रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

द्वादशः पटलः । २२१
खर्परं द्रावितं नागं¹ तत्कल्केन युतं² कुरु ।
काश्मीरद्रवतुल्यं हि³ जायते कनकं ध्रुवम् ॥ १३१ ॥
चित्रकस्य यथा ग्राह्यं⁴ कथयामि समासतः⁵ ॥ १३२ ॥
चित्रकस्त्रिविधो ज्ञेयो⁶ रक्तः कृष्णो रसायने⁷ ।
शुक्लो⁸ व्याधिप्रशमने श्रेष्ठो मध्यः कनीयसः⁹ ॥ १३३ ॥
कृष्णं रक्तं सितं¹⁰ वापि हेमन्ते नोद्धरेद्¹¹बुधः ॥ १३४ ॥
कृष्णचित्रकमुत्पाट्य¹² गोभिर्नाघ्रातमोखरि¹³ ।

(1) खर्परंसंचिपे द्रवितं नागं, an absurd reading in D. (2) D
reads सुतं,, which is incorrect. (3) काचिद्रवास द्रव्यतुल्यं हि, an
absurd reading in D. (4) D reads यथागुह्यं, wherein the first
term is incorrect. This hemistich is not found in K. (5) M
reads समानतः, which is incorrect. (6) D reads गेयो. M reads
विविधं चित्रको ज्ञेयः, wherein the first term is incorrect. (7) D
and K read रक्ताकृष्णो. M reads कृष्णो रवो रसायनम्, wherein the mid-
dle term is incorrect. (8) D reads शुक्ले, which is not correct. K
reads शु only. M reads शुक्ल (without any suffix), which is gram. inc.
(9) श्रेष्ठमध्यकनीयसः, a variant in D. श्रेष्ठमध्यकणीयसः, a variant in K.
श्रेष्ठमध्यात् कनीयसम्, a variant in M. All are incorrect. (10)
K reads श्रितं, which is erroneous. M reads erroneously रवं in place
of रक्तं. (11) K reads चोद्धरेह, which is not accurate. (12)
Both D and K read कृष्णचित्तं समुत्पाद्य ; but the term is चित्रक and not
चित्त. (13) गोपनौयातिखिचरी, a variant in D. गंभिर्नाघ्रामताश्वरी, an
incorrect variant in K. M reads नौखरी, which is gram. inc.

..."
Wait, look at the editor's text in line 6:
Could it be:
"रक्ताक्षास्फोटनेन तु"?
Wait, why "रक्ताक्षा"?
What is the plant?
"रक्तचित्रकमुद्धरेत्"
Wait! Is there an offering of "रक्त..."?
Wait! Look at footnote 7:
"(7) D reads रक्तामाल्योदनेन तु, which is incorrect. M reads रक्त...दनेन च, which is an error of the scribe."
Wait, in line 6, what is printed?
Let's look character by character at line 6:
र (ra)
क्ता (ktā)
Next character:
Is it 'भ्या'? Look at the shape:
Left part: a loop.
Then a vertical stroke, with a diagonal connection?
Wait, isn't that 'क्षा'?
Wait! Look at 'क्षा' in 'तत्क्षणात्' (line 4):
In 'तत्क्षणात्', क्ष has:
Top loop, going down, loops back, then vertical line: क्ष.
In line 6, look at that character:
Top loop, goes down, loops, vertical line with 'ा' and attached to...
WAIT, look at 'क्षा' in 'कृष्णपक्षे' (line 6, 2nd word):
'क्षे': loop

द्वादशः पटलः । २२३
रक्तचित्रकभल्लात-तैललिप्तं पुटेन तु¹ ।
चन्द्रार्कपत्रं देवेशि जायते हेम शोभनम् ॥ १४० ॥
नागिनीकन्दसूतैन्द्रं² रक्तचित्रकसंयुक्तम्³ ।
पत्रलेपप्रमाणेन⁴ चन्द्रार्कं काञ्चनं भवेत् ॥ १४१ ॥
रक्तचित्रकसंयुक्तो रसोऽपि सर्व्वदो भवेत् ॥ १४२ ॥⁵
ज्योतिष्मतीतैलविधिं⁶ वक्ष्यामि शृणु पार्व्वति ॥ १४३ ॥
ज्योतिष्मती नाम लता या च⁷ काञ्चनसन्निभा ।
वल्लीवितानबहुला हेमवर्णफला शुभा ॥ १४४ ॥⁸
आषाढपूर्व्वपक्षे तु⁹ गृहीत्वा¹⁰ बीजमुत्तमम् ।
तिलवत् काथयित्वा तु¹¹ हस्तैः पादैरथापि वा¹² ।
तस्य तैलं¹³ समादाय कुम्भे ताम्रमये क्षिपेत्¹⁴ ॥ १४५ ॥
(1) M reads भवेन तु, which has no clear sense. (2) नागनी-
करसूतेन्द्र, a reading in D. नागिनिकरसूतेन्द्रं, a reading in K. नाभीनिकन्द-
सूतन्तु, a reading in M. We have adopted the above text, after col-
lating all the texts. (3) M reads संवृतम्. (4) M reads
प्रतापैस्तु. (5) This hemistich is not found in M. After this we find
in D चित्रककल्पः and in K कंदचित्रककल्पः. (6) M reads अथ ज्योतिष्मती-
तैलं. (7) M reads याति, which is not correct. (8) This
hemistich is not found in M. (9) Both D and K read पूर्व-
पक्षस्य. (10) M reads गहीत्वा, which is not unanimously correct.
(11) D reads कल्पयित्वा तु. M reads व्यतीत्य साधयित्वा च. (12) D has
हस्तोपादैरथापि वा, which is incorrect. K and M have हस्तपादैरथापि वा.
(13) D and K read तस्यास्तैलं. (But the word बीजं is neuter.) (14)
कुम्भे ताम्रे पयो क्षिपेत्, a variant in D, wherein the third term is incorrect.

