पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

८६८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
( २ ) न,
सू— ॐ ॥ सैव हि सत्यादयः ॥ ॐ ॥ ३९ ॥
सत्यादिगुणास्तस्या एव परदेवतायाः स्वरूपभूताः ।
( ३ ) ब्रह्मतर्के च ।
नामादिप्राणपर्यन्तात् यो हि सत्यादिरूपवान् ।
तस्मै नमो भगवते विष्णवे सर्वजिष्णवे ॥ इति ॥
‘ सत्यं पूर्णं कृतिः पूर्णा निष्ठा पूर्णा श्रद्धा पूर्णा ’ ( ) इत्या-
दिश्रुत्यन्तरानुरोधेन सत्यादनन्तरं कृतिर्निष्ठेति क्रमेण निर्देशात् । त-
त्त्वप्रदीपे तु लक्ष्मीरपि सत्यादिगुणकत्वात्सत्यादिपदैरुच्यते । तथा
च तद्विवक्षया सैवेति स्त्रीलिङ्गशब्दप्रयोग इत्युक्तम् । तथा स्त्रीलिङ्गो-
क्त्या कृतिर्निष्ठेत्यादिशब्दवाच्यत्वं विष्णोरुचितमिति चोक्तम् ॥
( २ ) पूर्वपक्षं प्रतिषेधति—नेति ॥ न प्राणादधिकाः बहव इति यु-
क्तमित्यर्थः । तत्त्वप्रदीपदिशा तु न तु परमात्मनोऽपि बहव उत्तमाः श-
ङ्कया इत्यर्थः । एवं प्रतिज्ञां बहिरैव प्रदर्श्य कुतो नेत्यतः तत्र हेतुत्वेन
सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—सैवेति । ‘ हि ’ यस्मात्सत्यादयोऽहङ्कारान्ताः
‘ सा ’ अक्षरशब्देन प्रकृता ईश्वराख्या परदेवतैव, न तु ततो भिन्नाः
तस्मादित्यर्थः । तस्या एवेति । अक्षरशब्देन प्रकृताया एवेत्यर्थः । स-
त्यादयः आत्मान्ताः सा परदेवतैवेति व्याख्यातव्ये सत्यादयो गुणाः
तस्या एव स्वरूपभूता इति व्याख्यानं सत्यादिशब्दवाच्यानां भेदनि-
राकरणेन अभेदसाधनार्थम् । अनेन कथमभेदसिद्धिरिति चेदित्थम्—
‘ सत्यं भगवो विजिज्ञासे ’ ( छा. ७-१६. ) इति नारदस्य सत्याख्यस्य
विष्णोः गुणजिज्ञासायां सनत्कुमारेण ‘ यदा वै विजानात्यथ सत्यं व-
दति नाविजानन् सत्यं वदति ’ ( छा. ७-१७. ) इति वाक्यशेषेण सत्या-
ख्यविष्णुगुणत्वेन तदविनाभूतज्ञानस्योक्तत्वात्, तथोत्तरत्रापि तत्तद्गु-
णजिज्ञासायां तत्तदविनाभूतसत्यादीनामेवोक्तत्वादभेदसिद्धेः । अन्य-
था सत्यादिजिज्ञासायां विज्ञानादिकथनस्यासङ्गतत्वापातात् ॥
( ३ ) गुणतद्युक्तिसिद्धाभेदरूपार्थं हिशब्दसूचितां स्मृतिं चाह—
ब्रह्मतर्के चेति ॥ न केवलं सूत्र इति चार्थः । यो नामादिप्राणपर्यन्तात्
अधिकारिजातात् ‘ अधि ’ उपरि ‘ सत्यादिरूपवान् ’ सत्यादिशब्दवा-
च्यगुणवानुक्तः, गुणस्वरूपतयोक्तः, तस्मै भगवते ‘ सर्वजिष्णवे ’ स-
र्वजननशीलाय विष्णवे नम इत्यन्वयः । ‘ नामादिप्राणपर्यन्ताद्यो हि

[ अधि - २४. सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ८६९
(४) सत्याद्या अहमात्मान्ता यद्गुणास्समुदीरिताः ।
तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते ॥
इति चाध्यात्मं ॥ ३९ ॥
⁂
२४. अधिकरणम् ॥
(१) प्रकृतेरपि जन्मादेः संसारप्राप्तेः किमिति नामादिष्व
सत्यादिरूपवान् ' इति पाठे उपरि श्रुत इति आधिक्येनेति वा शेषः ।
हिः प्रसिद्धौ ॥
(४) नन्वस्तु भूमान्तानां भगवद्गुणोक्त्या तेनाभेदः, न त्वहङ्का
रात्मनोः, तयोर्भेदानुक्तेरित्यत आह—सत्याद्या इति ॥ सत्यविज्ञान
मतिश्रद्धानिष्ठाकृतिसुखभूमान इत्यर्थः । ' अहमात्मान्ताः' बहुव्रीहिः ।
अहङ्कारात्मान्ताः शब्दाः 'यद्गुणाः' यस्य परस्य गुणस्य वाचकाः समु
दीरिताः प्रमाणे तस्मै भगवते नम इत्यर्थः । अहङ्कारात्मनोः सत्यादी
विव गुणप्रश्नप्रतिवचनपूर्वक मभेदानुक्तावपि अस्त्येव भगवत्स्वरूप
त्वमित्यत्र हेतुर्यस्मादिति । यस्मादहङ्कारात्मनोः ज्ञानात् यस्मात् 'स
वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममि
थुन आत्मानन्दः स्वराट् भवति' (छा.७-२५.) इति वाक्यशेषे बन्धा
द्विमुच्यत इत्युक्तम् , तस्मात्तयोस्तत्स्वरूपत्वमित्यर्थः । श्रुतावात्मश
ब्दो विष्णुपरः, तस्मिन् रत्यादिमान् 'स्वराट्' स्वतन्त्रो बन्धरहित
इत्यर्थः । इति ब्रह्मतर्के इति चाध्यात्म इत्युभयत्राप्युक्तमिति शेषः ।
अनयोः अतस्सत्यादय इति पूर्वेणान्वयः ॥ २३ ॥
॥ इति सत्याधिकरणम् ॥
⁂
२४. अधिकरणम् ॥
(१) अत्राधिकरणे श्रिय उपासनानधिकारित्वं साध्यते । पूर्वपक्ष
यति—प्रकृतेरिति ॥ न केवलं प्राणादेः किन्तु चित्प्रकृतेर्लक्ष्म्या अपि
उपासनाधिकारोऽस्त्येवेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह—संसारेति । 'प्राप्तेः'
सिद्धेः । साधुत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । नन्वसिद्धः संसार इत्यत आह—
जन्मादेरिति । सीतारुक्मिण्यादिरूपेण जन्ममरणादेर्दर्शनात् । 'यतः
प्रसूता' (महा. १.) इत्यादिश्रुतेश्चेत्यर्थः । अधिकारासिद्धेः फलमाह—कि

