रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

यहाँ पृष्ठ का स्पष्ट और सटीक पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

१२८ रसार्णवे
गजे¹ त्रीणि सहस्राणि षट्सहस्राणि वारिजे² ।
नवलक्षं च रागाणां पद्मरागे व्यवस्थिताः ॥ ११ ॥
भेदयेत् सर्व्वलोहानि यश्च³ केन न भिद्यते⁴ ।
तद्वज्रं तस्य देवेशि रागं लक्षद्वयं⁵ विदुः ॥ १२ ॥
षोडशैव सहस्राणि पुष्परागे व्यवस्थिताः ।
पादानलक्षरागास्तु⁶ प्रोक्ता मरकत⁷ प्रिये ॥ १३ ॥
रागसंख्यां न जानाति⁸ संक्रान्तस्य⁹ रसस्य तु ।
अधिकं मारयेल्लोहं क्षीभं चैव प्रकाशयेत्¹⁰ ॥ १४ ॥
मानवेन्द्रः¹¹ प्रकुर्व्वीत यो हि जानाति पार्वति ।
शतकोटिप्रमाणेन¹² रागसंख्यां प्रकल्पयेत् ।
स्पर्शनं चैवमालोक्य¹³ शतकोटिषु विध्यते¹⁴ ॥ १५ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि बीजानां साधनं प्रिये ।
हेमतारवशाद्बीजं¹⁵ द्विविधं तावदोखरि ॥ १६ ॥
(1) गन्ते is the reading in M, which is incorrect. [गजे= गजजे.]
(2) M reads वारिते, which is not correct. (3) K and M read यन.
(4) M reads येन केनापि विध्यते, which conveys the reverse sense.
(5) M has लक्षत्रय. (6) K has पादोन्न. M has पादेन लक्ष रागास्तु,
which has no clear sense. (7) प्रोक्त मरतके, an incorrect reading
in M. (8) K reads जानंति, which is not accurate. (9) M
reads साक्रान्तस्य, which has no clear sense. (10) M has प्रकारये त्.
(11) मारवेन्द्रि: is the reading in M. (12) शतकोटीप्रमाणेन, a variant
in K. (13) चैवमालांक, a reading in M. (14) K reads विष्यति.
M reads बिद्यते. We have adopted the above text, after collating the
MSS. (15) K reads यशावौजं, which is a palpable error.

अष्टमः पटलः । १२८
पीतारुणै¹र्हेमबीजं² तारबीजं सितैर्भवेत् ।
कल्पितं रञ्जितं पक्कमिति भूयस्त्रिधा भवेत् ॥ १७ ॥
कल्पितं द्विविधं तच्च³ शुद्धमिश्रविभेदतः ॥ १८ ॥
रसोपरसलोहानां⁴ बीजानां कल्पनं पृथक्⁵ ।
शुद्धं मिश्रं तु⁶ संयोगात्⁷ यथालाभं⁸ सुरेश्वरि ॥ १८ ॥
सत्त्वमावर्त्तितं व्योम्नि शोषितं काचटङ्गणैः ।
चिञ्चाफलाम्लनिर्गुण्डी⁹-पत्रकल्काभिषेचनैः¹⁰ ।
पक्वं निविड़ितं देवि¹¹ रसपिष्टिसमं भवेत् ॥ २० ॥
स्नेहक्षाराम्लवर्गैश्च¹² शिलायाश्च पुटत्रयात्¹³ ।
मृताहे धूपनायन्त्रे¹⁴ धूपगन्धानुलेपनात् ।
वङ्गस्यापि¹⁵ विधानेन तालकस्य हतस्य¹⁶ वा ॥ २१ ॥
ताप्यहिङ्गुलयोर्वापि हतं च¹⁷ रसकस्य वा ।

(1) M has पीतारुणौ. (2) K has हेमबीजै, which is gram. inc.
(3) K reads तच्च. (4) रसोपरससत्त्वानि, a variant in K. (5) बीजा-
नाञ्च पृथकस्थिते, a variant in M. (6) M has शुद्धमिश्रश्च. [रञ्जितं is
described in the 41st śloka; and पक्वं in the 50th.] (7) K reads
योगाय. (8) पाल्लभं is the absurd reading in K. (9) K reads
फलाम्लसेहुण्ड. (10) K reads निक्षेचनैः. M reads पतिकल्क. Both
are inc. (11) K has पकनिविडं सदेवि. (12) M has स्नेह-
क्षाराम्ललवणैः. (13) M reads शिलया च पुटत्रयात्. K reads पुटत्रय.
(14) धूपनायन्त्रे is wanting in K. (15) K reads वङ्गस्याभि, which
seems to be inc. (16) K has हृतेन M has तालकं न. (17) M
reads वास्तिनो, which is unintelligible.
17