२२४ रसार्णवं
तापयेद्भूगतं¹ कुम्भं क्रमादूर्द्धं तुषाग्निना ।
षष्मासे तु व्यतिक्रान्ते² स घटः काञ्चनं भवेत् ॥ १४
तं तु³ हेममयं कृत्वा तैलमाक्षिकमिश्रितम्⁴ ।
प्रतिवापे⁵ निषिञ्चेत् तत् हेम ताम्रसमं⁶ भवेत् ॥ १४७
तथाच शतवेधि⁷स्यात्—विद्यारत्न⁸मनुत्तमम् ॥ १४८ ॥
दम्भारोहां⁹ प्रवक्ष्यामि रसबन्धकरीं प्रिये¹⁰ ।
स्पर्शवेधे तु¹¹ सा ज्ञेया सर्व्वकार्य्यार्थसाधिनी ॥ १४६ ॥
शस्त्राच्छिन्ना¹² महादेवि दग्धा वा पावकेन तु¹³ ।
प्ररोहति क्षणाद्दिव्या¹⁴ दग्धा च्छिन्ना महौषधी¹⁵ ॥१५०॥
(1) D reads भूमितं. M reads स्थापयेत्. (2) षष्मासं तु व्यतिक्रम्य,
a variant in D. षष्मासे त्वभ्यतिक्रान्ते, a variant in M. (3) D reads
सङ्कलं, which has no sense. K reads तान्धं. (4) तेन मक्षिकमिश्रितम्,
a variant in D. K reads तेन instead of तैल. (5) This hemis-
tich and the next one are not found in D. M reads प्रतिवाप. (6)
K reads हेमं ताम्रमयं. (7) K has अथातश्शतवेधी. M has तथा च शत-
वेधी. (8) M reads विद्यारत्न, which seems to be incorrect. (9)
D and K read दग्धलोहं, which appears to be incorrect. M reads दम्भा-
रोहं, which is also incorrect ; since we see just afterwards तस्याः
पुष्पं &c. (10) रसबन्धकरा भवेत्, a variant in D. रसबन्धकरी भवेत्,
a variant in K. (11) Both D and K read स्पर्शवेधेषु. (12)
D reads शस्त्राश्छिन्ना, which is incorrect. (13) D reads erroneously
दग्धा चापचकेन तु. (14) प्ररोहन्ति क्षणाद्देवि, a variant in D, wherein
the first word is incorrect. प्ररोहेत् सत्त्वचा दिव्या, a variant in K,
wherein the second word is incorrect. (15) K reads erroneously
मोषधी. M reads दग्धा सा तु महौषधी.

द्वादशः पटलः । २२५
रक्तं पीतं सितं कृष्णं¹ तस्याः पुष्पं प्रजायते ।
चणकस्येव पत्राणि सुप्रसूतानि लक्षयेत्² ॥ १५१ ॥
सा स्थिता गोमतीतीरे³ गङ्गायामर्बुदे⁴ गिरौ ।
उज्जयिन्या⁵ दक्षिणातो वनान्तेषु च दृश्यते⁶ ॥ १५२ ॥
तस्याः कन्दरसं⁷ दिव्यं कृष्णराजि⁸समन्वितम् ।
ताम्बूलेन⁹ समं कृत्वा गुटिकां¹⁰ कारयेद्बुधः ॥ १५३ ॥
सर्वेषामेव लोहानां¹¹ द्रुतानां वह्निमध्यतः¹² ।
सहस्त्रं वेधयित्वा तु काञ्चनं कुरुते क्षणात् ॥ १५४ ॥
तथैव म्रियते सूतः¹³ कान्तहेमाभ्रसंयुतः ।
कुरुते काञ्चनं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ १५५ ॥¹⁴
(1) श्वेतं पीतं सितं कृष्णं, a variant in D. श्वेतं पीतं सितं कृष्णं, a variant
in K. (2) D reads भनयेत्. M reads सुप्रभूतानि. (3) साक्षी-
गतामन्तरे तीरे, an absurd variant in D. K reads गौतमीतीरे. M reads
सा स्थिरा. (4) D has गङ्गायाथाश्रयं. M has गङ्गायमर्बुदे. Both the
texts seem to be incorrect. (5) K reaus उज्जयिन्यां. (6)
वनं तेषु च दृश्यंते, a variant in D वनां तेषु न दृश्यते, a variant in K. Both
the readings seem to be incorrect. (7) D reads कान्तरसं, which
has no clear sense. K and M read तस्य, which is gram. inc. (8)
D reads कृष्वरक्त. K reads कृष्णराति. (9) D has तव कृष्णेन. (10)
M reads घटकां, which is evidently incorrect. (11) D reads
सर्वेषामपि वस्तूनां. (12) D has वह्निभूतानां मध्यतः. दत्तान् वह्निमध्यगं,
an absurd variant in K. (13) D reads मृतं and reads its adjec-
tive संयुतः. But M reads सूतं and reads its adjective संयुक्तः, which is
gram. incorrect. (14) This hemistich is wanting in D and M.
29