९७० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
पाठ इति ।
( २ ) अत्रोच्यते—
सू—ॐ ॥ कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ॐ ॥ ४० ॥
स्वेच्छयैव मूलस्थाने स्थिताऽन्यत्रावतारान् करोती-
श्वरानुसारेण ।
( ३ ) 'सर्वायतना सर्वकाला सर्वेच्छा सर्वज्ञा न बद्धा वन्धि-
मिति । कस्माद्धेतोरित्यर्थः । नामादिषु मध्ये । किमिति । किंनिमित्तः
'अपाठो' पाठाभावः किंप्रयुक्त इत्यर्थः । किन्तु तदध्याहारः । तत्पाठोऽ-
ध्याहर्तव्य एवेत्यर्थः । स च भवन् प्राणादुपरि एव भवेत्, तथा
च नाधिकारिणां प्राणावसानत्वमिति भावः ।
( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अत्रेति । अत्रास्मिन्
पूर्वपक्षे सिद्धान्त उच्यते सूत्रकृतेत्यर्थः । सूत्रं पठति—कामादि-
ति । अत्र कामादित्येतत्स्वकामपरतया व्याख्याति—स्वेच्छयेति ।
सौत्रचशब्दस्य कामादित्यन्वयमभिप्रेत्यार्थमाह—एवेति । न कर्मतं
इत्यर्थः । अनेनेन्द्रादिवज्जननादिकं निरस्तं भवति । तत्रेत्यनन्तरं शे-
षं दर्शयन् तदर्थमाह—मूलेति । मूलरूपेण 'मूलस्थाने' वैकुण्ठादौ
भगवत्समीपे स्थितेत्यर्थः । अनेन प्रकृतेः इतरजननवन् मुख्यजननादि
निरस्तो भवति । चशब्दस्येतरत्र चेत्यपि सम्बन्धं समुच्चयार्थत्वं चा-
भिप्रेत्य इतरत्रेत्यस्यार्थमाह—अन्यत्र चेति । भूम्यादावपीत्यर्थः । सू-
त्रे इतरत्रेत्यनन्तरमध्याहार्यं दर्शयति-अवतारेति । बहुवचनमाद्यर्थे ।
अवतारादि करोतीत्यर्थः । 'अवतारो' जनप्रत्यक्षविषयता । आदि-
पदेनैतद्विषयत्वरूपा मूर्तिर्गृह्यते । यद्वा—अवतीर्यमाणसीतारुक्मि-
ण्यादिरूपबाहुल्याद्बहुवचनम् । मरणादेरुपलक्षणमेतत् । 'करोति' प्रा-
प्नोति । अनेन जननादेरवतारादिविषयत्वेनान्यथासिद्धिरुक्ता भवति ।
कामादित्यस्येशकामादित्यप्यर्थमाह—ईश्वरेति । अनेन प्रकृतेः स्वात-
न्त्र्यशङ्का निरस्ता भवति । अत्रेश्वरेच्छानुसारेण वर्तमानया स्वेच्छयै-
व मूलस्थाने स्थितेन तेन सहैवान्यत्र च तेन सहावतारान् करोतीति
तत्त्वप्रदीपोक्तार्थविशेषो बोध्यः । करोतीत्यस्य प्रकृतिरिति विपरिणते-
न सम्बन्धः ॥
( ३ ) मूलरूपेण भगवत्समीपे स्थिता स्वेच्छयैवावतारान् करो-
तीत्येतत्कुतः इत्यतः तत्र हेतुत्वेन आयतनादिभ्य इत्यंशं व्याचष्टे—

[ अधि - २४. - सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ८७१
का सैषा प्रकृतिरविकृतिः’ इति वत्सश्रुतेः ।
( ४ ) नामादयस्तु बद्धत्वान्मोचकत्वात्परोऽपि च ।
उभयोरप्यभावेन यथाऽव्यक्तं न तूदितम् ॥
सर्वायतनेति ॥ सर्वं जगदायतनमाश्रयो यस्यास्सा तथोक्ता । सर्वः
कालः आश्रयो यस्याः सा तथोक्ता । आभ्यां देशकालानन्त्यमुच्यते ।
सर्वमिच्छाधीनं यस्यास्सा ‘सर्वेच्छा’ सर्वं जानातीति ‘सर्वज्ञा’ स-
र्वावस्थेति पाठे सर्वजनस्य सर्वाऽपि जाग्रदाद्यवस्था यस्याः सा त-
थोक्तेत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु सर्वः पूर्णो विष्णुस्तस्यायतनमेवास्या आ-
यतनं, तत्काल एव कालः तस्मादेव च इच्छा चेत्यर्थः उक्तः । स्वयं
क्वचिदपि न बद्धा बन्धिका च सर्वजीवानां ‘अविकृतिः’ विकाररहि-
ता । अचेतनप्रकृतिव्यावृत्त्यर्थमिदं विशेषणम् । सर्वेच्छा सर्वज्ञेत्येतच्च
न व्यावर्तकं, जडेऽपि ज्ञानेच्छोपादानत्वेन तथोक्तिसम्भवात् । या ए-
वंभूता सैषा चित्प्रकृतिरिति श्रुत्यर्थः । इति वत्सश्रुतेरित्यनेन आयतना-
दिभ्य इति सौत्रपदस्य भावप्रधानगर्भितस्य सर्वांयतनत्वादिबोधक-
श्रुतेरित्यर्थ उक्तो भवति । सूत्रे बहुवचनं तु श्रुतिप्रतिपाद्यबहुत्वाद्युक्त-
मिति भावः ॥
( ४ ) नन्वेवं प्रकृतेरसंसारित्वेनानधिकारित्वेऽपि कुतः छन्दोगश्रु-
तौ नामादिष्वपाठः, भगवदुक्तिवत्तारतम्यकथनावसरे तदुक्तेरावश्य-
कत्वात् । अन्यथा प्रकृतेरभावप्रसङ्गादित्यतः सूत्रचशब्दसूचितां स्मृ-
तिमाह—नामादयस्त्विति ॥ तुशब्दो विशेषार्थः । चशब्दोऽवधारणे ।
तथा च यथा छन्दोगश्रुतौ बद्धत्वनिमित्तादेव नामवागादय उदिताः ।
मोचकत्वादेव परमात्माऽप्युदितः । उभयोर्बन्धमोचकत्वयोरभावेनैव
‘अव्यक्तं’ श्रीतत्त्वं ‘नोदितं’ नोक्तं, न तु तस्या अभावान्निमित्तात् ।
तथा ‘द्वा सुपर्णा’ ( मु. ३-१. ) इति श्रुतौ ‘स्वाद्वत्ति’ इत्युक्तत्वात्कर्म-
बद्धत्वात् ‘सखाया’ उपकार्योपकारिभावित्यनेनोक्तात् मोचकत्वादे-
व जीवपरमात्मानावेवोच्येते । न तु ताभ्यां ‘इतरत्’ अन्यत्किञ्चिज्ज-
डमुच्यते । अनेन बुद्धिाजडपरतया व्याख्यानं निरस्तं भवति । यदा चै-
वमुक्तिः तदा श्रुतौ
ईश्वरः प्रकृतिर्जीवो जडं चेति चतुष्टयम् ।
पदार्थानां समुद्दिष्टम्.... ॥
इति बृहदारण्यकभाष्योदाहृतप्रमाणोक्ततत्त्वचतुष्टयमध्ये ईश्वरजीवा