१३० रसार्णवे
रसगर्भे द्रवेत् कृष्णं¹ पत्त्रं कनकतारयोः ॥ २२ ॥
सङ्कराख्यन्तु² दुर्मेल्यं प्रिये मृदुखराह्वयम्³ ।
ततः संमृदितं⁴ देवि द्वन्द्वमेलापनं द्रुतम्⁵ ।
भवेत् समरसं गर्भे⁶ रसराजस्य च द्रवेत्⁷ ॥ २३ ॥
अतः परं⁸ प्रवक्ष्यामि द्वन्द्वमेलापनं शृणु ॥ २४ ॥
वर्षाभूकदलीकन्द-काकमाचीपुनर्नवाः ।
खर्णं नरकपालं च⁹ गुञ्जाटङ्कणसंयुतम्¹⁰ ।
चोरतैलेन सुध्मातं हेमाभ्रं मिलति प्रिये ॥ २५ ॥¹¹
अनेनैव विधानेन ताराभ्रमपि मेलयेत्¹² ॥ २६ ॥
वङ्गभावर्त्त्य¹³ देवेशि पुनः सूतकयोजितम्¹⁴ ।
कदलीकन्दतोयेन मर्दयेट्टङ्गणान्वितम् ।
अन्धमूषागतं¹⁵ ध्मातं वङ्गाभ्रं¹⁶ मिलति क्षणात् ॥ २७ ॥
चूर्णं नरकपालस्य स्त्रीस्तन्यं वनशिग्रुकम् ।
(1) K reads कृष्णात्. M reads भवेत् कृष्ण. (2) K reads संगराख्यं
तु. (3) K has an incomplete charana--दुखराह्वयोः. M reads खरा-
ह्वयात्. (4) K reads सम्मिश्रितं. (5) K reads ततः. (6) सवेत्
सरससंसर्गो, a variant in K, which is partially incorrect. M reads वरेत्,
which is senseless. (7) K reads चन्द्रवत्. (8) K reads अतएव.
(9) M reads तु. (10) M has संस्थितम्. (11) This hemistich
is not found in K. (12) तालकाभ्र विमेलयेत्, a variant in M.
(13) K reads भंग, which is incorrect. M reads erroneously वङ्गमावत्य.
(14) K has योजितः. (15) K reads अधमूखागत. M reads अन्धमूषा-
गत Both are inc. (16) M reads वङ्गाभ.

letter 3: ग
letter 4: . or comma?
letter 5: स with dot (सं)?
letter 6: श?
Wait, could it be "[ना.गा.सं. is correct.]"?
Look at the text:
Line 7: "वङ्गाभ्रं हरितालञ्च नागभ्रे तु मनःशिलाः"
Line 18: "(9) K has नागाभ्रं तु. M has नाकाभ्रेण, which is inc. [ ... is correct.]"
Wait, the main text has "नागभ्रे तु"!
Wait, is the main text's reading "नागभ्रे तु"?
In line 7: "नागभ्रे तु⁹"
What does the bracket say?
"[ना.गा.सं. is correct]"?
Wait, look at the letters:
It has: [
न with aa matra? No, न
then dot,
then ग, then aa matra? No, ग with dot?
Wait, look at the letters:
[ न . ग . सं . is correct. ] ?
No, look at:
[ न , ग , सं , is correct. ]?
Wait, in Sanskrit grammar / manuscript abbreviations:
Could it be manuscript sigla? No, sigla here are K and M.
Could it be grammatical case? "न.ग.सं."?
Wait, look at the letters:
[ न . ग . ] -> no, look at the

१३२ रसार्णवे
कान्ताभ्रशैलविमला मिलन्ति सकलान्¹ क्षणात् ॥ ३३ ॥
लताछुछुन्दरीमांसं² विषटङ्कणयोजितम् ।
मूषालेपेन³ कुरुते सर्व्वद्वन्द्वेषु⁴ मेलनम् ॥ ३४ ॥
अभ्रकं सुरसा शृङ्गं⁵ मण्डूकस्य वसा विषम् ।
गुञ्जाटङ्कणयोगेन⁶ सर्व्वसत्त्वेषु⁷ मेलनम् ॥ ३५ ॥
टङ्कणोर्णागिरिजतु-कर्णाख्यामलकर्कटैः⁸ ।
मिलन्ति सर्व्वद्वन्द्वानि स्त्रोतोन्यपरिपेषितैः ॥ ३६ ॥
धातकीगुग्गुलुगुड़⁹-सर्जयावकटङ्कणैः¹⁰ ।
स्त्रोतोन्यपेषितैः सर्व्वं¹¹ द्वन्द्वजं तु रसायने ॥ ३७ ॥
खसत्त्वं सूक्ष्मचूर्णं तु¹² पूर्व्वकल्केन संयुतम् ।
अन्धमूषागतं¹³ ध्मातं शङ्करं मिलति क्षणात् ॥ ३८ ॥
वापितं¹⁴ ताप्यरसक¹⁵-सस्यकैर्दरदेन च ।
खसत्त्वं स्यान्निवहं च¹⁶ दृढं ध्मातं मिलेत्ततः ॥ ३९ ॥ .
रसोपरसलोहानि सर्व्वाण्यकत्र धामयेत् ।