२२६ रसार्णवे
कटुतुम्बोति विख्यातां¹ देवि दिव्यौषधीं शृणु² ॥१५६॥
तस्या वीजानि³ संगृह्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्⁴ ॥ १५७ ॥
एकविंशतिवारांस्तु⁵ भाव्यं धात्रोरसेन तु ।
पयसा सहितेनैव विस्रभेषजसंयुतम् ॥ १५८ ॥
बीजं यन्त्रे विनिक्षिप्य तैलं संगृह्य पण्डितः ।⁶
रसं मूर्च्छापयेत्तेन⁷ चक्रमर्द्देन मर्दयेत्⁸ ॥ १५८ ॥
गोपित्तं शिखिपित्तञ्च काङ्कोकाशोससंयुतम्⁹ ।
तारतुल्यानि चैतानि सर्व्वेषां सूतकः समः¹⁰ ॥ १६० ॥
मेषशृङ्गे निधातव्यं¹¹ मासमेकं¹² निरन्तरम् ।
────────────────────────────────────────────────────────────
(1) D and M read कटुतुम्बी तु विख्याताः (2) देवि दिव्यौषधी शृणु,
a variant in D and M. K reads दिव्यौषधं and at the same time
reads its adjective विख्यातां, which is gram inc. (3) D reads
तस्य बीजानि. M reads तस्य वन्नानि. Both are incorrect. (4) D has
an incomplete charana सूक्ष्मचूर्णं कारयेत्. M reads चारयेत्, which seems
to be incorrect. (5) All the texts read वाराणि. But the term
वार is a masculine. It means otherwise, when it is a neuter. (6)
This hemistich is not found in D and K. (7) M reads मुच्छापयेत्तेन,
which is gram. incorrect. (8) This hemistich is not found in
D. K has an incomplete charana चक्रमर्दात्. M reads चक्रमर्देय. (9)
This hemistich is not found in D. कावीकासीसकेयुतं, a variant in K.
काङ्ककासीसयुतम्, a variant in M. (10) M reads सूतर्कसमः,
which seems to be incorrect. (11) मेषशृङ्गेण घातव्य, a variant in D.
मेषविङ्गुल घातव्या, an incorrect variant in M. (12) D reads याम-
मेकं. K reads यावमेकं, which is incorrect.

द्वादशः पटलः । २२७
लोहदण्डेन संसिक्तं$^1$ सर्व्वलोहानि वेधयेत् ॥ १६१ ॥
गन्धकं लोहदण्डेन एकविंशतिभावितम् ।
युक्तं$^2$ लोहमनेनैव$^3$ जम्बोर$^4$रससंयुक्तम् ।
सबोजं सूतकोपेतम्$^5$ अन्धमूषा$^6$निवेशितम् ।
भूगतं मासमेकन्तु$^7$ तांर काञ्चनतां नयेत् ॥ १६२ ॥
दलस्य भागमेकं तु$^8$ तारपञ्चकमेव च$^9$ ।
शुल्कस्य पञ्चभागञ्च$^{10}$ बोजञ्चैकञ्च योजयेत् ॥ १६३ ॥
एते द्वादश भागाः स्युः सर्व्वं$^{11}$ तद्धारयेत् क्षितौ ।
स्थानस्यास्य निपेकं तु$^{12}$ भूदण्डेन तु$^{13}$ कारयेत् ॥ १६४ ॥
पञ्चविंशद्दिनै स्ते तु$^{14}$ जायते कनक समम्$^{15}$ ॥ १६५ ॥
घोरकन्दविधिं वक्ष्ये रूद्धिसिद्धिकरं परम् ।
[

म्र" - wait, look at the first letter:
Is it 'ग' or 'द' or 'दोष'?
Look at 'ग': rounded left, vertical right: like in 'गन्धपाषाण'.
Wait, look at the first letter: it has a round back, like 'द' or 'ग'?
Wait, the verse has "घोषताम्र". Ghoshataamra is bell-metal/tamra, or K reads "दोषताम्र" (defective copper)?
Wait, look at the letter: it has a loop at top? No, look at footnote 11:
"(11) K reads दोषताम्र, which is incorrect."
Wait! Look at the letter in footnote 11:
It's 'दोषताम्र'! The first letter is 'दो': द with ो matra!
Let's compare 'दो' with 'गो':
'गो' has two vertical parts: a left leg and a right stem with an o-matra.
Here, it is a single curved letter with an o-matra: that is definitely 'दो'!
So it is "दोषताम्र"! Yes, "दोषताम्र, which is incorrect." That makes so much sense, because dosha-tamra vs ghosha-tamra!