८७२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
श्रुतौ तथा जीवपरावुच्येते किञ्चनेतरत् ।
नोच्यते च तदा तत्त्वद्वयं वै समुदाहृतम् ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ ४० ॥
ख्यं तत्त्वद्वयमेवोक्तं ज्ञातव्यं, न तु जडाभाव इत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु-
बद्धत्वमोचकत्वयोरुभयोरभावेन यथा येन प्रकारेण योजनायामव्य
क्तं नैवोदितं छन्दोगश्रुतौ, तथा तस्मिन्नेव योजनाप्रकारे प्राणपर्यन्तो
जीवराशिः सत्यादिगुणकः परमेश्वरश्चैवोच्यते, न त्वन्यत्किंचित्, अ
व्यक्तस्याबद्धत्वेन परतत्त्वेऽन्तर्भावात् । ‘तदा’ तस्मिन् पक्षे तत्त्वद्व
यमेवोक्तमित्युक्त्वा, एवं च प्रकारान्तरेणापि श्रुतियोजनाऽस्तीति गम्य
ते। येन प्रकारेणाव्यक्तशब्दशब्दिता स्वरमणपरतन्त्रा अक्षतगुणजल
क्षणा सा महालक्ष्मी रत्र संलक्ष्यते । स्वयं च सूत्रं ‘सैव हि सत्यादयः’
( ३-३-३९. ) इति तदभिमुखमिव च प्रतिभाति । ‘यथाऽव्यक्तं न तूदि
तम्’ इत्यादिकमुदाहरद्भिर्हि भट्टारकैश्च तां कटाक्षेण वीक्षमाणाम
भिप्रक्षामहे । सा देवी प्रस्तुतैव भगवत्प्रस्तावे अनादिकालभगवत्स
म्बन्धित्वादित्याह। भूमादिगुणत्वमुभयथा विष्णोरेवेति भूमा विष्णुरेवे
त्युक्तं, पुरस्ताच्छ्रीगुणेषूदितेष्वपि सत्यादिषु तेषां भूमा विष्णुरेवेत्य
र्थः । न हि भगवतोऽन्यत्र सत्यज्ञानादीनां परिपूर्तिः । न च ‘यत्र ना
न्यत्पश्यति’ इत्यादिना सर्वस्वातन्त्र्यादिधर्मापपत्तिरन्यत्रेत्यादि तत्रै
वावेदितम् । अन्तराले अनुक्तिपक्षेऽपि नोपासनीया सेति मा भूच्छङ्का
इत्युपासनापादे प्रस्तौति देवीम् । प्राणप्रस्तुतिः प्राणादुपरि सहैव भ
गवता मुमुक्षूणां अभिध्यातव्येति । नामादिप्राणपर्यन्तानामपि भूताना
मुत्तरोत्तरतो विशेषादुपास्तिपूजादिकं विवक्षितम्, किं पुनरखिलेश्व
रस्य अतिप्रियतमाया विरिञ्चमुखनिखिलसुरवरपुरस्सरसज्जनसन्त
तसेव्याया देव्या इति विशेषार्थ उक्तः । अत्र तत्त्वप्रदीपपक्षे स्मृतिग
तस्य श्रुतावित्यस्य नावृत्तिः । टीकाकृत्पक्षे तु आवृत्तिः यथातथाशब्द
योर्दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावसूचकत्वम् । तत्त्वप्रदीपपक्षे तु प्रकारसमर्पक
त्वम्। टीकाकृत्पक्षेऽस्याः स्मृतेः प्राकृतिकजडाभावशङ्कानिवारकत्वम्।
तत्त्वप्रदीपपक्षे तु बन्धमोचकत्वान्यप्रकारेण परापरत्वरूपेण अव्यक्त
परतयाऽपि छन्दोगश्रुतियोजनाप्रदर्शकत्वमिति विशेषो ज्ञातव्यः । म
हालक्ष्मीः ‘अत्र’ छन्दोगश्रुतौ ‘संलक्ष्यते’ प्रतिपाद्यतयाऽभिप्रेयते इ
त्यर्थः । ‘तदभिमुखं’ लक्ष्म्यभिमुखं तत्परमित्यर्थः । भट्टारकैः श्रीम

[अधि - २४. सू - ४१. ] दीपिकासहितम्. ८७३
( ५ ) सू- ॐ ॥ आदरादलोपः ॥ ॐ ॥ ४१ ॥
अबद्धत्वेऽपि भक्तिविशेषादेवोपासनाद्यलोपस्तस्या
भवति ।
द्याचार्यराजैः सा देवीत्यादिना सा देवी सत्यादय इति सूत्रस्य अर्था-
न्तरमुक्तम् । 'प्रस्तावे' प्रकरणे 'प्रस्तुतां' प्रकृतैवेत्यर्थः । ' इत्याह '
उपस्थितैरिति सूत्रकृत । प्रकृतिपुरुषयोः साम्यशङ्कां वारयति - भूमा-
दीति । आदिशब्देन अहमात्मनोः ग्रहणं 'उभयथा' सम्प्रसादादध्यु-
पदेशाच्च । 'सत्यादिषु' सत्यादिरूपश्रीगुणेषूदितेष्वपीत्यन्वयः । 'ते-
षां' तैः 'भूमा' पूर्ण इत्यर्थः । तैरेव भूमाधिकरणे 'अन्तराले' प्राण-
परमात्मनोर्मध्ये बन्धमोचकत्वविवक्षया श्रुत्यनुक्तिपक्षेऽपि प्रस्तौति
देवीं सत्यादिशब्दैः सूत्रकृदित्यर्थः । 'मुमुक्षूणां' मुमुक्षुभिः अभिध्या-
तव्या देवीति हेतोः प्राणप्रस्तुतिरित्‍यन्वयः । देव्याः पूजादिकं विवक्षि-
तमिति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । अनेन-चित्प्रकृतिरुपासनाधिकारिणी न
भवति, तत्साधकसंसारित्वशून्यत्वात् । न च जननादिदर्शनश्रुतिवि-
रोधाद्धेतोरसिद्धिः । यतश्च 'इतरत्र' भूम्यादावप्यवतारान् करोति ।
अतो जननादिदर्शनस्यावतारविषयत्वेन विरोधाभावादिति भावः ।
न च लोकसिद्धजन्मैव किं न स्यादिति शङ्क्यम् । यतस्सा तत्र मू-
लस्थाने मूलरूपेण भगवत्समीपे स्थिता । न च तादृशानामपीन्द्रादी-
नामर्जुनादिरूपेण उत्पत्तेर्दर्शनात् हेतोरप्रयोजकत्वं शङ्क्यम् । यतः
सा 'कामात्' स्वेच्छयैव तत्र स्थिता न कर्मतोऽतः । न च स्वेच्छा-
नुसारित्वे तस्याः स्वातन्त्र्यं शङ्क्यम् । यतः सा 'कामात्' ईश्वरे-
च्छामनुसृत्यैवावतारादि करोति, न स्वेच्छामात्रादतः । न च मूलरूपे-
ण भगवत्समीपे स्थिता इतरत्र स्वेच्छयैवावतारादि करोतीति विशि-
ष्टहेतोरसिद्धिरिति वाच्यम् । ' आयतनादिभ्यः' सर्वा॑यतनत्वादिप्रति-
पादकश्रुतेरेवेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ५ ) ननु रमाया असंसारित्वे कृतकृत्यत्वेन भगवदुपासनाद्य-
भावस्स्यात् । न चासौ युक्तः ।
यदर्चितं ब्रह्म भवादिभिः सुरैः
श्रिया च देव्या मुनिभिश्च सात्त्वतैः ।
तुलसीभिरीशमभ्यर्चति..
इत्यादिप्रमाणविरुद्धत्वात् । अत्रार्चितमुपासितं पूजितं चेत्युक्तेरित्या-
११०

... that doesn't split naturally.
Wait, what about:
यत्न?
Wait, what if it is:
यत्नयोर्भक्तिर्बहुमानं च सेवनम्? No, too short.
Wait! Look at the three letters:
Letter 1: य
Letter 2: त्न
Letter 3: ं (anusvara)?
Wait, look at the image:
य then त्न then ं?
Wait, why did you think म ज मं?
Because:
Letter 1: has a vertical left, loop at bottom, horizontal to right, vertical down: THAT IS A म!
Letter 2: horizontal from left, goes down, loops up: THAT IS A ज!
Letter 3: म with an anusvara: मं!
Wait! Is it म ज मं? But what does मजमं mean in Sanskrit?! Nothing!
Wait, could it be य ज नं (यजनं)?
Wait! "आदरो यजनं भक्तिर्बहुमानं च सेवनम्"????
HOLY COW!
यजनम् (yajanam) = worship/sacrifice!
भक्तिः (bhaktih) = devotion!
बहुमानम् (bahumanam) = high esteem!
च (cha) = and!
सेवनम् (sevanam) = service