(1) K reads सकल. (2) M reads चुचुन्दरीमांस. (3) मूखालिपेम,
an incorrect reading in K. (4) M reads सब द्वन्द्वेषु. (5) क्षाराभ्रं
सुरशृङ्गञ्च, a variant in M. (6) M reads लेपेन. (7) M reads
सर्व सर्वेषु. (8) कर्णाक्षौमौनकर्कटौ, a variant in K. (9) धातु-
गुग्गुलुगुड़, a variant in K. (10) सर्जायवकटङ्गणैः, a variant in M.
(11) M reads श्लक्ष्णो. (12) सूक्ष्मचूर्णेन यत्किञ्चित्, a variant in K,
(13) K reads अन्धमूखागत, which is inc. (14) M reads पावितं,
which is not technical. (15) K reads ताप्यरसकं. (16) खसत्वं
चाग्निवसञ्च, a variant in M.

अष्टमः पटलः । १२१
अन्योन्यं द्वन्द्वतां यान्ति¹ द्रवन्ति² सलिलं यथा ॥ ४० ॥
बीजानि कल्पितान्येवं³ रञ्जितानि परं⁴ शृणु ॥ ४१ ॥
घनं⁵ माक्षिकचूर्णेन शुल्बचूर्णेन रञ्जितम् ।
द्वन्द्वितं ताप्यसत्त्वेन⁶ रसराजस्य रञ्जनम् ॥ ४२ ॥
आरक्तवल्लीगोमूत्रैः⁷ बहुधा परिभावितैः⁸ ।
कुनटीगन्धपाषाणै⁹हेममाक्षिकहिङ्गुलैः¹⁰ ॥ ४३ ॥
वापितं सेवितं रक्त¹¹गणैः स्नेहैरमृतं¹² ततः ।
रञ्जनं रसराजस्य तीक्ष्णताम्रौ¹³ विशेषतः ॥ ४४ ॥
केवलं विमलं ताम्रं वापितं¹⁴ दरदेन च¹⁵ ।
कुरुते त्रिगुणं जीर्णं लाक्षारसनिभं रसम्¹⁶ ॥ ४५ ॥
रसकं द्विगुणं¹⁷ दत्त्वा ताम्रं सुध्मातमोखरि ।
कृष्णाभ्रकस्य चूर्णं च रक्तवर्गैर्मुहुः¹⁸ पुटैः ॥ ४६ ॥

(1) अन्योन्यद्वन्द्वतामेति, a variant in M. (2) M reads द्रवन्तौ, which
is gram. incorrect. (3) M has कल्पितान्येव. (4) M reads
वर, which is not correct. (5) M reads वन, which has no clear
sense. (6) द्वन्द्वजं वाप्यसत्वेन, a reading in K, which seems to be
erroneous. (7) आरक्तवल्लीभिर्मूत्रै', a variant in K. आरक्तवर्गगणित,
a variant in M. (8) गोमूत्रं बहुभावितैः, a variant in M. (9) M
reads पाषाण. (10) M reads हिङ्गुलम्. (11) M reads रक्तै.
(12) M reads गणस्नेहमृतं. (13) M reads तीक्ष्णताम्रं. (14) K
reads वापीतं, which is inc. (15) M reads वा. (16) K reads
रसः, which is grammatically inc. (17) द्विगुणं रसकं, a reading in K.
(18) M reads रक्तवर्गै मुहुः.

१३४ रसार्णवे
ताप्येन वा मृतं हेम त्रिगुणेन निवापितम्¹ ।
भाण्डिकायां² तु रसकं ताप्य³सैन्धवसंयुतम् ॥ ४७ ॥
इन्द्रगोपनिभं यावत् सत्त्वं द्विगुणजारणात् ।
द्रुतं⁴ हेमनिभं सूतं कुरुते नात्र संशयः ॥ ४८ ॥
अभ्रकं हेम ताम्रं च शिलया⁵ माक्षिकेण च ।
गैरिकेण च मुख्येन रसकेन च रञ्जयेत् ॥ ४६ ॥
बीजानि रञ्जितान्येवं⁶ पक्वबीजान्यतः⁷ शृणु ॥ ५० ॥
महारसानुपरसान्⁸ तीक्ष्णलोहानि च चयेत्⁹ ।
समांशं सममाक्षिकं गन्धकावापयोगतः ॥ ५१ ॥
शतशो वापयेदेतत्¹⁰ अच्छौषं सावशेषितम्¹¹ ।
समांशं रसराजस्य गते द्रवति निक्षिप्तम्¹² ॥ ५२ ॥
तदेतद्द्विष्टिकास्तम्भे जारणायां सुरेश्वरि ।
रञ्जने रसराजस्य सारणायां च शस्यते ॥ ५३ ॥
तदेवं¹³ शतशो रक्तगणैः स्नेहन्निषेचितम्¹⁴ ।
(1) M reads विपाचितम्. (2) हुण्डिकायां, a reading in K.
(3) K reads रसकताप्य. M reads रसकान्तगव्य, which is unintelligible.
(4) M reads मृत. (5) M reads शिलायां. (6) बाजानां रञ्जना-
म्ब्येव, a variant in M. (7) M reads पक्वबीजमतः. (8) M has
महारसानूपरसा. (9) K reads वच्चाते, which is gram. inc. M reads
कीष्णलोहानि, which is unintelligible. (10) शतशो वा भवेदेतत्, a
variant in M. (11) K has an incomplete charaṇa—अच्छौ सावशेषितं.
(12) This charana and the next three charanas are not found in K.
(13) M reads तदैव. (14) K has निषेचित. M has रक्तगणस्नेहा—षञ्चितम्.

