टमे¹⁰ ॥ १६ ॥
धूमावलोको¹¹ नवमे दशमे शब्दवेधकः¹² ।
संकलैः संकलैर्बद्धो¹³ वेधो दशगुणो¹⁴ भवेत् ॥ १७ ॥
(1) षट्त्रिंशत्सुगुणे वद्धा, a variant in B. (2) चत्वारिंशद्गुणेनेति,
a variant in B. चत्वारिंशद्गुणेनेति, a variant in D. चत्वारिंशद्गुणेनेति,
a variant in K. The word पञ्च is dropped in these MSS. This number
should be 45 and not 40, in accordance with the rule stated in the
8th śloka. (3) D reads घता, which is incorrect. (4) पंचाभ्य-
धिकपंचाशद्, a reading in B. पञ्चपञ्चाशद्गुणेनेति, a reading in D. पंचपंचा-
शद्गुणेनेति, a reading in K. (5) B and D have दश संकलिका स्मृता.
(6) B reads एवञ्च क्रमवृद्ध्या तु. (7) चतुर्थी युतवन्धकः, a variant in D,
which is incorrect. (8) B reads षष्ठमे, which is grammatically
incorrect. D reads चतुष्टये, which is incorrect. (9) K reads
कोटीवेधी च, which mars the metre. (10) D reads दशकोटिस्तथाष्टमे.
K reads दशकोटी तथाष्टमे. (11) D reads धूमतालोकि, which is incor-
rect. (12) D reads incorrectly शब्दवेधकम्. (13) D reads
शकलै र्वद्धः (14) B reads erroneously दशगुणं.

२८४ रसाणर्वे
दशसंकलिकाबद्धः शब्दवेधी महारसः ।
यथा लोहे तथा देहे क्रमते नात्र संशयः¹ ॥ १८ ॥
वेधयेत्तत्प्रमाणेण धातुश्चैव² शरीरकम् ।
कारयेद्गुटिकां³ दिव्यां बदरास्थि⁴प्रमाणतः ॥ १६ ॥
महाकालीं पूजयित्वा⁵ धारयेत् सततं बुधः⁶ ।
तस्य⁷ मन्त्रं प्रवक्ष्यामि त्रिदशैरपि दुर्लभम्⁸ ॥ २० ॥
प्रणवो भुवनेशीबीजं⁹ लक्ष्मीबीजं ततः परम्¹⁰ ॥ २१ ॥
ॐ ह्रीं श्रीं कालिका¹¹कालि महाकालि मांसशोणितभोजिनि¹²।
क्रीं क्रीं हुं¹³ रक्तकृशमुखि देवि¹⁴ रससिद्धिं प्रदत्स्व¹⁵ मे ॥२२॥
(1) क्रमेन्नात्र न संशयः, a variant in D, which is partly correct. (2)
D reads धातु चैक. K reads धातु चैव. (3) B reads घटिकां, which
is not correct. (4) K reads वदर्यास्थि, which is incorrect. (5)
K reads तु after पूजयित्वा ; but it is redundant. (6) Both D and
K read बुधैः, which is grammatically incorrect. (7) K reads
तस्या. (8) This hemistich is not found in D. (9) प्रणवं बीज-
षड्क्य, a variant in B. D wants this hemistich. प्रणवभुवनेशीनील, a
variant in K. (10) B reads पुनः. K reads लक्ष्मोः बीज, which is
not correct. (11) The word कालिका is not found in B. (12)
B reads भोजिनौ, which is incorrect. D has an incomplete charana
मांसशोचितने. K reads भाजनं. (13) D has क्रीं क्र क्रीं. K has क्रीं क्रीं
हुं हुं. (14) रक्तकृशमुखो देवी, a reading in B. रक्तकृष्यामुखितकेन्दौ,
a reading in D. रक्तकृष्णामुखि देवि, a reading in K. (15) K reads
रससिद्धिर्ददस्व, which is incorrect.