[ अधि - २५. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ८७५
(८) ‘द्वावेतावनादिनित्यावनादियुक्तौ नित्यमुक्तावनादि
कृतौ नित्यकृतौ योऽयं परमो या च प्रकृती रमते ह्य
स्यां परमो रमते ह्यस्मिन् प्रकृतिः स्वस्मिन् हि रमते
परमो न स्वस्मिन् प्रकृतिरत एनमाहुः परम इति’
इति गौपवनश्रुतिवचनात् ॥ ४२ ॥
────────*────────
२५. अधिकरणम् ॥
( १) दर्शनार्थं ह्युपासनं तच्च श्रवणादेरेव भवति, अतः कि
मर्थमिति ।
(८) ननु उपस्थितिः कुतः सिद्धेत्यतस्तत्र हेतुत्वेन तद्वचनादि
त्येतद्व्याचष्टे— द्वाविति ॥ या प्रकृतिर्यश्चायं परमः तौ द्वौ ‘अनादि
नित्यौ’ देहतोऽपि ‘अनादियुक्तौ’ अनादिकालतः सम्बद्धौ ‘नित्यमु
क्तौ’ अनन्तकालदुःखासम्बन्धौ ‘अनादिकृतौ’ नित्यकृतौ सर्वकाले
पूर्णावित्यर्थः । विष्णोः परमशब्दवाच्यत्वे निमित्तमाह— रमत इति ।
‘अस्यां’ प्रकृतौ ‘अस्मिन्’ परमे । तर्ह्युभयोः साम्यमित्यत आह—
स्वस्मिन्निति । श्रियां रममाणोऽपि तत्स्थे स्वस्मिन् रमत इत्यर्थः ।
‘रमायां रममाणोऽपि तत्स्थेनैव श्रियाऽऽत्मना । रमते’ इत्यैतरेयभाष्योक्तेः।
यत एवमत एनं विष्णुं परम इत्याहुः स्वरमणेन मायाः परत्वात् परम
शब्दवाच्य इत्यर्थः । इति श्रुतिवचनादिति । अस्य सिद्धादिति शेषेण
भगवत्संबन्धित्वादित्यनेनान्वयः । अनेन सूत्रे तद्वचनात् सिद्धादुप
स्थितेरित्यन्वयः । तद्वचनादित्यस्य च तस्यां श्रुतौ तस्याः उपस्थितेः
वचनाद् उक्तेरित्यर्थ उक्तो भवति ॥ २४ ॥
॥ इति कामाधिकरणम् ॥
───────:۞:───────
२५. अधिकरणम् ॥
(१) अत्राधिकरणे श्रवणमनननिदिध्यासनरूपस्य समस्तस्याप्यु
पासनस्य कर्तव्यत्वं समर्थ्यते । पूर्वपक्षयति— दर्शनार्थमिति ॥ ‘हि’
यतः ‘उपासनं’ ध्यानं ब्रह्मदर्शनार्थमेव, न तु प्रयोजनान्तरार्थं, त
स्यादर्शनात्, अनिष्टत्वाच्च । ‘तच्च’ दर्शनं उपासनान्तर्गत ‘श्रवणादेः’
श्रवणमननाभ्यामेव ‘भवति’ भविष्यति । अतः किमर्थं समस्तोपासन
मित्यर्थः । एवं ‘हि’ यतः तच्चोपासनमेव हरेः ‘दर्शनार्थं’ तत्प्रयोजन

८७६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
(२) अत्रोच्यते—
सू—ॐ ॥ तन्निर्धारणार्थनियमस्तद्दृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः फ
लम् ॥ ॐ ॥ ४३ ॥
तत्त्वनिश्चयो वेदार्थनियमश्च ब्रह्मदृष्टेः पृथगेव ।
(३) हि शब्देन ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो
निदिध्यासितव्यः' (बृ. ४-४-५.) इति श्रुतिं सूचयति ॥
कं, न तु श्रवणाद्यपीति 'भवति' इष्यते, अतः 'श्रवणादेः' श्रवणमनन
योः किमर्थं उपासनमनुष्ठानमित्यपि तत्त्वप्रदीपदिशा व्याख्येयम् ॥
(२) अथ सिद्धान्तयत्तूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत्रेति ॥ सूत्रं पठ
ति—तन्निर्धारणेति । अत्र ध्यानस्य दर्शनार्थं अवश्यकर्तव्यतासमर्थ
नाय तन्निर्धारणार्थनियमः तद्दृष्टेः पृथक्फलं इत्ययमंशः प्रवृत्तः। तत्र
तन्निर्धारणं च अर्थनियमश्चेति द्वन्द्वः, छन्दःकल्पत्वात् एकवद्भावेऽ
पि नपुंसकत्वाभावः । यद्वा—तन्निर्धारणेन सहितोऽर्थनियम इति म
ध्यमपदलोपी समासः । प्रथमतच्छब्दः इयदामननात्, सैवेत्यत्र प्रकृ
तपरापरतत्त्वपरः भावप्रधानो वा। द्वितीयस्तु सैव हीति प्रकृतब्रह्मपरः।
फलमिति तद्दृष्टेरिति चावर्तते । हिः हेतावित्याशयेन तमंशं व्याचष्टे-
तत्त्वेति । परापरतत्त्वज्ञानमित्यर्थः। 'वेदार्थनियमः' अयमेव वेदार्थो ना
न्य इति निर्णय इत्यर्थः । फलमित्यत्रान्वेीयते । तद्दृष्टेरित्यस्यार्थो-ब्रह्मदृ
ष्टेरिति । भगवद्दर्शनादित्यर्थः । फलादिति विपरिणामेनात्रापि सम्बध्य
ते। ध्यानफलादिति तदर्थः । पृथगिति सावधारणमित्याह-पृथगेवेति ।
एवेत्यनन्तरं फलमिति सम्बध्यते। अतो दर्शनार्थं ध्यानं कर्तव्यमिति वा
क्यशेषः। तत्त्वप्रदीपे तु समस्तगुणसम्पूर्णो नारायण इत्ययमेव वेदा
र्थ इति ज्ञानं वेदार्थनियमः, इदं श्रवणफलम् । उपपन्न एवं भाव इति
निश्चयः तत्त्वनिश्चयः, इदं मननफलमित्यभिहितम् । अस्मिन् पक्षे त
त्त्वनिश्चयो वेदार्थनियम इति भाष्यपदद्वयं सौत्रपदद्वयस्य व्यत्यासेन
व्याख्यानरूपमिति प्रतिभाति ॥
(३) ननु ध्यानादेव चेद्दर्शनं, किं तर्हि श्रवणमननाभ्यां प्रयोजन
म इत्याशङ्कानिरासाय सौत्रं हिशब्दं श्रुतिसूचकत्या व्याचष्टे—हिश
ब्देनेति ॥ सूचयति सूत्रकारः । श्रुतिस्तु जिज्ञासा नये व्याख्याता । अत्र
दर्शनार्थं ध्यानं, तदर्थं श्रवणमनने इति त्रितयस्याप्यङ्गाङ्गिभावेन वि

[ अधि - २५. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ८७७
( ४ ) श्रवणादिफलं चाज्ञानविपर्ययादिदर्शनप्रतिबन्धनिवृत्तिः ।
( ५ ) ब्रह्मतर्के च—
हितत्वात्समस्तमुपासनं कर्तव्यमिति भावः ॥
( ४ ) ननु श्रुतोऽपि श्रवणादित्रितयसमुच्चयः कथमङ्गीकर्तुं शक्य
ते, ध्यानादेव दर्शनसम्भवात् । न च ज्ञानोपयोगितया श्रवणादेः क
र्तव्यता । श्रवणादेः फलान्तरस्योक्तत्वादित्याशङ्कानिरासकं प्रतिब
न्धः फलमित्यंशं व्याचष्टे—श्रवणादीति ॥ श्रवणादेः साक्षात्फलं चे
त्यर्थः । आदिशब्देन मननं गृह्यते । अज्ञानेति । अज्ञानविपर्ययादिरूपं
यद्दर्शनस्य प्रतिबन्धकं तन्निवृत्तिरित्यर्थः । आदिपदेन संशयो गृह्य
ते । तथा च तत्त्वनिर्णयो वेदार्थनियमः अपरोक्षज्ञानं चेति क्रमभावी
ति शब्दादिजन्यानीत्युत्तरभाविटीकारीत्या गुरूपदेशरूपशब्दप्रत्यय
स्य श्रवणशब्दार्थत्वेन विवक्षितस्य तत्त्वनिर्णयद्वाराऽज्ञाननिवर्तकत्वा
त् युक्त्यनुसन्धानात्मकमननस्य च वेदार्थनियमद्वारा संशयविपर्यय
निवर्तकत्वेन प्रतिबन्धकनिवर्तकतया ध्यानफलकापरोक्षज्ञानोपयोगि
त्वात् , ध्यानस्य च ज्ञानप्रतिबन्धकस्य दृढत्वाद्ध्यानादेव दर्शनमिति
टीकानुसारेण दृढप्रतिबन्धकस्य संशयस्यात्यन्तिकनिरासद्वारा तदु
पयोगित्वात् , ज्ञानार्थिनः समस्तोपासनमपेक्षितमेवेति भावः । अने
न—'हि' यतः 'तन्निर्धारणार्थनियमः' तत्त्वनिश्चयो वेदार्थनियमश्चे
त्येवंरूपं गुरूपदेशविषयवाक्यश्रवणयुक्त्यनुसन्धानात्मकमननफलं
ध्यानफलात् 'तद्दृष्टेः' ब्रह्मदर्शनात्पृथक् ताभ्यां तद्दृष्टेरसिद्धेः, तद्दृष्टे
रर्थे तद्ध्यानं कार्यम् । ननु ध्यानादेव चेद्दर्शनं , तर्हि श्रवणम
ननाभ्यां प्रयोजनाभावात् श्रवणादित्रयानुष्ठानं कुत इत्यतो—हीति ।
'श्रोतव्यो मन्तव्यः' इत्यादिश्रुत्या ज्ञानार्थं त्रितयस्यापि विहितत्वा
दित्यर्थः । ननु श्रौतोऽपि त्रितयसमुच्चयः कथमङ्गीकर्तुं शक्यः, ध्याना
देव दर्शनसम्भवात्, श्रवणादेः फलान्तरस्यैव उक्तत्वाच्चेत्यतः—अप्र
तिबन्धः फलमित्याह । यतस्तद्दृष्टेः 'अप्रतिबन्धः' प्रतिबन्धनिवृत्तिः
तयोः श्रवणमननयोः साक्षात् फलं, तद्द्वारा ध्यानजन्यज्ञानं फलं अ
तः समुच्चयोऽङ्गीकार्य इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ५ ) श्रवणादेः प्रतिबन्धकनिवृत्तिद्वारा ज्ञानोपयोगित्वरूपोक्तार्थे
स्मृतिं चाह—ब्रह्मतर्के चेति ॥ उक्तमिति शेषः । न केवलं सूत्र इति
चार्थः । किमुक्तमित्यतस्तत्पठति—श्रुत्वेति । 'श्रुत्वा' गुरूपदेशं प्रा

८७८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ ।
संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम् ॥ इति ॥ ४३ ॥
प्य तज्जन्यतत्त्वज्ञानद्वारा तदज्ञानं 'पराणुद्य' परिहृत्य 'मत्वा' ब्रह्म
विषयकयुक्त्यनुसन्धानात्मकमननं कृत्वा 'तत्संशयविपर्ययौ' संशय
मिथ्याज्ञाने पराणुद्य, तथा 'ध्यात्वा' दृढप्रतिबन्धं च पराणुद्य ब्रह्म
दर्शनं 'लभते' प्राप्नोतीत्यर्थः । यद्वा—श्रवणमनननिदिध्यासनानां क्र
मेणाज्ञानविपर्ययसंशयनिवर्तकत्वमत्रोच्यते । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे—
तत्त्वनिश्चयवतोऽपि परोक्षात्कश्चित्संशयो भवति आ दृष्टेः । दर्शने तु
कीदृशोऽपि न भवेत् । तदाह—
श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ ।
संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम् ॥ इति ॥
ननु—
अथ वा सततं शास्त्रविमर्शो न भविष्यति ।
विष्णुशास्त्रावमर्शनं, एकमन्यद्धरेर्ध्यानम् ॥
इति च । तन्त्रसारे श्रवणादिरूपशास्त्रावमर्शस्य साक्षादपरोक्षज्ञान
साधनत्वोक्तेरत्र प्रतिबन्धकनिवर्तकतया ध्यानाङ्गतया अपरोक्षज्ञानोप
योगित्वोक्तौ तद्विरोध इति चेत, अत्रोक्तं सुधायां—शास्त्राभ्यास
स्य ध्यानाङ्गत्वेऽपि स्वतन्त्रोपासनत्वं चास्ति । तेन चित्तवृत्तिनिरोध
नादिति । अथ वा--उपासनाप्राक्कालीनयोः तदन्तर्गतयोः तज्जाती
ययोः श्रवणमननयोः अत्र विचारितत्वात् तन्त्रसारे च तदतिरिक्त
योः तदनन्तरभाविनोः विवक्षितत्वात् न विरोधः । शास्त्राभ्यासध्यान
रूपद्विविधोपासनस्यापि श्रवणमननमङ्गमिति तत्त्वप्रदीपोक्तेः सुधा
यामपि श्रवणमननरूपशास्त्राभ्यासस्य भेद एव तात्पर्यं, न तु भावबो
ध इव अभेदे तात्पर्यं वर्णनीयम् । केचित्तु—ईषद्बिम्बध्यानस्य सर्वापे
क्षितत्वेऽपि अधिकारिविशेषे शास्त्रविमर्शप्राचुर्यविवक्षया 'अथवा
सततम्' इति वाक्योपपत्तेः न विरोध इत्याहुः । इति ब्रह्मतर्के इत्यन्व
यः । अस्य च अज्ञानादिनिवृत्तिः श्रवणादिफलमित्युक्तमिति पूर्वेणा
न्वयः ॥ २५ ॥
॥ इति निर्धारणाधिकरणम् ॥

[ अधि - २६. सू - ४४. ] दीपिकासहितम्. ८७९
२६. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू- ॐ ॥ प्रदानवदेव हि तदुक्तम् ॥ ॐ ॥ ४४ ॥
न च श्रवणादिमात्रेण ब्रह्मदृष्टिर्भवति, किन्तु सेतिक-
र्तव्येन । यथा गुरुदत्तं तथैव भवति ।
( २ ) 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' (छां. ६-१४-२.) इति हि
२६. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्र भगवज्ज्ञानसाधनश्रवणाद्युपासनस्य सेतिकर्तव्यताक-
त्वं साध्यते । सूत्रं पठति—प्रदानवदेवेति ॥ अत्र तच्छब्दपरामर्शप्रद-
र्शनपूर्वकं एवशब्दसूचितपूर्वपक्षं प्रतिक्षिपन् सूत्रं व्याचष्टे—न चेति ।
श्रवणादिमात्रेनेति । यथाकथंचिदनुष्ठितेन इतिकर्तव्यतारहितेन श्रव-
णादिनेत्यर्थः। अनेन पूर्वपक्षसूचकैवशब्दार्थ उक्तो भवति । ब्रह्मदृष्टिर्भ-
वतीत्यनेन सूत्रे पूर्वस्माद्विपरिणामेन दृष्टेरिति पदमनुवर्तत इति सूचि-
तम् । कुतो नेत्याशङ्कते—किं त्विति । तदुत्तरतया मतुबाश्रयणेन प्रदा-
नवदित्येतद्व्याचष्टे—सेतिकर्तव्येनेति । भावप्रधानोऽयं निर्देशः । इति-
शब्दः प्रकारार्थः । इति प्रकारेण कर्तव्यमितिकर्तव्यमङ्गभूतं कर्म त-
स्य भाव इतिकर्तव्यत्वमङ्गं तत्सहितेनेत्यर्थः । श्रवणादिनेति वर्तते ।
कुत इत्यतोऽपि प्रवृत्तं यतस्तत्फलं 'प्रदानवत्' तदनुरूपमित्यभिप्रा-
येण वत्यन्तांशं विवृणोति—यथेति । 'गुरुदत्तं' गुरुदानं तदुपदेशो यथा
'तथा' तदनुसार्येव भवति । फलमिति शेषः । सप्रदानेनेत्यनुक्त्वा
सेतिकर्तव्येनेत्युक्त्या 'श्रोतव्यो मन्तव्यः' इति श्रुतिविरोधः परिहृतः।
तथा च गुरुप्रदानं ज्ञानसाधनस्य श्रवणादेः इतिकर्तव्यताऽङ्कमेव, न
चैतावता तस्य साधनवत्कार्यत्वेन पृथग्वाच्यता सोमलतारसकार्य-
त्वोक्तवत् तदङ्गदृढमुष्टिनिपीडनादेः पृथग्वचनात् । अतो न श्रवणा-
दिमात्रस्य ज्ञानहेतुतावोधकश्रोतव्य इत्यादिवचनविरोध इति भावः॥
( २ ) ननु प्रदानाधीनत्वं ज्ञानस्य कुत इत्यतः प्रवृत्तं तदुक्तमित्ये-
तद्व्याचष्टे—आचार्यवानिति ॥ 'हि' यस्मादुक्तं तदिति सम्बध्यते ।
तथा च छन्दोगश्रुतौ तज्ज्ञानस्य गुरुप्रसादाधीनत्वमुक्तमित्यर्थः । ही-
त्यनेन सूत्रे पूर्वस्माद्विशब्दोऽनुवर्तनीयः, स च श्रुतिसूचकः, यस्मा-
दित्यर्थे चेत्युक्तं भवति । 'आचार्यवान्' तदनुग्रहवान् पुरुषो विमु-
क्ताविद्यापटलस्सन् ब्रह्म वेदेति छन्दोगश्रुत्यर्थः । अनेन—'हि' यत-
स्तत् प्रदानयुक्तमेव श्रवणादि ज्ञानसाधनमिति तस्यां श्रुतायुक्तं अतः