अधिकं¹ शस्यते तेषु सहस्रांशिन वेधकृत्² ॥ ५४ ॥
निर्व्यूढं नागवङ्गाभ्यां क्रियायां हेमतारयोः ।
खसत्त्वं रविणा योज्यं हन्दितं स्याद्रसायनं ॥ ५५ ॥
सस्नेहक्षारपञ्चाम्बैः³ रसैस्तैस्तालकादिभिः⁴ ।
समद्विच्रिगुणान् ताम्रे⁵ वाहयेद्वङ्गपन्नगान् ॥ ५६ ॥
रक्तस्नेहनिषिक्तं तद्ग्रासकृतिरिति⁶ स्मृतम् ॥ ५७ ॥
माक्षिकं गन्धपाषाणं हरितालं मनःशिलाम्⁷ ।
वैक्रान्तकं कान्तमुख्यं⁸ सस्यकं विमलाञ्जनम् ।
रसकं वापि तं शश्वत्⁹ चूर्णितं हेम्नि वाहयेत् ॥ ५८ ॥
लोहपर्पटिकाताम्य¹⁰-कङ्कुष्ठविमलाभ्रकैः ।
मृतशुल्ब¹¹शिलात्तत-सुह्यर्कक्षारहिङ्गुलैः ।
नागो निर्जीवतां¹² याति पुटयोगैः पुनः पुनः ॥ ५६ ॥
रसतालकशङ्खाभ्र¹³-चिञ्चाक्षारैस्तथा त्रपुः¹⁴ ।
मृतं नागं मृतं वङ्गं शुल्बं तीक्ष्णञ्च वा मृतम् ।

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

(1) K reads बंधक. (2) M reads वेधयत्. (3) सस्नेहजारक-
दाम्नैः, a variant in K. (4) र्वारिभिस्तालकादिभिः, a variant in M.
(5) समद्विच्रिगुणांस्ताम्रे, a variant in M. (6) M reads तद्ग्रासाभिरिति च,
which seems to be gram. incorrect. (7) M reads erroneously
मनशिला. (8) M has काकमुख. (9) K reads वापि शतशः
(10) K reads लोहपर्पाटिकां ताव्य. (11) M reads शिल्य. (12) K
reads नांग्ये निर्जीवतां, which is inc. (13) रसतालकगङ्गाभ्र, a variant
in K. (14) K reads त्रपु.

१३६ रसार्णवे
एकैकमुत्तमे हेम्नि¹ वाहयेत् सुरवन्दिते² ॥ ६० ॥
निरुत्थे³ पन्नगे हेम्नि निर्व्यूढे⁴ शतसद्गुणे⁵ ।
गोरोचनानिभं धाम⁶ भास्करे तारसन्निभम्⁷ ॥ ६१ ॥
तीक्ष्णाभ्रकं रविसमं⁸ माक्षिकं द्विगुणं तथा⁹ ।
भावत्तितं चूर्णितं, च मारितं¹⁰ सप्तभिः पुटैः ॥ ६२ ॥
व्यूढे शतगुणे¹¹ हेम्नि तद्बीजं जारयेत् समम् ।
चन्द्रार्क¹²पञ्चलेपेन शतभागेन वेधयेत् ॥ ६३ ॥
उर्द्धाधो माक्षिकं दत्त्वा शुल्बं हेमसमं भवेत्¹³ ।
एवं दशगुणं व्यूढं बोजं कारणसन्निभम्¹⁴ ॥ ६४ ॥
रसकाभ्रं कान्तताम्रे¹⁵ भागवृद्ध्या धमेत्ततः¹⁶ ।
माक्षिकेण हतं तच्च बीजे¹⁷ निर्वापयेत् प्रिये ॥ ६५ ॥
द्वात्रिंशद्गुणितं¹⁸ हेम्नि नागं ताप्यं हतं¹⁹ वहेत् ।