Line :
"correct. (13) M reads गुलिका. (14) D has कलहत्तस. M"
Wait, "कल

द्वादशः पटलः । २२६
मिलन्ति¹ सर्व्वलोहानि द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १७३ ॥
गन्धकं रसकं ताप्यं पारदं रक्तचन्दनम् ।
कदल्या रससंयुक्तं² तारमायाति काञ्चनम्³ ॥ १७४ ॥
शाकवृक्षस्य निर्य्यासं पत्रे तस्य च गालयेत्⁴ ।
शिग्रुमूलस्य चूर्णं तु तद्रसेन विमर्दयेत् ॥ १७५ ॥
प्रलिप्य शुल्वपत्राणि पुटे क्षिप्त्वा विपाचयेत् ।
तद्धुतं⁵ काञ्चनं दिव्यं भवेल्लक्षणसंयुतम्⁶ ॥ १७६ ॥
फलानि शाकवृक्षस्य⁷ परिपक्वानि संदृहेत्⁸ ।
तद्रसेन युतं⁹ प्राज्ञः सप्तरात्रन्तु भावयेत् ॥ १७७ ॥
तद्रसेन समायुक्तं मञ्जिष्ठामिश्रितं¹⁰ तथा ।
लेपयेत्ताम्रपत्राणि ध्मातं भवति काञ्चनम् ॥ १७८ ॥
देवदाल्या महौषध्या¹¹ विधिं वक्ष्यामि तत्परम्¹² ।
सा श्वेता व्याधिनाशे च¹³ कृष्णा पीता रसायने ॥ १७६ ॥

(1) D reads मीलित. (2) M has मद संयुक्त. (3) सं-लक्षाणि कारयेत्,
a variant in M. (4) पत्रे त्वथ्य च गाम्तं, an incorrect variant in D.
यद्रतः परिगालयेत्, a variant in K. This hemistich and the next one are
wanting in M. (5) D reads उद्यत K reads उद्धृत [correct form is
उद्धृत.] (6) भवें लक्षणमंयुत, a variant in K, which is partly incorrect.
(7) M reads मक्रवृक्षस, which seems to be incorrect. (8) D reads
पक्वानि च संग्रहॆत्, which is incomplete. M reads संग्रहॆत्. (9) M
reads हृतं. (10) D reads erroneously मञ्जिष्टामिश्रितं. M reads मञ्जिष्ठा-
मिलितं. (11) D has देवदाल्यमहौषध्यो. M has देवतःल्या महोषध्या.
Both are incorrect. (12) D reads वदामि M reads तल्वतः
(= तत्त्वतः). (13) M reads वायुशमने.

२३० रसार्णवे
पौर्णमास्यां¹ त्रयोदश्यां राहुग्रस्ते दिवाकरे ।
अथवा² कृष्णपञ्चम्यामिमां विधिवदुद्धरेत् ॥ १८० ॥
देवदालोफलं³ देवि विष्णुक्रान्ता च सूतकम् ।
मूर्च्छयेद्बन्धयेत् क्षिप्रं शुक्लं हेम करोति च ॥ १८१ ॥
देवदालोफलं मूल-मौखरोरस एव च ।⁴
तोयेन मदितं कृत्वा⁵ वङ्गं स्तम्भयति⁶ क्षणात् ॥ १८२ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि⁷ श्वेतगुञ्जाविधिं प्रिये ॥ १८३ ॥
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा⁸ सुरार्चिते ।
कपाले मृत्तिकां न्यस्य सेचयेत् मलिजेन तु ॥ १८४ ॥
बीजानि सितगुञ्जायाः⁹ पुष्पयोगेन वापयेत्¹⁰ ।
वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कुर्यात् संग्रहणं¹¹ तथा ॥ १८५ ॥
ॐ नमो भगवति श्वेतवज्रि¹² श्वेतपर्वतनवासिनि¹³ सर्व्व-
कार्याणि कुरु कुरु अप्रतिहते¹⁴ नमो नमः स्वाहा ॥
(1) K reads पौर्णिमास्यां (2) D reads erroneously यदा.
(3) K has देवदालिफल०. M has देवतालोफल Both are incorrect. (4)
This hemistich is not found in M. (5) K reads मर्दनं कृत्वा. M
reads यद्वा, which is incorrect. (6) D reads भाव्यं रुध्यते. M
reads वंकं. (7) अथातः संप्रवक्ष्यामि, a variant in K. (8) D
and M have च, which is not proper. (9) D has सितगच्छाया, which
seems to be incorrect. (10) पुष्ययोगे तु वापयेत्, a variant in D.
K reads पुष्ययोगे तु. (11) M reads erroneously मयग तथा. (12)
D and K read भगवतो श्वेतवज्रो. (13) D has श्वेतपर्वते वासिनि. (14)
K reads प्रतिहते, which appears to be an error of the scribe.

द्वादशः पटलः । २२१
अनेन मनुना प्रोक्ता सिद्धिर्भवति नान्यथा ।
षण्मासेन तथा वह्नौ मन्त्रपूतेन रक्षयेत् ॥ १८६ ॥¹
शुद्धगुल्बं² तु संगृह्य मूषामध्ये तु संस्थितम्³ ।
त्रिपञ्चपलसंख्यं तु⁴ कर्षार्द्धसितगुञ्जया⁵ ॥ १८७ ॥
सङ्केकत भवेत्सारं⁶ तस्य गन्धविवर्जितम् ।
शङ्कारोति⁷समायुक्तं गुञ्जाचूर्णं सङ्केकतः ।
देवानां भूषणं देवि जायते हेम शोभनम्⁸ ॥ १८८ ॥
॥ इत्यौषधिक्रिया ॥⁹
चन्द्रोदकेन¹⁰ देवेशि वक्ष्यामि¹¹ रसबन्धनम् ॥ १८९ ॥
शुक्लपक्षे पूर्णमास्यां दृष्ट्वा¹² पूर्णेन्दुमण्डलम् ।