:
क्तम् ॥ ४४ ॥ - that is the end of तदुक्तम् ॥ ४४ ॥!
Now look at the commentary on Sutra 44 (Adhikarana 26, Pradanadhikarana):
The sutra has words:

1. प्रदानवत्
2. एव
3. तदुक्तम्
   Wait! Where would 'तद्गृहेः' come from if the sutra is प्रदानवदेव तदुक्तम्?
   Wait, is it 'तद्गृहेः' or 'तद्ग्रहे' or 'तदुक्तेः'?
   LOOK AT THE LETTERS:
   त
दु (da with u-kara ु!)
   क्तेः (ka-ta with e-kara and visarga ेः!)
   ' त दु क्तेः ' !!!!!!!!!
   YES! तदुक्तेः!
   Look at it:
   त
दु
क्तेः
'तदुक्तेः'!
   Because the sutra word is तदुक्तम्!
   In the commentary, the commentator explains तदुक्तम् as:
   'तदुक्तेः' ब्रह्मज्ञानस्य साधनं, न श्रवणादिमात्रमिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ २६ ॥

[ अधि - २७. सू - ४५. ] दीपिकासहितम्. ८८१
भगवद्दृशेभ्य आचार्य्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं
प्रापयति' (छा. ४-९-३.) इति वचनात् ।
( २ ) 'अत्र ह न किञ्चन वीयाय' इत्यनुज्ञानादुपकोसलव
त्य ब्रह्मविद्यामुपदिदिशुः । अथ तैः ब्रह्मविद्यां श्रुत्वा स्वाचार्यकुलं पुनः
प्राप्तोऽथाचार्येण गौतमेन हे सत्यकाम त्वं ब्रह्मविदिव भासि को नु
त्वामनुशशास देवो वा मनुष्यो वेत्युक्तो मनुष्येभ्योऽन्य देवा इति
'प्रतिजज्ञे' विज्ञापयांचक्रे । अथ गौतममुपदेशाय प्रार्थयत । किमि
ति ? यद्यपि देवेभ्यो मया श्रुतं ब्रह्म, तथाऽपि भगवानेव तु 'मे' मम
'कामे' तादर्थ्ये सप्तमी, शुभार्थं 'ब्रूयात्' ब्रवीतु । कुतः ? 'हि' य
तो 'भगवद्दृशेभ्यो' भगवत्समेभ्य एव 'मे' मया श्रुतम्, न त्वाचा
र्यात् अतो हेतोः । न च यस्मात्कस्माच्चित् श्रवणेनालमिति शङ्क्यम् ।
यतः उपनयनादिकर्तुराचार्यादाराधितादेव 'विदिता' लब्धा विद्या
'साधिष्ठं' भावप्रधानोऽयं, साधुतमत्वं स्थिरत्वं वा 'प्रापयति' स्वा
र्थे णिच्, प्राप्नोति । कचिद्भवतीति पाठः, तदा भवतेः प्राप्त्यर्थता ज्ञे
या । न च देवा मे आचार्याः, तेषामाचार्यतया मयाऽनङ्गीकृतत्वाद्वि
ति भावः । प्रापयतीत्यनन्तरं श्रुताविति शब्दोऽस्ति, तस्य इति प्रतिज
ज्ञे इत्यन्वयः । अयं तु भाष्यकारीयः । इति वचनादित्यस्योत्तरत्रा-
न्वयः ॥
( २ ) लिङ्गान्तरं दर्शयति—अत्रेति ॥ 'अत्र' ऋषभादिदेवेभ्यः
श्रवणे तन्निमित्तं किञ्चन 'न वीयाय' नापगतं न ते काचिद्धानिरप
राधोऽभूदिति गौतमः सत्यकामायोवाचेत्यर्थः । हेत्यास्वादने । इत्यनु
ज्ञानादिति । इत्येवं गौतमेन गुरुणा देवोपदिष्टस्य स्वाभिमतिसूचक
शब्दोक्तिरूपानुज्ञाकरणादित्यर्थः । स्वप्रदानस्याप्राबल्येऽनुज्ञावैयर्थ्या
दिति भावः । लिङ्गान्तरं दर्शयति—उपकोसलवचनाच्चेति । उपकोस

८८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
वचनाच्च लिङ्गभूयस्त्वाद्गुरुप्रसाद एव बलवान् ।
तः । अथोपकोसलः स्वगुरोराज्ञानुसारेण बहुवर्षगणं गार्हपत्यादीन्
त्रीन् परिचचार । अथ ते तुष्टाः 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म' (छा.
४-१०.) इत्यादिना सम्भूय प्रत्येकं च ब्रह्मविद्यामुपदिदिशुः । तेभ्यः
श्रुतविद्योऽप्युपकोसलः 'आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता' (छा. ४-१४.)
इति तैरुपदिष्टो गुरुमार्थयत । गुरुरपि सत्यकामस्तं प्रति 'य एषोऽ
न्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते' (छा. ४-१५.) इत्यादिना विद्यामुवाचेति
श्रवणादेरेव प्राबल्येन तेन गुरुः प्रार्थ्येत, गुरुणा च नोच्येत, अतो
ज्ञायते गुरुप्रदानं बलवदिति । यद्यपि छान्दोग्ये 'किन्नु सोम्य तेऽनु
वोचन्' (छा.४-१४.) इति सत्यकामेन पृष्टः उपकोसलः 'इति ह प्र
तिजज्ञे' (छा.४-१४.) अग्निभिरुक्तं विज्ञापयांचक्रे इत्येवोच्यते, न तु
तेन विद्योपदेशाय गुरुरर्थ्यते इति । प्रत्युत 'लोकान्वाव किल
सोम्यतेऽब्रुवन्नहं तु वक्ष्यामि' (छा.४-१४.) इत्यनेन स्वयमेवोप
दिष्टवानिति प्रतीयते । तथाऽपि 'इति ह प्रतिजज्ञे' इत्यनेना
ग्निभिरुक्तस्य 'आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता' (छा.४-१४.) इत्यस्या
पि विज्ञापितत्वात्तदेव प्रार्थनाज्ञापकमिति भावः । 'वचनात्'
अभ्यनुज्ञानात् । वचनाच्च लिङ्गभूयस्त्वादिति सामानाधिकरण्य
म् । तथा च सत्यकामप्रार्थनगौतमानुज्ञोपकोसलप्रार्थनसत्यकामव
चनात्मकात् बहुलिङ्गादित्यर्थः । एवं हेतुं व्याख्याय तद्वलीय इति प्र
तिज्ञांशं व्याचष्टे—गुर्विति । 'बलवत्' प्रवलं स्वप्रयत्नादिति शेषः ।
एवेति सूत्रेऽनुवृत्तपदानुवादः । न श्रवणादित्येवार्थः । यद्यपि तत्र गु
रुप्रसादमात्रं बलवदिति प्रतिज्ञातव्यम् । प्रसादप्राबल्यस्यैवेह वि
चार्यत्वात् । न तु प्रसादपूर्वकगुरूपदेशात्मकप्रदानपर्यन्तधावनम् ।
तथाऽपि 'सविशेषणे हि' इति न्यायेन गुरुप्रसादप्राबल्य एव तात्प
र्यान्न दोषः । न च सूत्रे बलीय इति बलप्रकर्ष एवोक्तः, न तु बलवत्त्व
मिति वाच्यम् । प्रदानं न श्रवणादितो दुर्बलं नापि तद्वत् बलवत्,
किन्तु बलीयः बलवत्तरमिति ज्ञानाय प्रयुक्तस्य बलीयःपदस्य बल
वत्तरमिति स्मृत्यनुसारेण तथैव व्याख्येयत्वात् । सूत्रे स्मृत्यनुसारेण
अर्शआद्यजन्तात् इन्मन्ताद्वा प्रत्ययमाश्रित्य बलवदिति व्याख्यातमि
त्यदोषः । तर्हि स्मृताविव प्रसादापेक्षया अन्यद्वलवत्साधनं व्युद
सितुं बलवत्तरमिति प्रतिज्ञातव्यमिति वाच्यम् । बलवदित्यस्य श्रवणा