(1) एकैकमुत्तमेर्हेन्नि, a variant in M. (2) M reads सुरसुन्दरि.
(3) K reads निरुत्थ. (4) K reads निर्व्यूहे, which appears to be inc.
(5) शतसङ्गुणे is the reading in M, which is unintelligible. (6) K
reads हेम. M reads गोरोचननिभ. (7) K has तारसन्निभ [तु + आरसन्निभ].
(8) तीक्ष्णाभ्रकरवीं हेम, a variant in K. M reads तीक्ष्णाभ्रके. (9) M
reads यथा. (10) M reads मारिता, which is gram. inc. (11) M
has व्यूढ शतगुणं. (12) M reads चर्याक, which is inc (13) M
reads धमेत्. (14) M reads किरणसन्निभम्. (15) रसकाभ्रकतारोध्रं,
a variant in M. (16) M reads समेत् ततः. (17) K reads
विजी, which is an error of the scribe. (18) दात्रिंशतगुणं, a reading
in K. (19) M reads गत.

Here is the line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari and English:

अष्टमः पटलः । १३७
त्रिंशद्गुणशिलावाहं¹ नागवोजमुदाहृतम् ॥ ६६ ॥
ताप्यतालावापेन² सत्त्वं पीताभ्रकस्य तु ।
बीजे निर्वाहयेदेतत् षोषाकृष्टस्य³ वेधकम् ॥ ६७ ॥
नागः करोति मृदुतां निर्व्यूढस्तां च रक्तताम् ।
खादति⁴ पीततां तीक्ष्णं कान्तस्थां कालिकां विना ॥ ६८॥⁵
हेमवोजमिति प्रोक्तं—तारवोजमतः शृणु ॥ ६८ ॥
तीक्ष्णाभ्रताप्यविमल⁶-रसकं समभागिकम्⁷ ।
वङ्गभागास्तु चत्वारः⁸ सव्वं धातं विचूर्णितम् ॥ ७० ॥
पुटेन निहतं कार्यं व्यूढं तारन्तु वेधयेत् ।
द्वात्रिंशद्वद्गुणं¹⁰ तारे वङ्गे¹¹ ताप्यं हतं वहेत् ।
विंशद्गुणान्तालवापात्¹² वङ्गवोजमुदाह

१३८ रसार्णवे
शुक्लपुष्पगणैः सेकं स्नेहयुक्तैस्तु कारयेत् ॥ ७२ ॥
उक्तानि तारबीजानि—बीजानां रञ्जनं शृणु ॥ ७३ ॥
तीक्ष्णमाक्षिकशुल्बञ्च¹ नागञ्चपलमारितम्² ।
सिन्दूरसन्निभं यावत्³ तेन बीजानि रञ्जयेत् ॥ ७४ ॥
निधाय खर्परे नागं ब्रह्मबीजदलैः सह ।
दग्धमग्निमधो⁴ दत्त्वा वह्निवर्णं यदा⁵ भवेत् ॥ ७५ ॥
वासकेन विभौतेन⁶ काक⁷किंशुकशिग्रुभिः ।
कोरण्डकस्य⁸ पुष्पेण वकुलस्यार्जुनस्य⁹ च ॥ ७६ ॥
अद्दिमारेण¹⁰ नागिन्या¹¹ कुमार्य्या नागकन्यया ।
शिलया¹² च त्रिगुणया कथितेनाजवारिणा¹³ ॥ ७७ ॥
भावितं खर्परस्थञ्च वापयित्वा¹⁴ पुनः पुनः ।
सप्तभिर्दिवसैरेव मारितं सुरवन्दिते¹⁵ ॥ ७८ ॥
पुटयेद्द्रव्यकेनादा¹⁶वाख्येन तदनन्तरम् ।
(1) K has तीक्ष्ण माचीकशुल्बञ्च. (2) नागं चपलमारितं, a variant
in K, which has no clear sense. (3) K reads सन्निभां याते. M reads
सिन्दूर. (4) दग्धमग्निमथो, a variant in M. (5) M reads यथा.
(6) वासकेन समूलेन, a variant in M. (7) K reads शाक. (8) M
reads कोरङ्गस्य च. (9) M has वल्कलेनार्जुनस्य. (10) K reads
अद्दिमात्रेण, which seems to be inc. (11) M reads नामिन्या, which
is incorrect. (12) K reads सिलया. (13) K reads काथितेन.
(14) M reads प्लावयित्वा. (15) M has सुरसुन्दरि. (16) पूरयेद्द्रव्यकेनाथ,
a variant in M.