(1) This śloka is not found in D and M. (2) K reads शुद्धं
गुल्वं M reads शुद्धगुल्कं, which is incorrect. (3) K reads मूखामध्ये,
[which = मूषामध्ये.] D reads संस्थिताम्, which is gram inc. (4) विपञ्च-
पलसंख्याता, a variant in D. द्विपंचपलसंख्यं तु, a variant in K. द्विपञ्च-
फलसंख्यन्, a variant in M. We have adopted the above reading
after collating all the texts. (5) D has. कर्षाङ्घ्रि सितगुञ्जया. K has
कर्षाङ्के सितगुञ्जया. M has कर्षांङ्ग्रे' सिगुञ्जय, which is incomplete. (6)
M reads भवेत्समं. (7) D reads शङ्करारति, which is evidently an
error of the scribe. K reads शङ्करोती. (8) M reads भुवनं, which
creates a tautology. (9) This is not found in D and M. (10)
After गुञ्जाविधि we find in M कर्पूरोरसबन्धन, but in D and K चन्द्रोदकविधि.
Hence we place the latter first. (11) D reads जायते. (12)
D reads दृष्टा. K reads दृष्टा. Both are incorrect.

११२ रसार्णवे
निर्गच्छन्ति महीं भित्त्वा चन्द्र॑तोयान्यनेकधा ॥ १८० ॥
कानिचिन्मृत्तिवर्णानि रसेन लवणानि तु ।
कानिचिच्चन्द्रतुल्यानि व्योमभासानि कानिचित् ।
चन्द्रहस्तैरभिवर्द्धरन् क्षीयेरन् तत्तयेण सु ॥ १८१ ॥
दृष्ट्वा' चन्द्रोदकं मन्त्री' पौर्णमास्यां विशेषतः ।
निर्गच्छति१० महीं भित्त्वा चन्द्रहस्तैा विवर्द्धते ॥१८२॥११
चेत्रबन्धं पुरा १२ कृत्वा देवमभ्यर्थ्य १३ शङ्करम् ।
चतुर्दश्यां च१४ तत्क्षेत्रं पूजयित्वा १५ विचक्षणः ।
अहोरात्रोषितो भूत्वा बलिं तत्र निवेदयेत् ॥ १८३ ॥
(1) D reads erroneously चन्द्रो. (2) D has कानिचिन्मृत्तिकावर्णानि,
which mars the metre. K has कानिचिन्मृत्तवर्णानि, which is not proper
here. (3) D reads च. (4) D reads व्योमभाकानि, which is
unintelligible. (5) चन्द्रहस्ताभिहस्ते, a variant in D. K reads
चन्द्रहस्ताभिवर्डेत्. Both the readings are incorrect. (6) D has
बीयेतेतान् वर्द्धन तु, wherein the second term is incorrect. K reads चीयते.
The above-mentioned ślokas commencing from चन्द्रोदकेन देवेशि &c.
and ending in ततक्षयेण तु are not found in M. (7) D reads दृष्ट्वा.
K reads दृष्टा. None of them is correct. (8) K has मवि, which
is incorrect. (9) K reads पौर्णिमास्यां. M reads प्रयत्नतः After
this we find in D the following hemistich — यद्रूपं तस्य कर्त्तव्यं पौर्णमास्यां
प्रयत्नतः, which we have rejected. (10) D reads निगच्छन्तु. M reads
निर्गयति. None is correct. (11) This hemistich is not found in
K. (12) M reads तदा. (13) D reads दैवमर्थ्य च. M has
दैवमभ्य यत्नतः, an incomplete charaṇa. (14) M reads तु. (15)
We find in M a redundant letter च after पूजयित्वा.

द्वादशः पटलः । २२१
पूर्णमास्यां¹ च रात्रौ च गत्वा तस्य समीपतः² ।
चन्द्रोदकं तु संगृह्य³ मन्त्रयुक्तं सुमन्वितम्⁴ ।
आलोड्य मधुसर्पिभ्यां पिबेत्तत्तु⁵ समाहितः ॥ १८४ ॥
पीतमात्रेण तेनैव मूर्च्छा भवति तत्क्षणात्⁶ ।
चन्द्रोदये ततो दृष्टे⁷ क्षीरं तस्य तु दापयेत् ।
सप्तरात्रप्रयोगेण⁸ चन्द्रवन्निर्मलो⁹ भवेत् ॥ १८५ ॥
एकविंशतिरात्रेण¹⁰ जीवेद्¹¹ब्रह्मादिनत्रयम् ।
एकमास¹²प्रयोगेण ब्रह्मायुः स भवेन्नरः¹³ ॥ १८६ ॥
चन्द्रोदकेन गगनं रसं हेम च¹⁴ मर्दयेत् ।
मूषा¹⁵मध्यगतं ध्मातं तत्क्षणाद्गुटिका भवेत् ॥ १८७ ॥

(1) M reads पौर्णमास्यां. (2) गत्वा तु तत्समीपतः, a variant in
K. (3) D reads संयाह्वं. (4) K reads समंन्वितं. (5)
D reads पिबेत्तं तु. M reads पिबेत्तन्. Both are gram. incorrect. (6)
सूत बध्नाति तत्त्ववशात्, a variant in D. (7) चन्द्रोदयेन ते दृष्टे, a variant
in D. M reads ततस्तिष्ठेत्, which is gram. inc. (8) M reads
षर्धमासे प्रयोगेण. (9) M reads निर्मल भवेत्, which is not gram.
correct. (10) प्राकृविंशत्तिचारेण, a variant in D, which has no
clear sense. एकविंशतिशारेण, a variant in K. (11) K reads रुपेद्र,
which is inaccurate here. (12) D reads षह्मास. (13) ब्रह्मा-
युर्जायते नरः, a variant in D, wherein the first term is incorrect. K
reads ब्रह्मायुर्जीयते नरः, wherein the middle term is gram. incorrect.
(14) Both D and K read हेमं च ; [but the word is usually spelt as
हेमन्.] (15) K reads मूछा (= मूषा).
30