[ अधि - २८. सू - ४६. ] दीपिकासहितम्. ८८३
( ३ ) तर्हि तावताऽलमिति न मन्तव्यम् । 'श्रोतव्यो मन्त-
व्यः' (बृ. ४-४-५.) इत्यादेस्तदपि कर्तव्यम् ।
( ४ ) वाराहे च—
गुरुप्रसादो बलवान्न तस्माद्बलवत्तरम् ।
तथाऽपि श्रवणादिश्च कर्तव्यो मोक्षसिद्धये ॥ इति ॥ ४५॥
*
२८. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू—ॐ ॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानस-
वत् ॥ ॐ ॥ ४६ ॥
देः सर्वस्मात् साधनात् बलवत्तरमित्यर्थाभ्युपगमात् । एवशब्दश्च ब-
लवदेवेत्यपि संबध्यते । नाधमं नापि सममित्यर्थसिद्धेः । यद्वा—सूत्रे
मत्वर्थे ईयसुन्, स्मृतौ स्वार्थे तरबार्षः ॥
( ३ ) तदपीत्यंशमवतारयति—तर्हीति ॥ गुरुप्रसादस्य प्राबल्ये
इत्यर्थः । 'तावता' तावतैव न श्रवणादिना कृत्यमित्येवशब्दार्थः । 'इ-
ति' इत्यपि न केवलं प्रसादस्य दौर्बल्यमिति, किन्तु श्रवणादेर्वैयर्थ्य-
मित्यपि न मन्तव्यमित्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तत्र हेतुतया—हि तदपीत्यंशं
हिशब्दसूचितश्रुत्युदाहरणपूर्वकं कर्तव्यमिति पदाध्याहारेण च व्या-
चष्टे—श्रोतव्य इति । 'तदपि' श्रवणादिकमपीत्यर्थः ॥
( ४ ) अत्र स्मृतिमाह—वाराहे चेति ॥ न केवलं सूत्र इति चार्थः।
साधनेषु गुरुप्रसादो बलवान्, तस्मात्प्रसादात् 'बलवत्तरं' बलवत्सा-
धनं नास्तीत्यर्थः । यद्यप्येवं, तथाऽपि मोक्षसिद्धये 'श्रवणादिश्च' श्र-
वणादिरपि कर्तव्य इत्यर्थः । इति वाराहे इत्यस्य सूत्रकृदुक्तमुक्तमि-
त्यध्याहृतेनान्वयः ॥ २७ ॥
॥ इति लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ॥
*
२८. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे पूर्वप्राप्तादन्योऽपि गुरुः स्वीकार्य एवेति सम-
र्ध्यते ।
गुरुत्यागे भवेन्मृत्युर्मन्त्रत्यागे दरिद्रता ।
गुरुमन्त्रपरित्यागी रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ इति ॥
गुरुपरित्यागे दोषश्रवणात्, प्रथमप्राप्तपरित्यागे कारणाभावाच्च पूर्व

८८४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३.]
न च पूर्वप्राप्त एव गुरुरिति नियमः । समग्रानुग्रहं चे
त्पश्चात्तनः करोति स्वयमेव तदा विकल्पः स्यात् ।
प्राप्त एव गुरुर्ग्राह्यो नान्य इति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—पूर्वेति ॥
अत्र पूर्वविकल्पः स्यादिति साध्यांशं व्याचष्टे—न चेति । किन्तु प
श्चात्तनोऽपि स्वीकार्यो भवतीत्येवकारार्थः। अनेन पूर्वविकल्पस्स्यादि
त्यस्य पूर्वप्राप्ते गुरौ विकल्पो ‘नियमः’ स एवानुवर्तनीय इति निय
मो नास्ति, किन्तु पश्चात्तनोऽपि स्वीकार्यो भवेदित्यर्थ उक्तो भवति ।
ननु पश्चात्तनस्वीकार वैय्यर्थ्यमित्यतः प्रवृत्तं प्रकरणादित्यंशं व्याच
ष्टे—समग्रेति । समग्रानुग्रहमिति प्र इत्यस्यार्थकथनम् । शिष्याज्ञा
नादिपरिहरणसमर्थं तदपेक्षितार्थोपदेशार्थानुग्रहमित्यर्थः । अनुग्रह
मित्यनेन सूत्रे प्रकृष्टानुग्रहकरणमपेक्ष्येति ल्यब्लोपे पञ्चमीत्युक्तं भव
ति । ‘चेत्’ यतः पश्चात्तनो गुरुरिति शेषः । प्रकरोतीत्यनेनोपसर्ग
स्य न केवलं कर्मसमर्पकत्वं, किन्तु क्रियातिशयद्योतकत्वमपीत्युक्तं
भवति । तथा च पूर्वगृहीतात्पश्चात्तनो गुरुः यतः समग्रानुग्रहं करो
ति अतो न हत्स्वीकारवैयर्थ्यमिति सोऽपि स्वीकार्यः, न तु पूर्वप्राप्त ए
व गुरुरिति नियम इति योजना । इदानीं प्रकरणात्पूर्वविकल्प इत्यंशं
पूर्वत्यागे पश्चात्तनस्वीकारे विशेषाभिधानपरतयाऽपि व्याचष्टे—स
मग्रेति । अस्मिन् पक्षे प्रकरोतीत्यन्तस्य न पूर्वेणान्वयः, किन्तु उत्तर
वाक्येनान्वयः। ‘चेत्’ यदि। पश्चात्तन इत्यनन्तरं समोऽधिकः अध
म इति शेषः । ‘स्वयमेव’ यदृच्छयैव । तदेत्यस्य तत्र त्यागे स्वीका
रे चेत्यप्यर्थः । सूत्रे पूर्वविकल्प इत्यस्य पररूपभावाभावयोः अविक
ल्पो विकल्प इति द्वेधा विच्छिन्नत्वात् भाष्येऽपि विकल्पोऽविकल्प इ
ति द्वेधा विच्छेदः कार्यः । पूर्वानुज्ञयेति शेषः । नेति चानुपज्यते । त
था च पश्चात्तनो यदि पूर्वगृहीतेन समः तदा पूर्वत्यागे पश्चात्तनः
समग्रानुग्रहं करोति चेत् पूर्वतनस्त्याज्यः, न चेत् न त्याज्य इति वि
कल्पः व्यवस्थितप्रकारभेदः स्यात् । एवं समः समग्रानुग्रहं करोति
चेत्तदा पूर्वसमस्वीकारे विकल्पः स्यात् पूर्वानुज्ञया स्वीकार्यः । तद
भावे ‘न वा’ न स्वीकार्य एवेति विधिरिति । स्वयमेवेत्यनेन विकल्पश्च
यदृच्छया प्राप्तौ, न तु तदर्थं प्रयतितव्यमित्युक्तं भवति । एवं पश्चा
त्तनोऽधिक उत्तमश्चेत् स च यदि समग्रानुग्रहं न करोति, तदा पूर्वे
स्मादधिकस्वीकारे ‘अविकल्पो’ विकल्पो न स्यात् । न स्वीकार्ये

[ अधि - २८. सू - ४६. ] दीपिकासहितम्. ८८५
( २ ) मानसक्रियावत् । यथोभयोर्ध्यानयोः समयोः ।
( ३ ) पूर्वस्मादुत्तमो लब्धः स्वयमेव गुरुर्यदि ।
गृह्णीयादविचारेण विकल्पः समयो र्भवेत् ॥
समग्रानुग्रहाभावात्सत्यकामस्स्वकं गुरुम् ।
ऋषभाद्यनुज्ञया चैव प्राप तस्माद्धि युज्यते ॥
इति बृहत्तन्त्रे ॥
इति यावत् । एवं पश्चात्तनः पूर्वस्मादधिकः समग्रानुग्रहं करोति चेत्
तदा स्वयमेव पूर्वानुज्ञां विना ‘अविकल्पः’ असंशयः, पूर्वं परित्य
ज्योत्तमो गुरुस्वीकार्यस्स्यात् । एवं पश्चात्तनः पूर्वस्मादधमश्चेत्तदात्या
गे ‘अविकल्पो’ नियमत्याग एव न स्यात् । ‘गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तर्द्धा
नं नाप्नुयात्क्वचित्’ इति वचनात् । पूर्वस्मादधमः समग्रानुग्रहं क
रोति चेत् स्वीकारे विकल्पः स्यात् पूर्वानुज्ञया ग्राह्य एव स्यात् । य
थोक्तं तत्त्वप्रदीपे, अतः सिद्धं समग्रानुग्रहे तूत्तमस्य तदनुज्ञया वरः
प्राप्य इतीति योजना ॥
( २ ) साम्ये विकल्प इत्यत्र सूत्रोक्तं दृष्टान्तमर्थक्रमेण व्याचष्टे—
मानसेति ॥ अनेन सूत्रे षष्ठीद्विवचनान्ताद्धतिः । क्रिया धात्वर्थः ध्या
यत्यर्थो ध्यानम् । मानसी मनोवृत्तिरूपा च सा क्रिया च कडारादि
त्वात्परनिपातः इत्युक्तं भवति । मानसक्रियावदिति स्वपदं वर्णय
ति—यथेति । विकल्पः स्यादिति सम्बन्धः । ‘उभयोः’ रामकृष्णा
दिरूपद्वयविषययोः नीलपीतादिरूपद्वयविषययोर्वेत्यर्थः । ‘समयोः’
फलतः समयोरेव विकल्पः नोत्तमाधमयोरिति ॥
( ३ ) अत्र स्मृतिमाह—पूर्वस्मादिति ॥ यदि ‘पूर्वस्मात्’ पूर्व
गृहीतात् उत्तमो गुरुर्लब्धस्तदा असौ अविचारेणासंशयं स्वयमेव
पूर्वानुज्ञां विना गृह्णीयादित्यर्थः । ‘समयोः’ ज्ञानादितः । पूर्वोत्तरयो
रिति च त्यागस्वीकारयोरिति च शेषः । यदि पूर्वस्मादुत्तमोऽविचा
रेण स्वीकार्यः, तर्हि कथमृषभादयः सत्यकामेन न गृहीताः, प्रत्युत
पूर्वतन एव प्राप्तोऽतो नैतद्युक्तमित्यत आह—समग्रेति । ‘हि’ यस्मा
त्सत्यकामः ऋषभादीनां एकैकस्मादेव ‘समग्रानुग्रहाभावात्’ तैस्त
दकरणात् ऋषभाद्यनुज्ञयैव ‘स्वकं’ स्वयोग्यावदुपदेशकत्वेन स्व
योग्यमेव गुरुं गौतमं ‘प्राप’ जग्राह, न तूत्तमान्, तस्मात्पूर्वपरित्यागे
न समग्रानुग्रहकर्ता उत्तमः समो वा स्वीकार्य इत्येतद्युज्यत इत्यर्थः ॥

८८६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
( ४ ) समग्रानुग्रहं कश्चित्स्वयमेव समो यदि ।
कुर्यात्पुनश्च गृह्णीयादविरोधेन कामतः ॥
( ५ ) ध्यानयोस्समयोर्यद्वद्विकल्पः कामतो भवेत् ।
एवं गुरोर्द्वितीयस्य विकल्पो ग्रहणेऽपि च ।
इति महासंहितायाम् ॥ ४६ ॥
( ६ ) सू- ॐ ॥ अतिदेशाच्च ॥ ॐ ॥ ४७ ॥
‘ ब्रह्मोपास्व ब्रह्मोपचरस्व तच्छृणु हि तत्त्वामवतु ।
यथा ब्रह्मोपचरेर्यथा मामुपचरेर्य चाऽन्येऽस्मद्विधाः श्रे
( ४ ) साम्ये पूर्वानुज्ञापेक्षितेति भावेन तत्र स्मृतिमाह — समग्रे-
ति ॥ यदि पुनः पूर्वस्य ज्ञानादिगुणैः समः कश्चिन्मध्ये प्राप्तो गुरुः
स्वयमेव शिष्यप्रयत्नं विनैव प्रसन्नः समग्रानुग्रहं कुर्यात् ‘तदाऽविरो-
धेन’ पूर्वानुज्ञया ‘कामतो’ यथेच्छं गृह्णीयात्तन्मिति शेषः ।

[ अधि - २९. - सू - ४८. ] दीपिकासहितम्. ८८७
यसश्च तानूपास्व तानुपचरस्व तेभ्यः शृणु हि ते त्वा
मवन्तु' इति पौष्यायणश्रुतावतिदेशाच्च ॥ ४७ ॥
*
२९. अधिकरणम् ॥
( १ ) न च 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः'
( गी.३-२०. ) इत्यादिनाऽन्यन्मोक्षसाधनम् ।
सू--ॐ ॥ विद्यैव तु निर्धारणात् ॥ ॐ ॥ ४८ ॥
'तमेवं विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽ
यनाय' ( श्वे. ३-८. ) इति निर्धारणाद्विद्ययैव मोक्षः ॥४८॥
प्रसिद्धं ब्रह्म शृणु । शृणुहीति छान्दसमेकं वा पदम् । तत् त्वां रक्ष
तु । यथा ब्रह्मोपासीथाः तथा मामुपास्व, यथा ब्रह्मोपचरेः तथा मा
मुपचरस्वेति शेषः । यथा मामुपचरेस्तथा येऽन्ये च 'अस्मद्विधाः'
अस्मत्समानाः 'श्रेयसो' विभक्तिविपरिणामेन श्रेयांसः तान् श्रेय
सोऽस्मदुत्तमांश्च उपास्वोपचरस्वेति शिष्यं प्रति गुरुवाक्यमेतत् ।
आचार्योपासनं नाम सविनयमन्ते स्थितिः आचार्योपचारोऽभीष्टकर
णादिः । 'तेभ्यः' समोत्तमेभ्यः ब्रह्म शृणु 'ते' समोत्तमाः त्वां 'अ
वन्तु' रक्षन्त्विति तत्त्वप्रदीपदिशा श्रुत्यर्थः ॥ २८ ॥
इति विकल्पाधिकरणम् ॥
:*:-
२९. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्र नये उपासनस्य कर्तव्यता समर्थनाय ज्ञानमेव मुक्तिहे
तुरिति समर्थ्यते । सूत्रगतैवकारसूचितपूर्वपक्षं प्रतिषेधति—न चेति ॥
चोऽवधारणे अप्यर्थे च । ज्ञातमिति शेषः । तथा च इत्यादिना वाक्येन
मोक्षसाधनत्वेन ज्ञातं ज्ञानात् 'अन्यत्' कर्माद्येव मोक्षसाधनं नेत्यर्थः ।
यद्वा-'अन्यत्' कर्माद्यपि मोक्षसाधनं नेत्यर्थः । आदिशब्देन 'त्यागेनैके
अमृतत्त्वमानशुः' ( महाना.१०. ) 'प्रयागमरणेन वा' इत्यादिकं गृह्य
ते । 'संसिद्धिं' मोक्षं 'आस्थिताः' प्राप्ताः 'जनकादयो' विदेहाद
यः । इदं गीतावाक्यम् । 'त्यागेन' देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागेन 'अमृ
तत्वं' मोक्षं 'आनशुः' प्रापुरिति श्रुत्यर्थः । न चेत्युक्तार्थे हेतुतया सू
त्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—विद्येति । 'अयनाय' मोक्षार्थे अपरोक्षज्ञानाद्
न्यः 'पन्थाः' उपायो न विद्यते इत्यर्थः । इति निर्धारणादिति । इति