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text and critical apparatus from the image:

अष्टमः पटलः । १३४
द्रवं दलानां¹ बीजानां रसराजस्य रञ्जने ।
उद्घाटे क्रामणे² योज्यं पिष्टोत्सङ्गे³ विशेषतः ॥ ७८ ॥
मञ्जिष्ठाकिंशुक⁴रसे खदिरं रक्तचन्दनम् ।
करवीरं देवदारुं⁵ सरलं रजनीद्वयम्⁶ ॥ ८० ॥
अन्यानि रक्तपुष्पाणि पिष्ट्वा लाक्षारसेन तु ।
तैलं विपाचयेद्देवि⁷ तेन बीजानि रञ्जयेत्⁸ ॥ ८१ ॥
द्विगुणे रक्तपुष्पाणां⁹ रक्तपीतगणस्य च¹⁰ ।
क्वाथे चतुर्गुणे क्षीरे¹¹ तैलमेकं सुरेश्वरि ॥ ८२ ॥
ज्योतिष्मतीकरञ्जाख्य¹²-कटुतुम्बीसमुद्भवम् ।
पाटलीपिप्पलीकाम-काकतुण्डी¹³रसान्वितम् ॥ ८३ ॥
भेकशूकरमेषांहि¹⁴-मत्स्यकूर्मजलौ

१४० रसार्णवे
पाचितं गालितं चैतत् सारणा¹तैलमुच्यते ॥ ८५ ॥
रसतुल्यं यथा बीजं² गतं गर्भद्रुतिं³ प्रिये ।
व्यापकत्वेन सर्व्वे⁴ च समभागास्तथेष्यते ॥ ८६ ॥
पक्वं श्रेष्ठं समं गर्भे यद्भवेद्द्रञ्जयेच्च तम्⁵ ॥ ८७ ॥
एवमुक्तानि बीजानि जारयेद्धिङ्ग⁶योगतः ।
तन्ममाचक्ष्व देवेशि⁷ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८८ ॥
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁸
रसार्णवे रससंहितायां
बीजसाधनो⁹ नाम
अष्टमः पटलः ॥८॥

(1) M reads सारणं. (2) K reads यदा बीजं. (3) M reads
गर्भद्रुति, which is incorrect. (4) व्येषतर्केण सर्वत्र, a variant in M,
which is not intelligible. (5) यद्भवेद्द्रञ्जयेशे, a variant in M, wherein
the first term is inc. (6) K reads जारयेद्वीज, which is incorrect.
(7) This charaṇa is not found in M. (8) This portion is not
found in M. (9) K and M read बीजसाधनं ; but as it qualifies
पटलः, which is in masculine gender, it ought to be also in the same
gender. The neuter gender may be supported by the rule of विधेय-
विशेषण. But in order to keep up the uniformity we have adopted the
masculine gender.

नवमः पटलः।
─•(●)•─
श्रीदेव्युवाच ।¹
बीजानां कल्पनं² प्रोक्तं विशेषेण च साधनम्³ ।
जार्यन्ते⁴ तानि यैः सूते⁵ तान् विडान् वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥
श्रीभैरव उवाच ।⁶
काशोसं⁷ सैन्धवं काङ्क्षी⁸ सौवीरं व्योषगन्धकम् ।
सौवर्चलं सर्जिका च⁹ मालतीनीरसम्भवम्¹⁰ ।
शिग्रुमूलरसैः¹¹ सिक्तो विड़ोऽयं सर्व्वजारणः ॥ २ ॥
निर्दग्धं शङ्खचूर्णन्तु रविक्षीरशतप्लुतम् ।
पुटितं¹² बहुशो देवि प्रशस्तो जारणाविड़ः¹³ ॥ ३ ॥
शतशो वा प्लुतं चूर्णं गन्धकस्य गवां जलेः ॥ ४ ॥
निर्दग्धं शङ्खचूर्णं तु¹⁴ शिग्रुमूलाम्बुभावितम् ।
(1) M reads श्रीदेवी. (2) K reads प्रथमं. (3) K has
विशेषरससाधन. (4) K reads जायन्ते. (5) M reads सूता, which
is gram. incorrect. (6) M has श्रीभैरवः. (7) M reads कासीसं.
(8) K reads साङ्क्षी. (9) K has व्योषका च, which creates a tauto-
logy. (10) K reads मालतीरससम्भवः. We find also मालतीतोरसम्भवम्
in the medical lexicons. (11) K reads शिग्रुमूलरसैः, which is inc.
(12) . K reads erroneously पुटीत. (13) K has प्रशस्तो जारणे विदुः,
wherein the first term is gram. inc. (14) M reads शङ्कचुर्ण तु.