चतुर्दशः पटलः । २८५
श्रीं क्रौं ऐं¹ रमा शक्तिश्च ताराख्यो² मन्त्रोऽयं³ सर्व्वसिद्धिदः ॥२३॥
पूजयित्वा ततो देवीं⁴ सिद्धचक्रं⁵ विशेषतः ।
तां क्षिपेद्वक्त्रमध्ये तु⁶ गुटिकां दिव्यरूपिणीम्⁷ ॥ २४ ॥
शतवेधेन या बद्धा⁸ रसेन गुटिका⁹ प्रिये ।
मासमेकं तु वक्त्रस्था जीवेच्चैव युगावधि¹⁰ ॥ २५ ॥
तथा सहस्रवेधेन या बद्धा गुटिका शुभा¹¹ ।
मासद्वयं तु वक्त्रस्था जीवेच्चन्द्रार्कतारकम्¹² ॥ २६ ॥
दशसहस्रवेधेन बद्धा च¹³ गुटिका यदि ।
शक्रतुल्यं तदायुः स्यात्¹⁴ त्रिभिर्मासैर्वरानने¹⁵ ॥ २७ ॥
लक्षवेधेन या¹⁶ बद्धा गुटिका दिव्यरूपिणी¹⁷ ।
(1) B has only श्रीं ऐं. D has not this hemistich. (2) B
reads ताराद्या. रमा शक्तिश्च ताराख्यो, a variant in K. (3) K reads
संज्ञोद्य. (4) B has देविं. D has देवि. K has देवी. (5) B has
सिद्धि चक्र. D has सिद्धि चक्रौ. K has सिद्ध..क्रं. (6) D reads तासां
क्षिपेद्वक्तः मध्ये तु, which is absurd. (7) B reads गुलिकां. K reads
दिव्यरूपिणि, which is incorrect. (8) शतवेधौ न याबद्वा, a variant
in D, which is not correct. (9) B reads गुलिका. (10) D
reads गुणावधौ. K reads गुणावधि. (11) बड्डा या छुटिका शुभा, a variant
in B. D reads शुनः instead of शुभा, which is probably पुनः, an error
of the scribe. (12) B has बैखदं लभते फलं, which is not consistent
with other texts. (13) च is not found in K. (14) D
reads तदायूष्य. (15) त्रिभिर्मासैस्तु जायते, a variant in K. (16)
या is not found in D. (17) K reads incorrectly दिव्यरूपिणि.

२८६ रसार्णवे
चतुर्मासं तु वक्त्रस्था$^1$ ब्रह्मायुषं प्रयच्छति$^2$ ॥ २८ ॥
दशनत्तेण या बद्धा$^3$ गुटिका दिव्यरूपिणी ।
पञ्चमासं$^4$ तु वक्त्रस्था विष्णुसुल्यायुषं लभेत्$^5$ ॥ २९ ॥
कोटिवेधेन या बद्धा$^6$ गुटिका दिव्यरूपिणी$^7$ ।
षष्मासं$^8$ संस्थिता वक्त्रे साप्ताहै$^9$ रुद्रतां नयेत् ॥ ३० ॥
शतकोटिप्रभेदेन$^{10}$ गुटिका दिव्यरूपिणी$^{11}$ ।
सप्तमासं$^{12}$ तु वक्त्रस्था स लभेदैश्वरं$^{13}$ पदम् ॥ ३१ ॥
धूमावलोकने$^{14}$ बद्धा गुटिका शिवरूपिणी ।
अष्टमासं तु वक्त्रस्था ईशान्यस्य$^{15}$ फलं लभेत् ॥ ३२ ॥
शब्दवेधेन या$^{16}$ बद्धा गुटिका शिवरूपिणी ।
(1) D has an absurd reading—दशष चतुर्या सं तु वक्तव्यो. (2) D
has ब्रह्मतुल्यं नरायुषम्. K has वमा प्रयच्छति युष्य, which is incorrect. (3)
D reads लनेोच यदा न बड्डा, which is incorrect. (4) D has चतुर्मासं,
which is not correct. (5) D has विष्टो तुल्यायष भवेत्, which is
incorrect. We do not find the above three ślokas (27th, 28th, 29th)
in B. (6) दशनत्तेण यडा, an incorrect variant in D. K reads कांटो
in place of कोटि. (7) B has घटिका दिव्यरुिपिषि, which is partly
correct. (8) D has दशषण्मासं, which is incorrect. K reads षण्मास.
(9) D has त्याप्ताहै, which is an error of the scribe. (10) K reads
कोटौ. (11) B has घुटिका. (12) D reads दशमास, which is
incorrect. (13) B reads भवेडेश्वर. D reads लभेदौश्वर. (14)
क्रमावलोकने is the reading in D, which is incorrect. (15) D reads
ईमासस्य. K reads इशानस्य. (16) D has an absurd reading—दश-
शप्तादेबदयो