An accurate, line-by-line transcription of the provided page into Unicode Devanagari and English (for the footnotes):

२३४ रसार्णवे
अयं च¹ स्पर्शमात्रेण लोहान्यष्टौ²च वेधयेत् ॥ १८८ ॥
तद्रसेन³ रसं भाव्यं वज्रेण समजारितम् ।
चतुःषष्टांशतः पिण्डे⁴ द्विगुणे तु⁵ सहस्रकम् ॥ १८९ ॥
दशसंकलिका⁶बद्धं गुञ्जामात्रं रसं नरः⁷ ।
त्रिलोहवेष्टितं वक्त्रे धृत्वा चादृश्यतां व्रजेत्⁸ ॥ २०० ॥
ॐ नमो रुद्राय दंष्ट्रोत्कटाय⁹ विघ्ननाशाय¹⁰ दिशां रक्ष
रक्ष विदिशां रक्ष रक्ष रुद्रो विज्ञापयति¹¹ हुं फट् स्वाहा ॥
॥ इति दिग्बन्धनमन्त्रः¹² ॥
ॐ नमो भगवते रुद्राय त्रिशूलहस्ताय¹³ अमृतोद्भवाय¹⁴
रक्ष रक्ष हुं फट् स्वाहा ॥
॥ इति पानमन्त्रः¹⁵ ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि कर्पूरौरसबन्धनम्¹⁶ ॥

द्वादशः पटलः । २३५
असुराणां समायोगे क्रोधाविष्टेन चेतसा ।
सुदर्शनं महाचक्रं¹ प्रेरितं सुरवैरिणा² ॥ २०२ ॥
भालपट्टाततस्तस्य³ निपेतुः⁴ स्वेदविन्दवः ।
ते भूमौ पतिता दिव्याः⁵ सञ्जाताः कर्त्तरीरसः⁶ ॥ २०३ ॥
रक्षार्थं स्थापितं तत्र⁷ विष्णुना च सुदर्शनम् ।
चक्रतुल्यं भ्रमत्येत⁸दायुधानि निकृन्तति⁹ ॥ २०४ ॥
कुरुते गर्जितं¹⁰ नादं धूमं ज्वालां¹¹ विमुञ्चति ।
कर्त्तरी दृष्टिमात्रेण¹² तथान्या¹³ शब्दकर्त्तरी ॥ २०५ ॥
सा स्पर्शकर्त्तरी छाया¹⁴कर्त्तरी धूमकर्त्तरी ।

(1) सुदर्शनमहाचक्र, a variant in M. (2) D reads सुरवैरिणम्,
which is incorrect. B and K read सुरवैरिणा, which is also incorrect.
(3) भालपट्टततस्तस्य, a variant in B, which is partly incorrect. तत्ताल-
पट्टे ते तस्य, a variant in D, which conveys no idea at all. भालपट्टततस्य,
an incomplete charana in K. (4) M reads निर्याताः. (5) D and
K read जाताः. (6) B has संजात कर्त्तरिरसः, which is incorrect. संजातात्
कर्त्तरीरसः, a variant in D, wherein the first term is incorrect. कर्त्तरीरस-
बन्धनम्, a variant in K. (7) D reads तस्य. (8) B, D and K
read भ्रमत्येव. (9) तदा मुल्वं भिन्तां सति, an incorrect variant in D.
K has सर्व्वयुद्धनिकृन्तनम्. (10) B and K read गर्जनं. D reads errone-
ously गर्जन्नः. (11) B reads धूमे ज्वाला, which is incorrect. D reads
धूमवालां, which is incorrect. M reads महाज्वालां. (12) B reads
कर्त्तरि, which is incorrect. K reads दृष्टीमात्रेण, which is incorrect. M
reads दृष्टमात्रेण. (13) M reads तथान्य, which seems to be incorrect.
(14) This charana and the next one are not found in D. K reads
ज्ञाया, which appears to be incorrect.

२१६ रसार्णवे
सा१ ज्वालाकर्त्तरी चैव शक्तिर्घोरस्य२ कर्त्तरी ॥ २०६ ॥
लोकानां तु हितार्थाय घोरशक्तिर्व्यवस्थिता३ ।
रसरूपा महाघोरा असिद्धानां तु छेदिनी४ ॥ २०७ ॥
तस्याः क्षेत्रं यदा गच्छेत्५ अघोरास्त्रं जपेत्तदा६ ।
पुनर्धोरं७ न्यसेत्तत्र यथास्त्रं विन्यसेद्बुधः८ ॥ २०८ ॥
अनुलोमविलोमेन देहेऽधिष्ठाप्य९ कर्त्तरीम् ।
मुद्रया मुद्रयेत्तां तु१० अघोरास्त्रेण योजिताम्११ ॥ २०९ ॥
दीपेनाराधयेत्तां तु१२ सम्भवेद्भूतनेन च१३ ।