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

१४२ रसार्णवे
शतशो विषसिक्सूत्य¹-संयुतं² वडवामुखम् ॥ ५ ॥
टङ्गणं शतशो देवि भावयेत् किंशुकद्रवैः ।
विड़ो वह्निमुखाख्योऽयं³ लोहानां जारणे प्रिये ॥ ६ ॥
चूलिका गन्धपाषाणः⁴ कान्तस्य च मुखं प्रिये ।
एकैकमेव⁵ पर्याप्तं लोहचूर्णस्य जारणे⁶ ॥ ७ ॥
गन्धतालकसिस्यूतं⁷ चूली⁸टङ्कणभूखगम्⁹ ।
क्षारैर्मूत्रैश्च विपचेदयं¹⁰ ज्वालामुखो विड़ः¹¹ ॥ ८ ॥
एकविंशतिपर्यायं देवदालीदलद्रवैः¹² ।
भावितो निचुलक्षारः सर्व्वसत्त्वानि जारयेत् ॥ ६ ॥
वास्तुकैरण्डकदली¹³-देवदालीपुनर्नवम्¹⁴ ।
वासा¹⁵पलाशनिचुलं तिलकाञ्चन¹⁶माक्षिकम् ॥ १० ॥
(1) K reads विषसौधूतं. M reads विषसिख्यतं. (2) K reads
सम्भूतं. M reads संयुतं. We have adopted the above reading, after
collating the texts. (3) M has वह्नित्रिडाख्योऽयं. (4) K reads
पाषाणं, which is gram. incorrect. M reads भवपाषाण. (5) तेष्वेवमेक
is the reading in M, wherein the last term is inc. (6) K has an
incomplete charaṇa लोहचूर्णजारणे. M has लोहचारणजारणे. (7) M
reads सिस्मृत्य (8) K reads चूलि. (9) K has मुखणं or correctly
भूषगं. (10) M reads विपचेदव, which is evidently an error.
(11) K reads विदुः, which is inc. (12) देवदालिद्रवाद्भवैः, a variant in K.
(13 M reads वास्तुकैरण्डकदली, which is not gram correct. (14) K
reads पुनर्नवा. M reads देवतालीपुनर्गवम्. (15) M reads वाशा.
(16) M reads तिलकाञ्जन.

नवमः पटलः । १४३
सर्व्वाङ्गं खण्डगस्विन्नं¹ नातिशुष्कं² शिलातले³ ।
दग्धकाण्डेस्तिलानां तु पञ्चाङ्गं मूलकस्य च ॥ ११ ॥
प्लावयेन्मूत्रवर्गेण जलं तस्मात् परिस्रुतम्⁴ ।
लोहपात्रे पचेद्यन्त्रे हंसपाकेऽग्निमानवित्⁵ ॥ १२ ॥
वाप्याणां⁶ बुद्बुदानाञ्च बहुनामुद्गमो यदा ।
तदा काशीससोराष्ट्रा-क्षारत्रयकटुत्रयम् ॥ १३ ॥
गन्धकञ्च⁷ सितं हिङ्गु लवणानि च षट् तथा ।
एषां चूर्णं क्षिपेदेष⁸ लोहसम्पुटमध्यगः⁹ ।
सप्ताहं भूगतः पश्चाद्धान्यस्थः प्रवरो विड़ः ॥ १४ ॥
जम्बीराम्लेन पचनं¹⁰ शिग्रुमूलद्रवेण च ।
चूलिकागन्धकासिक्तो¹¹ हो विड़ो शतशः क्रमात् ॥ १५ ॥
कोषातकी¹²दलरसैः क्षारैर्वा निचुलोग्निदैः¹³ ।
(1) खण्डर्गन्स्विन्नं is the incorrect variant in M. (2) M has
नातिशुष्कां, which seems to be inc. (3) K reads शिलातल, which is
gram. inc. (4) K reads परिस्रुत, which destroys the metre. M has
जानिलस्नात् परिस्रुतम्, which has neither grammar nor sense. (5) हंस-
पाकाग्निमानवित्, a variant in K. (6) K reads बाष्पाणां, which is
incorrect. (7) K and M read गन्धकस्य, which is inc. (8) M
reads क्षिपिदेतत्, which is not gram. correct. (9) M reads मध्यगम्,
which is not gram. correct. (10) M reads च वन, which is inc.
(11) K reads सिक्तो. M reads सिक्ता. Both the readings are not
correct. (12) M reads कोषातकी (13) K has क्षारो वा M
has क्षारा वा निचुलद्रवै