चतुर्दशः पटलः । २८७
नवमासं¹ तु वक्राख्या स भवेद्गापको नरः² ॥ ३३ ॥
नवसंकलिकाबद्धः स्वयंभुर्वा महेश्वरः ।³
कर्त्ता हर्त्ता स्वयं भोक्ता शापानुग्रहकारकः⁴ ॥ ३४ ॥
सर्व्वज्ञः सर्व्वकर्त्ता च सूक्ष्मरूपो निरञ्जनः ।
इच्छया कुरुते सृष्टिं⁵मिच्छया संहरेज्जगत्⁶ ॥ ३५ ॥
स्वच्छन्दगमनो भूत्वा विश्वरूपो भवेश्वरः ।
पूज्यते सर्व्वदेवैश्च⁷ ब्रह्माविष्णु⁸महेश्वरैः ॥ ३६ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वज्रबन्धं सुदुर्लभम्⁹ ॥ ३७ ॥
समांशं भक्षणं¹⁰ हेम शुद्धसूतेन कारयेत् ।
मृतवज्रं पलांशेन¹¹ मर्दयेद्दिपदौरसैः¹² ॥ ३८ ॥

(1) D reads भवमासं, which is an error of the scribe. (2) स
भवेदव्यंकं भवेत्, a variant in D. स भवेपकेनच, a variant in K. Both are
incorrect. (3) This hemistich is not found in B. D reads
स्वयंभुवा. K reads स्वयं भोक्ता, which is repeated in the next śloka.
(4) This hemistich is not found in D. (5) D reads दृष्टि. K reads
सृष्टौ. (6) मिच्छाया वा हषे जगत्, an incorrect variant in D. मिच्छया
वा हरे नयेत्, a variant in K, which is partly incorrect. (7) K
reads erroneously पूज्यते स देवैश्च. (8) B and K read ब्रह्माविष्णु,
which is grammatically incorrect. (9) D has वज्रवद्धस्तु दुर्लभम्, which
is incorrect. (10) B reads समांशभवणं. (11) K reads पल्ला-
शेन, which appears to be the error of the scribe. (12) मर्दयेद्विपदी-
रसैः, a variant in B. मर्दयेद्यौपदीरसैः, a variant in D. मर्द्देथे दि......रसै,
a variant in K. All the texts are incorrect.

२८८ रसार्णवे
प्राग्वच्छेषं पुरोद्धातं$^१$ हंसपाद्या$^२$ विमर्दितम् ।
भावितं पुटितं रत्नैः$^३$ पूर्ववत् सफलं भवेत्$^४$ ॥ ३९ ॥
वज्रबद्धो भवेत् सिद्धो$^५$ देवदानवदुर्जयः ।$^६$
चतुर्विंशतिसिद्धानां नायकः सर्व्वसिद्धिदः$^७$ ॥ ४० ॥
वज्रचूर्णसमं$^८$ सूतं हंसपाद्या विमर्दयेत्$^९$ ।
पुटित्वा मारयेत्तं तु$^{१०}$ पुनस्तुल्यं$^{११}$रसं क्षिपेत् ॥ ४१ ॥
ध्मातः खोटो भवत्याशु$^{१२}$ शोधितः काचटङ्कणैः ।
यावच्छूक्रोदयप्रख्यो$^{१३}$ जायते स रसः$^{१४}$ प्रिये ॥ ४२ ॥
(१) पूर्वस्वं सुपराजातं, a reading in D. पूर्वस्यं तु पु०जातं, a reading in K,
which is partly incorrect. (२) K reads हंसापाद्या, which is incor-
rect. (३) B has पुटित्वा मारयेत्तत्तत्. (४) पूर्ववच्च फलं भवेत्, a
variant in B. पूर्ववत् स फलं लभेत्, a variant in D. (५) B reads
वज्रसिद्धो भवेत् सिद्धो. (६) D has an absurd hemistich—बंधं बंध्यो
पारसिद्धेंद्रवैरत्नसर्व दुर्जये. (७) D reads सर्व्वसिद्धः, which destroys the
metre. (८) B reads वज्रचूर्ण सम. D reads विष्पूर्णांम्बुपियिलापि सम,
which is absurd. (९) B reads विमर्दितं. D reads हंसपाद्यां. (१०)
D has सुशित्वागमप्रयत्नेन, which is unintelligible. (११) D reads
पुनस्तुल्य. (१२) B reads ध्मातरखोटो भवत्याशु, which is incorrect. D
reads ध्यानः घोटो भवत्याशु, which is absurd. K reads ध्माता, which is an
error of the scribe. (१३) B reads यावच्छुक्रोदयप्रख्यो. D reads
यावरूक्रोदयः पख्यो, which is incorrect. K reads यावच्छक्तोदयः प्रख्यो, which
is also incorrect. (१४) B reads च रसः. D reads सोऽपि स.

चतुर्दशः पटलः । २८६
वज्रसत्त्वं च गगनं¹ रसं हेम च मेलयेत्² ।
अमरत्वमवाप्नोति³ वक्रास्थेन सुराधिपे⁴ ॥ ४३ ॥
जारयित्वा रसं तद्धि⁵ पुनस्तेनैव जारयेत् ।
कोटिवेधी⁶ न सन्देहो वक्राख्यः⁷ खेचरं पदम् ॥ ४४ ॥
वेधयेत्सप्रमाणेन⁸ धातुं चैव शरीरकम्⁹ ।
कारयेद्गुटिकां दिव्यां¹⁰ वज्रसिद्धेन काञ्चने¹¹ ॥ ४५ ॥
अनेन क्रमयोगेन यावच्छक्यं तु मारयेत् ।
तद्गन्ध¹²सूतकं देवि¹³ सर्वरोगनिबर्हणम्¹⁴ ॥ ४६ ॥
हेम्ना च सारयित्वादौ¹⁵ चन्द्रार्कं लेपयेत्ततः¹⁶ ।
(1) वज्रासत्वं च गतानं, an incorrect variant in D. (2) D has
सद्विम च मेलयेत्, which mars the metre. K has रस हेम च मेलयेत् (3)
अमरत्वमजरावहं वव्य, a variant in D. अभमलमवाप्नोति, a variant in K.
(4) B reads मृगाधिपे, which is incorrect. D reads वक्रास्थ्ये च पुराधिपे. K
reads वक्रास्थ्य सुनराधिपे. (5) जारयंतिविध रूप, a variant in D. (6)
B reads कोटिवेधि. (7) D reads वज्राख्य. (8) D reads वेधयेत्
प्रमाणेन, which is incomplete. (9) धातुचैव शरीरके, a reading in B.
K has धातु. (10) B reads करयो घुटिकां दिव्या. D reads वक्राख्यं गटिका
दिव्य. K reads वक्राख्या गटिका दिव्या. (11) K has वज्रसोड़ोस कांचन,
which is apparently erroneous. (12) D reads न तस्य, which
seems to be incorrect. (13) B reads देवी, which is incorrect.
(14) M reads निवारणम्. (15) हेम्ना च सारयित्वा तु, a variant in
B. हेमांच सौरयित्वादौ, a variant in D. M reads तु instead of च.
(16) This charana and the next two are not found in B.
37

२८० रसार्णवे
द्वात्रिंशांशेन हेमार्द्धं¹ मात्रिकाभ्यधिकं² भवेत् ॥ ४७ ॥
वदरास्थिप्रमाणेण कारयेद्गुटिकां³ बुधः ।
यथा लोहे तथा देहे क्रमते नान्यथा क्वचित् ॥ ४८ ॥
वज्रेण दण्डितं हेम⁴ कान्तशूलकयोजितम्⁵ ।
रञ्जयेत् सप्तवाराणि⁶ तं खोटं सूक्ष्मचूर्णितम्⁷ ॥ ४९ ॥
भावितं खोरजस्येव⁸ गुञ्जापञ्चमितं युतम्⁹ ।
भूर्जपत्रे निवेश्याथ¹⁰ बद्ध्वा वस्त्रेण पोटलीम्¹¹ ।
स्वेदयेद्देवदेवेशि यावद्भवति गोलकम् ॥ ५० ॥

(1) द्वात्रिंशांशे तु हेमार्थं, a reading in K. द्वात्रिंशानेन हेमार्थं, a reading
in M. (2) K and M read erroneously मात्रिकाभ्याधिकं and माटका-
भधिकं respectively. (3) K has गुटिकां कारयेत्. (4) वज्रेण
दंड

चतुर्थः पटलः । २६१
लाङ्गली जीवकश्चैव¹ मुस्तायुक्तेन्द्रवारुणी² ।
एतेषां निक्षिपेत् पिण्डे³ वज्रगोलो तु वेष्टयेत्⁴ ॥ ५१ ॥
मूषामध्ये तु निक्षिप्य⁵ संधयित्वा⁶ प्रयत्नतः ।
भूमौ मूषां विनिक्षिप्य पुटं मूर्ध्नि प्रदापयेत्⁷ ॥ ५२ ॥
अनेनैव प्रदानेन⁸ बद्धमेति महारसः ॥ ५३ ॥
गोलकं⁹ धारयेद्वक्त्रे वर्षमेकं¹⁰ यदि प्रिये ।
जीवेत् कल्प¹¹सहस्राणि यथा नागो¹² महाबलः ॥ ५४ ॥
वर्षैर्द्वादशभिः¹³ साक्षात् रुद्ररूपस्तु¹⁴ जायते ।
गात्रस्य तस्य प्रस्वेदात्¹⁵ षष्टौ लोहास्तु¹⁶ काञ्चनम् ॥ ५५ ॥
(1) D and K read जीवकस्त्वेव. M reads जीवनो चैव. (2) स्कन्दं
चोत्तरवारुणि, a variant in B. मुक्तायुक्तेच्छवारुणी, a variant in D. गांधारी
नरवारुणी, a variant in M. (3) D reads एतेषां निक्षिपेन्वेष, which is
unintelligible. (4) D has वज्रा गोलं तु वेष्टयेत्. M has वज्रगोलन्तु
पेषयेत्. (5) This śloka is not found in D. (6) B reads
संधयित्वा. K reads

२८२ रसार्णवे
वज्रभस्म तथा सूतं¹ काञ्चनेन समन्वितम् ।
वक्त्रस्थं कुरुते यस्तु सोऽब्दात्² पलितवर्जितः ॥ ५६ ॥
कृष्णाभ्रकस्य सत्त्वं च तारं ताम्रं च³ हाटकम् ।
माक्षिकं कान्ततीक्ष्णं च समभागानि कारयेत् ॥ ५७ ॥
अन्धमूषा⁴गतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्⁵ ।
तं खोटं⁶ सूक्ष्मचूर्णन्तु द्रुतसूतेन⁷ गोलकम् ॥ ५८ ॥
मृतवज्रस्य भागैकं भागान्धत्वारि⁸ गोलकम् ।
मर्दयेत्तप्तखल्लेन⁹ भस्मीभवति सूतकः¹⁰ ॥ ५९ ॥
मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिका¹¹क्रमात् ।
गुञ्जामात्रं तु तद्भस्म¹² मध्वाज्येन तु लेहयेत्¹³ ॥ ६० ॥
संवत्सरप्रयोगेण¹⁴ ह्वायुता यु¹⁵र्भवेन्नरः ।
(1) D has तथा कान्ते. K has तथा कान्तं. (2) B and M have
अब्दात्. D has वन्धा. K has चाथ. (3) B reads तारे ताम्रं च. D
reads तारताम्रं च (4) B reads अन्धमूषा. D has an incomplete
charana अन्धमूषा. K reads अधमुखा. M reads अन्धमुखा. (5) B reads
खोटं. D wants next three charanas, M has खोटं भवति तत्क्षणात्, which
seems to be incorrect. (6) M reads त खोटं, which is incorrect.
(7) K reads कृतसूतेन. (8) M reads erroneously भागं चत्वारि.
(9) D reads मर्दयेत् सलतत्वेन, which is unintelligible. (10) K reads
सूतकं. (11) M reads सप्तग्निखलिका, which is incorrect. (12)
This charana and the next two are not found in D. K has an incom-
plete charana--चं तु तद्भस्म. M reads तत्प्रसन्न. (13) K and M read
लेपयेत्. (14) K reads प्रयोगेन, which is gram. incorrect. M reads
प्रयोगेणा. (15) K has अयुतायु. M has व्ययुतायु.

चतुर्दशः पटलः । २८३
बलीपुलितनिर्मुक्तो महाबलपराक्रमः ॥ ६१ ॥
तद्गन्धपलमेकन्तु¹ पलेकं गन्धकस्य च² ।
अन्धमूषागतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्³ ॥ ६२ ॥
जीवेत् कल्पसहस्राणि यथानङ्गो महाबलः ।
तस्य मूत्रपुरीषेण⁴ लोहान्यष्टौ च⁵ काञ्चनम् ॥ ६३ ॥
तं खोटं⁶ रञ्जयेत् पश्चात् वङ्गाभ्रक⁷कपालिना ।
रञ्जयेत् सप्तवाराणि⁸ भवेत् कुङ्कुमसंनिभम् ॥ ६४ ॥
हेम्ना सह समावर्त्त्य⁹ सारणाय¹⁰सारितम् ।
सहस्रांशेन तेनैव सर्व्वलोहानि वेधयेत्¹¹ ॥ ६५ ॥
कृष्णाभ्रकस्य सत्त्वञ्च तारं ताम्रञ्च हाटकम्¹² ।
तीक्ष्णं च बह्रसूतं च¹³ माक्षिकञ्च¹⁴ समन्वितम् ॥ ६६ ॥
(1) K has an incomplete charana—तत्सुखममेकन्तु. M has तद्गन्धपल
मेकन्तु, which is incorrect. (2) K reads तु. (3) B reads
खोटः वाहा भवति तत्क्षणात्, an incorrect reading in M. (4) K reads
मूत्रपुरीषाभ्यां. (5) K reads ष्टौ लोहानि. (6) K has तत् खोटं,
which is incorrect. (7) M reads नागाभ्रक. (8) This word
is grammatically incorrect. (9) हेम्ना सहसमावर्त्य, a variant in B.
D reads सम समाचारी, the latter word being incorrect. K reads हेम्ना
समं. M reads erroneously समावर्त्या. (10) B reads सारणत्रयं, which is
incorrect. D reads मारिताश्रय, which is not correct. K reads त्रिय,
which is incorrect. (11) शतांशेन तु तेनैव तारारिष्टन् वेधयेत्, a variant
in M. (12) D and K read टंकण. (13) तीक्ष्ण च वर्धयेत् मृत,
a variant in D. K reads erroneously तीक्ष्ण बह्रसूत च. (14) D
and K have माक्षिकेण.

२८४ रसार्णवे
अन्धमूषा¹गतं ध्मातं खोटो² भवति तत्क्षणात् ।
हेम्ना सह समावर्त्य³ सारणात्रयसारितम्⁴ ॥ ६७ ॥
शतांशेन तु तेनैव शुल्ववेधं प्रदापयेत्⁵ ।
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम्⁶ ॥ ६८ ॥
बद्धसूतस्य⁷ भागैकं भागैकं पन्नगस्य च ।
हाटकस्य च⁸ भागैकं भागैकं चाभ्रकान्तयोः ॥ ६९ ॥
एकीकृत्य तु तद्भास्म⁹ रसे जीर्णे¹⁰ तु जारयेत् ।
शतांशेन तु¹¹ तेनैव शुल्ववेधं¹² प्रदापयेत् ॥ ७० ॥
बद्धसूतस्य भागैकं भागैकं कुटिलस्य¹³ च ।
अन्धमूषा¹⁴गतं ध्मातं खोटो¹⁵भवति तत्क्षणात्¹⁶ ॥ ७१ ॥
(1) K has अन्धमूखा, which is not correct. (2) B reads खोटं.
M reads वोहं. (3) हेमा सहसमावर्त्यं, a variant in B. K reads
समं instead of सह. (4) D reads सारणात्रयसारणम्. K reads सारणा-
विय, which is incorrect. M reads सारणं चय, which is also incorrect.
(5) शतांशेनैव तेनैव शुल्वं बद्धं तु चेपयेत्, a variant in D. (6) D reads
भूषितम्. M reads भुषणम्, which is incorrect. (7) D has वद्धुतत्तस्य,
which is senseless. (8) D and K read तु. (9) All the texts read
एकीकृत्या, which is grammatically incorrect. B reads तद्भाख्ये. D reads
तद्भाभि. (10) D and K read रसजीर्णे. (11) D reads शतांशेनैव.
(12) D reads शुल्वं बद्धं. (13) B reads कटिलस्य. K reads फुटिलस्य.
Both seem to be incorrect. (14) K reads मूखा. (15)
B reads खोटं. M reads वोहं. (16) M reads तचक्षात्, which is
incorrect. We do not find this charaṇa and the next three in D.

चतुर्दशः पटलः । २९५
तस्य खोटस्य भागैकं¹ भागैकं गन्धकस्य च² ।
अन्धमूषागतं ध्मातं यावद्धङ्गावशेषितम्³ ॥ ७२ ॥
अनेन क्रमयोगेन वङ्गं निर्वाप्य षड्गुणम्⁴ ।
अनेन क्रमयोगेन वह्निनागञ्च षड्गुणम्⁵ ॥ ७३ ॥
तद्रसं रञ्जयेत् पश्चात् तीक्ष्णशुल्यकपालिना⁶ ।
रञ्जयेत् तत् प्रयत्नेन यावत् कुङ्कुमसंनिभम्⁷ ॥ ७४ ॥
हेम्ना सह समावर्त्य⁸ सारणात्रयसारितम्⁹ ।
शतांशे¹⁰ वेधयेत् शुद्धं, दिव्यं हेम प्रजायते ॥ ७५ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि द्रवसंस्कारमुत्तमम्¹¹ ॥ ७६ ॥
रञ्जयेत्¹² शुद्धकनकं तीक्ष्णशुल्य¹³कपालिना ।

(1) तल्खोटभागमेकैकं, a variant in B. तत्षोडशागमेकन्त, a variant
in M. (2) K reads erroneously गकगतस्य च. (3) यावत् सूतो-
वशेषितं, an incorrect variant in M. (4) B reads षड्गुणं. D reads
निर्वाप्यं. K reads षट्गुणं. M reads निर्वाह्य. (5) B reads षड्गुणं.
D has वह्निना षड्गुणं वङ्गं, which is senseless and void of metre. K has
षट्गुणं. This hemistich is not found in M. (6) D has तीक्ष्णशुल्य-
कपालिकां, which seems to be incorrect. (7) K wants this
hemistich. M reads सन्निभः, which is incorrect. (8) हेम्ना सहस-
मावर्त्यं, a variant in B. हेम्ना सहसमावर्त्त, a variant in D. This charaṇa
and the next are not found in K. (9) सारण यन्त्रसारित, a variant
in D. (10) K reads शतांश. (11) रसबन्धनमुत्तमम्, a variant
in D. दिव्यसंस्कारमुत्तमम्, a variant in M. (12) This hemistich is
not found in D. M reads वारयेत्. (13) K reads तीक्ष्णं शूल्य.
M reads erroneously तीक्ष्णगुल्य

२८६ रसार्णवे
पक्ववोजस्य भागैकं भागैकं द्रुत¹सूतकम् ।
मर्दयेन्मध्यमाम्लेन² गोलकं भवति क्षणात्³ ॥ ७७ ॥
मृतवज्रस्य⁴ भागैकं भागांश्चत्वारि गोलकम्⁵ ।
मर्दयेत् तप्तखलेन⁶ भक्षोभवति सूतकम्⁷ ॥ ७८ ॥
मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिका⁸क्रमात् ।
तद्भस्म तु पुनः पश्चात् मध्यमाम्लेन⁹ मर्दयेत् ॥ ७६ ॥
पुटं दद्यात् प्रयत्नेन षष्ट्यधिकशतत्रयम्¹⁰ ।
तद्भस्म जायते दिव्यं सिन्दूरारुणसन्निभम्¹¹ ॥ ८० ॥
तेनैव वेधयेत्सारं¹² सहस्रांघ्रिन¹³ काञ्चनम् ।
(1) B reads द्रुत, which is incorrect. (2) मर्दयेत्तत्समाम्लेन,
a variant in D, which seems to be partly incorrect. (3) D has
तत्क्षणात्, which mars the metre. M has गोलकं तत कार्येत्, which
appears to be partly incorrect. (4) D reads मृतजीवस्य. M reads
द्रुतमृतस्य भागं, which destroys the metre. (5) B reads भागयत्वारि, which
is incorrect. D has an absurd variant—भागस्य चत्वारि भात्रोकं गोलकम्.
M has an incomplete charana—चत्वारि गोलकम्. All the texts read चत्वारि,
which is gram. inc. (6) M reads तप्रखल्ये च. (7) B and D read सूतकः.
(8) M reads त्रि खलिका, which is incorrect. (9) M reads मध्यमाम्ले तु.
(10) All the texts read षष्टाधिक , whereas षष्ट्यधिक is more proper.
K reads शतसूतक, which is incorrect. After शतसूतक this text has a
single charana—देवदाली शंखपुष्पी, which is found in no other texts.
(11) D has सिन्दूरारुणसमप्रभम्, which destroys the metre. K has सिधुरा-
रुणसन्निभं. M has सिन्दूरमरुणप्रभम्, which is grammatically incorrect.
(12) D reads चर्मवेधसारं. (13) M has सर्वांश्रिन तु.

चतुर्थः पटलः । २६७
मृतवज्रस्य भागैकं भागाः षोडश सूतकम्¹ ॥ ८१ ॥
देवदाली-शंखपुष्पी-रसेन मर्दितं² क्रमात् ।
मारयेद्³भूधरे यन्त्रे भस्मीभवति तत्क्षणात्⁴ ॥ ८२ ॥
फूत्काराणां सहस्रेण⁵ धाम्यमानो न⁶ गच्छति ।
ईदृशं भस्मसूतं च देहे लोहे च योजयेत्⁷ ॥ ८३ ॥
तद्भस्मपलमेकं तु⁸ पलमेकं तु गन्धकम्⁹ ।
अन्धमूषागतं¹⁰ ध्मातं खोटो¹¹ भवति तत्क्षणात् ॥ ८४ ॥
तं खोटं¹² रञ्जयेत् पश्चात् कापालि¹³क्रमयोगतः ।
सारस्वातप्रयोगेण¹⁴ शुल्बवेधं¹⁵ प्रदापयेत् ॥ ८५ ॥
भस्मसूतपलैकं च¹⁶ पलैकं पन्नगस्य च¹⁷ ।
(1) D reads मृतकम, which is an error of the scribe. (2) B and
M read मर्दित. (3) D and M read मर्दयेद्. (4) M reads
erroneously तक्षणात्. (5) K reads फूत्कारणां. M reads पुत्काराणां
सहस्राणि. Both are incorrect. (6) D has धान्यमानेन. K has
धाम्यमानेन. M has धाम्यमानानि. (7) देहे च योजये, an incomplete
variant in K. देहलोडे च वेधयेत्, a variant in M. (8) M has तत्-
भक्तपलमेकञ्च, which is partly incorrect. (9) K reads पलैकं गन्धकस्य
च. (10) D reads चन्धं मूषागत, which is incorrect. K reads चंध-
मूखागतं, which is also incorrect. (11) D has खेटो. M has वोहो.
(12) M reads तत् वोह . (13) K reads कपाली. M reads कावाली.
(14) सारस्वाक्रमयोगेन, a variant in M. (15) D has शुल्क वेध. K has
पुल्वे वेधं. (16) B reads तु. (17) B reads कनकस्य च. D reads
गन्धकस्य च. K reads पलमेक च संघकं. We have adopted the reading
in M, since we see afterwards the term नागेन in all the texts.
38

) This hemistich is placed in M after the next śloka.`

• A hemistich is a half-verse! That's why (3) is placed at the end of line 3, or applies to line 3-4?
• Wait, where is the superscript ³?
• In line 4: ताम्रपात्रे च तत् - wait, why would a hemistich marker be on तत्?
• Wait! Look at तत् in line 4: तत्⁴! That's a ४ or 4!
• Footnote 4 says: (4) B, K and M read तं, which seems to be incorrect.
• So तं is a variant for तत्! That means the superscript on तत् is ⁴!
• Then where is ³?
• Look at line 3: तद्भस्म तु पुनः पश्चाद्-गोपित्तेन तु मर्दयेत्³ ।
• Wait, is there a ³?
• Ah, look at line 3: तद्भस्म तु पुनः पश्चाद्-गोपित्तेन तु मर्दयेत्³ । - wait, in line 3, look at the space after मर्दयेत्: there is no marker visible? Wait, or is ³ attached to something?