(1) D reads स. (2) B reads सतस्यघोरस्तु, which is incorrect.
D and M read शक्तिघोरस्य, which seems to be incorrect. (3) B
reads घोरे शक्तिः. D reads घोरशक्ति (without विसर्ग). Both are incorrect.
(4) D reads छेदनी. (5) B reads तस्य चैवं, which is incorrect.
तस्य क्षत्रं यथा गच्छेत्, a variant in M, which is partly incorrect. (6)
दशरात्रं तदा जपेत्, a variant in D. अघोरास्त्रं सदा जपेत्, a variant in K. M
reads जपेत्तथा, which is partly incorrect. (7) D reads पुनर्घोरां.
(8) यथास्वं विन्यसेद्बुधः, a variant in D, which is partly incorrect. (9)
देहे नाधिष्ठाप, an incorrect reading in D (10) D has मुद्रय मुद्रयेतेन,
which has no sense. K has मुद्रया मुद्रयेनं तु, which is partly correct.
(11) M reads योजितः. (12) B reads चितेन, which is incorrect.
दीपेन राधयेतं तु, a variant in D. M reads दौतेन. (13) D and
K read तु instead of च. B reads सम्भवेद्धोपनेन तु. M reads संभवद्दीपनेन च.
We suppose that, धूपनेन is the proper word here, for in worshipping
a deity दीप and धूप are necessary.

द्वादशः पटलः । २३७
विष्टरा¹मुद्रया तां तु स्थानयोगं नियोजयेत्² ॥ २१० ॥
कञ्चुकी तु शिला क्रान्ता³ कुमारी वज्रकन्दकम्⁴ ।
योषिद्रक्तं गवां मूत्रं⁵ तिलकः सर्व्ववश्यकृत्⁶ ॥ २११ ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि विषोद⁷रसबन्धनम् ॥ २१२ ॥
विषोदकं विषसमं घृतवच्च घृतोदकम्⁸ ।
सितपीतादिवर्णाख्यं⁹ तच्च देवि रमोत्तमम् ॥ २१३ ॥
तत्र गत्वा वनोद्देशे¹⁰ स्नूहेडोरसहस्रकम्¹¹ ।
केशाः छिन्नाः स्फुटन्त्यस्मिन्¹² आत्म¹³च्छाया न दृश्यते॥२१४॥
(1) B reads विष्टुरा. K reads निष्टया. M reads त्रिपुरा. (2)
स्थानयोगेन योजयेत्, a variant in D. K has an incomplete charaṇa स्या
योजयेत. (3) B reads कुंचुके, which is incorrect. M reads तुन्दिला
क्रान्ता. (4) D reads कचकन्दकम्. (5) योषिद्रक्तं तु गोरक्त, a vari-
ant in B. योषिद्रक्तञ्चन्द्रोदकं, a variant in M. (6) In B we hav ·
this absurd reading—मर्दन संवधये देवो देहलोहचैवोद्वातो रसवंधनं. Here ends
the 12th Paṭala of the MS. .B. व्याख्या स्याद्रमवत्सकम्, a variant in M.
(7) D reads विषोकदस्य वन्धनम्, which seems to be incorrect. K reads
विषोदकरसबन्धनम्, wherein क is redundant. (8) This hemistich
is not found in M. (9) सीसयान्तादिवर्णैखं, an incorrect variant
in D. K reads वर्णापि, which is incorrect. (10) D reads तवो
द्देशं. K reads वनोदेश, which is incorrect. M reads भवेद्देशे, which is
also incorrect. (11) स्नूर क्षीरं सहस्रकं, a variant in D. स्नूरेर्द्वारं
सहस्रकं, an incorrect variant in K. (12) D reads केशाः चिप्र .
K reads कोशाः भिन्ना स्फुटर्य्यक्षि, which is incorrect. M reads कोषच्छिन्नाक्
स्फटंतेस्मिन्, which is also incorrect. (13) M reads नाव.

२३८ रसार्णवं
तैलञ्च गोलकाकारं¹ घृतञ्चैव विसर्पति ।
गन्धकस्य हरेद्गन्धं² लवणाम्लञ्च जायते³ ॥ २१५ ॥
आध्मा पालाशपत्रेण⁴ कटुकालाबुके⁵ क्षिपेत् ।
विषोदकं गन्धकं च हरबीजञ्च तत्समम् ॥ २१६ ॥
अजाक्षीरेण पिष्ट्वा तु⁶ शुल्बपत्राणि⁷ लेपयेत् ।
तत् पुटेन च⁸ देवेशि सिन्दूरारुणसन्निभम् ।
शतांशेनैव देवेशि⁹ सर्व्वलोहानि वेधयेत्¹⁰ ॥ २१७ ॥
अनेन विधिना देवि नागः¹¹ सिन्दूरतां व्रजेत्¹² ।
सहस्रांशेन तस्यैवं¹³ तारं वेधं प्रदापयेत्¹⁴ ॥ २१८ ॥
(1) D has गोपालकाकारं, which is absurd. M has गोलकारं, which
is incorrect. (2) D reads हरेद्गधं, which is an error of the scribe.
(3) लवणाम्ल जायते, an incomplete variant in D. लवण...म्लायते, an in-
complete variant in K. लवणा कक्लिन्लायते, a variant in M. [लवणा +
अम्लश्च, लवणा = लवणं.] (4) मात्वा पाटलाणपत्रेण, a variant in D, which
is not intelligible. तत् ज्ञात्वा फणमात्रेण, a variant in M. (5) D
reads कटुकालांचक, which seems to be incorrect. K reads कटुकालांबुके.
(6) अजाक्षीरे गारुष्यातु, a variant in D, which is unintelligible. M
reads अजक्षीरेण. (7) D reads पात्राणि, which is incorrect. (8)
D reads तत् पुटेनाथ. K reads तत् पुटेनैव. (9) शतेन वै शिवे सर्व, a
variant in D. M reads शतांशेन तु. (10) लोहानि वेधयेद्ध्रुवम्, a
variant in D. (11) M reads नागं. (12) K reads सिधूरतां.
M reads हजेत्. Both are incorrect. (13) M reads तस्यैव. (14)
तारवेधं प्रज्ञापयेत्, an incorrect variant in D. K reads तारे. M reads
तारवेध.

द्वादशः पटलः । २३६
रक्तं पीतं¹ तथा कृष्णमुत्तरोत्तरकार्य्यकृत् ॥ २१९ ॥
त्रिपलं कान्तपात्रे वा² पात्रेऽलावुमयेऽपि वा³ ।
गृहीत्वा पूर्ववत् पत्रैः⁴ पालाशैर्वेष्टयेद्बहिः⁵ ॥ २२० ॥
स्थापयेद्धान्यराशौ तु⁶ दिवसानेकविंशतिम्⁷ ।
महिषी⁸क्षीरमध्ये तु बिन्दुमेकन्तु साधयेत्⁹ ॥ २२१ ॥
पायसं भक्षयेद्यस्तु¹⁰ मध्वाज्येन तु संयुतम्¹¹ ।
यावच्चूर्णपलं¹² देवि जीवेत्तद्विन्दुसंख्यया¹³ ॥ २२२ ॥
लाङ्गलो गृहधूमश्च¹⁴ सिन्दूरं¹⁵ रजनोद्वयम् ।
(1) M reads रक्तपित्त, which is absurd. (2) D and K read
त्रिफला. M reads कान्तपायेन. (3) पात्रे लाम्बूमये तथा, a variant in D.
K reads erroneously शवोलांबुमये तथा. (4) D reads मन्त्रैः. M
reads पात्रे, which is incorrect. (5) पलाशै दृष्टयेद्बहिः, an incorrect
variant in D. M reads फलार्शैरथ वैष्टयेत्, which has no clear sense.
(6) M reads धान्यमध्ये तु. (7) दिवसान्येकविंशतिः, an incorrect variant
in K. M reads विंशति, which is incorrect. (8) D'reads खुही.
(9) D reads पाचयेत्. (10) भक्षयंदद्यस्तु स पयः, a variant in M.
(11) पञ्चषा न समायुतम्, a variant in D. यवे...यान्वसंयुत, an incomplete
reading in K. (12) D reads यावच्चू णं पलं, which is not correct.
(13) यावद्विन्दोश संख्यया, a variant in D. यावषद्विदसंख्याया, a variant in K.
which is unintelligible. जीवेत्तत्बिन्दुसंख्याया, a variant in M, which is
partly correct. (14) D and M read गृहधूमञ्च, which is not correct.
(15) K reads सिंधुरं.

२४० रसार्णवे
मेषशृङ्गीं च शृङ्गीं च¹ कृष्णोन्मत्तं च मारकम्² ।
सबोजं³ सूतकञ्चैव विषतोयेन मर्दितम्⁴ ।
विषतोयेन मेधावी⁵ सप्तवारांश्च⁶ भावयेत् ॥ २२३ ॥
अथवा भावयेत् तन्तु⁷ यावच्चूर्णं तु तद्भवेत् ।
तेन नागं प्रतोवाप्य⁸ षोडशांशिन⁹ संभवेत् ॥ २२४ ॥
मूषाख्ये वेणुयन्त्रे च¹⁰ त्रिवारमपि¹¹ भावयेत् ।
धूमं परिहरेत्तस्य अङ्गव्याधिकरणं परम् ॥ २२५ ॥
स्थापयेन्नागसिन्दूरं¹² पात्रेऽलावुमये ततः¹³ ।
(1) मेषशृङ्गे च शृङ्ग च, a variant in D. मेषशृङ्गं च शृङ्गीं च, a variant in K.
मेषशृङ्गिश्च शृङ्गिश्च, a variant in M. (2) K has an incomplete charana
—कृष्णो च...च मारकम्. M has कृष्णोन्मत्ताय मारकम्. (3) D reads सूतीजं.
(4) विषतोये विमर्दित, a variant in D. M reads मर्दयेत्. (5) K
reads erroneously मेधा. M also reads incorrectly मेधावि. (6) All
the texts read सप्तवाराणि, which is gram. inc. (7) D and M
read तं तु, which is not correct. (8) तेन वा प्रतिवाक्य, an incorrect
and incomplete charana in D. K and M read प्रतिवाप्य which destroys
the metre. (9) K has षोडशशि...संभवेत्, which is both incorrect
and incomplete. (10) सूतं विमर्द्य मन्यानि, a variant in D. मूखास्यं
वेणु...व, an incomplete variant in K. मूषास्थे वैष्णवयन्त्या च, an incorrect
variant in M. (11) D reads चारं तु, which is an error of the scribe.
K has त्रिणि वाराणि. M has त्रीणि वाराणि. Both are incorrect. (12)
K reads भागभिदूरं. M has an incomplete charana स्थापये... (13)
पात्रे सांधवपेद् च, a variant in D. पात्रेलावमर्षि च, a variant in K. M has
an incomplete charana —मवमवे ततः.