१४४ रसार्णवे
देवदालीशिवावीजं¹ गुञ्जासैन्धवटङ्कणम्² ।
भावयेदम्लवर्गेण³ विड़ोऽयं हेमजारणः⁴ ॥ १६ ॥
मूलकार्ड्रक⁵चित्राणां क्षारैर्गोमूत्रगालितैः ।
गन्धकः शतशो भाव्यो विड़ोऽयं हेमजारणे ॥ १७ ॥
हरितालशिलाक्षारो⁶ लवणं शङ्खमृत्तिका⁸ ।
हंसपाकविपक्वोऽयं विड़ः स्याद्धेमजारणे ॥ १८ ॥
एवं संगृह्य सम्भारान् रसकर्म समाचरेत् ।
तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १९ ॥
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁹
रसार्णवे रससंहितायां
विड़कथनो नाम¹⁰
नवमः पटलः ॥ ९ ॥
(1) K reads शिखाबीजं. M reads देवतालीशिवा, which is incomplete.
(2) M reads गुञ्जाटङ्कणसैन्धवम्. (3) भावयेदाम्लवर्गेण, a variant in M.
(4) विडायां हेमजारणे, a variant in M, wherein the first term is incorrect.
(5) M reads erroneously मूलकाद्रुक. (6) K reads क्षारैः. (7) K
reads भावन. (8) K has शरमृत्तिका, which destroys the metre.
(9) This portion is not found in M. (10) M reads विड़कल्पो
नाम.

दशमः पटलः ।
श्रीदेव्युवाच ।
रसस्य लक्षणं किंवा रसकर्म च कीदृशम् ।
तन्न जानामि देवेश वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १ ॥
श्रीभैरव उवाच ।
प्रागेवोक्ता रसोत्पत्तिस्तल्लक्षणमतः¹ शृणु ॥ २ ॥
तस्य नामसहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च ।
शक्यते न मया वक्तुं संक्षेपात् कथ्यते शृणु ॥ ३ ॥²
रसो रसेन्द्रः सूतश्च पारदश्चाथ मिश्रकः³ ॥ ४ ॥
रसं सिद्धरसं विद्यात् सिद्धक्षेत्रसमाश्रयम् ।
नाशयेत् सकलान् रोगान् बलीपलितमेव सः⁴ ॥ ५ ॥
देहलोहकरं शुद्धं⁵ रसेन्द्र⁶मधुना शृणु ।
शरीरे हेम्नि कर्त्ता च जारणे सारणासु च ॥ ६ ॥
(1) K reads रसोत्पत्तिस्तल्लक्षणर्मतः, which is grammatically incorrect.
(2) This śloka is not found in M. (3) M reads मिश्रकम्. [Vide
र.स.स. Chap. I. v. 68.] (4) K reads बलि. M reads फलितनाशनम्,
which is inc. [Vide र.स.स. Chap. I. vs. 69 and 77.] (5) M reads
स्थिरं. (6) But vide र.स.स. Chap. I. vs. 70—72 and 78, which
state सूतं instead of रसेन्द्र.
10

१४६ रसार्णवे

ईषत्पीतश्च रुक्षाङ्गो दोषयुक्तश्च सूतकः ॥ ६ ॥ (क)¹
यो वाह्याभ्यन्तरे खेतो² बहुलं³ कञ्चुकावृतः ।
तं विद्यात्⁴ पारदं देवि तारकर्मणि योजयेत् ।
यथा काञ्जिकसंसर्गात् क्षीरभाण्डं⁵ विनश्यति ।
तथा हेम शरीरञ्च⁶ पारदेन विनश्यति ॥ ७ ॥
मयूरपत्रिकाभासं⁷ मिश्रकञ्च विदुर्बुधाः ।
धूम्रवर्णं रसं⁸ दृष्ट्वा विशेषेणोपलभ्यते ।
मिश्रकन्तु⁹ विजानीयाद्दाहकर्मकारकम्¹⁰ ॥ ८ ॥
एवं पञ्चविधा देवि रसभेदा निरूपिताः ॥ ६ ॥¹¹
स्वेदनं मर्दनं चैव चारणं¹² जारणं तथा ।

(1) After the 6th śloka we do not find in any of our MSS. a
śloka, which defines सूत. Hence we have inserted the above hemistich
from रस.स. [Chap. I. v. 72] in order to complete the list of 5 different
[L

, which is senseless."
Wait, look at the characters:
It is 'ज' + 'ी' + 'व' + 'ो'?
Wait, look at the top: there is an 'ी' (i-matra) going to the right!
And an anusvara or au-matra?
Wait, look at the word: "जीवोऽण्डदिव" - wait, the second letter is 'ष'?
No, look at footnote 10:
"M reads..."
Wait, is that "जीवोऽण्डदिव"?
Let's look at the letter: 'ज' then 'ी' then 'वो' then 'ऽ' then 'ण्ड' then 'दि' then 'व'.
Wait, why does it look strange? The typesetter used a damaged 'ज' or 'जीवो'?
Wait, look at the letter 'व': it looks like 'ष'? No, 'व' has a loop.
Wait, let's look at the verb: "निष्क्रमेत्". Look at 'त्': it has virama, but it looks like a broken character.

Line 10 of footnotes:
"(11) सजीवं जीवयेज्जीवं, a variant in M. Cf. रस.स. Chap. I. v. 84 :—स"
Line 11 of footnotes:
"तांश्च जीवयेज्जीवन्. (12) M reads जीवरसः, which is not correct."
Line 12 of footnotes: