पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
इति हि पैङ्गिश्रुतिः ॥ ४१ ॥
( १४ ) सू—ॐ ॥ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावैयर्थ्या
दिभ्यः ॥ ॐ ॥ ४२ ॥
ततोऽप्रयोजकत्वं शास्त्रस्य नापद्यते कृतप्रयत्नापेक्ष
सामर्थ्यम् । आहत्य ' इमे' भावाः 'यत्प्रसादात्' यस्य परमात्मनोऽ
नुग्रहादिच्छया सन्ति 'यदुपेक्षया' यत्कटाक्षाभावे न सन्ति इत्यर्थः।
अनेनेश्वरस्य कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुं चास्ति सामर्थ्यम्, सङ्कल्पाभावा
त् तथा न करोतीत्युक्तं भवति । अस्य यच्छब्दस्य तत्र प्रकृतेन त
च्छब्देनान्वयः । 'हि' यतः श्रुतिरित्यस्य परादेवेति साध्येनान्वयः ॥
( १४ ) नन्वस्मिन् पक्षेऽपि दोष उक्तः, यदि कर्तृत्वशक्तिरीश्वरा
धीना तर्हि तस्यैव कर्तृत्वम्, न जीवस्य दारुप्रतिमावदन्याधीनस्येति
पुनश्शास्त्रवैयर्थ्यमित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—कृते
ति ॥ 'ततः' कर्तृत्वशक्तेरीश्वराधीनत्वादपि 'शास्त्रस्य' विधिनि
षेधात्मकस्य 'अप्रयोजकत्वं' न विद्यते प्रयोजकं प्रयोजनं यस्य तस्य
भावो वैयर्थ्य 'नापद्यते' न प्रसज्यते । कुतः ? 'ततः' तद्वैयर्थ्या
चैव 'तत्प्रेरकत्वस्य' तस्येश्वरस्य जीवप्रेरकत्वस्य 'कृतप्रयत्नापेक्ष
त्वात्' पूर्वकर्मप्रयत्नयोग्यतासापेक्षत्वादिति योजना । तत इत्यनेन
विहितेति चतुर्थ्यन्तं पदं व्याख्यातम् । कृतेत्यादिना कृतेति हेतुसमर्प
कशब्दो व्याख्यातः । तत्प्रेरकत्वस्येत्यनेन सूत्रे पूर्वसूत्रात्पर इति वि
परिणतपदस्य द्वितीयान्तज्ञशब्दस्य चानुवृत्तिः प्रेरयतीत्यध्याहारः सू
चितः । सूत्रे तुशब्दोऽवधारणेऽप्यर्थे चेत्यभिप्रेत्यादिशब्दार्थमाह—आ
दिशब्देनेति । 'अवैषम्यादि' सङ्गृहीतमिति शेषः । अत्रादिशब्देनानैर्घृ
ण्यं गृह्यते । अनेन—न ततोऽपि जीवशक्तेरीश्वराधीनत्वादपि शास्त्र
स्य वैयर्थ्यमापद्यते । कुतो ? यतोऽयं परमात्मा 'विहितप्रतिषेधावैय
र्थ्यादिभ्यस्तु' विधिनिषेधशास्त्रावैयर्थ्यायैव, न तु स्वस्य सहायार्थं, त
था स्वस्य वैषम्यनैर्घृण्यपरिहाराय च 'कृतप्रयत्नापेक्षस्तु' जीवस्या
नादिकर्मप्रयत्नसापेक्ष एव जीवं भोगे प्रेरयति, तद्योग्यतामपेक्ष्य तु क
र्मणि, न तु तदनपेक्ष इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । अत एवोक्तं भार
ततात्पर्यनिर्णये—
एतानपेक्ष्यैव फलं ददामि.

[ अधि - १७. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ६११
त्वात्तत्प्रेरकत्वस्य । आदिशब्देनावैषम्यादि ।
( १५ ) पूर्वकर्मप्रयत्नं च संस्कारं चाप्यपेक्ष्य तु ।
ईश्वरः कारयेत्सर्वं तच्चेश्वरकृतं मतम् ॥
अनादित्वाददोषश्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः ।
इति भविष्यत्पर्वणि ।
तस्यैव सङ्कल्प इति स्वतन्त्रता ॥ इति ॥
अत्रायं चन्द्रिकोक्तो भावः—जीवस्य विधिवाक्यतदर्थज्ञाने तज्जन्य-
साधनफलेच्छयोः साधनविषयककृतौ च भगवत्प्रेर्यत्वेऽपि न विधि-
विषयत्वकर्मफलभाक्त्वयोरनुपपत्तिरिति न शास्त्रप्रवृत्तिवैयर्थ्यम् ।
राजभटायुत्पादितेच्छादिमतोऽपि त्रिवर्णादेर्विष्टिगृहीतस्य च सन्ध्यो-
पासनादौ भारवहनादौ च विद्यादिदर्शनेन तद्वदेवास्वतन्त्रकर्तृता-
मात्रेण तयोरुपपत्तेरिति । उक्तं हि गीताभाष्ये—अकर्तृकत्वेऽपि विधि-
द्वारा ईशप्रसादादिच्छोत्पत्त्योक्तकारणैः कर्मद्वारा मोक्षो भवतीति न
प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्यमिति । विवृतं चैतत्प्रमेयदीपे—जीवस्यापराधीनकर्-
तृत्वाभावेऽपि स्वसम्बन्धितया विधिज्ञानस्येश्वरप्रसादायत्तोः कर्मै
फलं चोद्दिश्येच्छाप्रयत्नयोरधिष्ठानादिकर्मकारणसन्निधानस्य कर्मसं-
बन्धस्य तत्फलभाक्त्वस्य च विधिविषयताप्रयोजकस्य सत्त्वात्तस्य
विधिविषयत्वोपपत्तिरिति । एतच्च प्रयोजकं नेश्वरमुक्तजीवजडेष्वस्ती-
ति न तेषां विधिविषयत्वं किन्तु संसारिजीवस्येति चोक्तम् । यद्यपि
वैषम्यादिपरिहारः पूर्वमेव वैषम्यसूत्रे कृतः । तथाऽपि स एव कर्तृत्व-
शक्तेरीश्वराधीनत्वप्रयुक्तवैषम्यादिशङ्कापरिहारायेहादिशब्देन स्मार-
यितुं पुनरुक्त इति न पौनरुक्त्यम् ॥
( १५ ) सूत्रार्थे स्मृतिमाह—पूर्वेति ॥ ‘संस्कारो’ योग्यता । चश-
ब्दौ परस्परसमुच्चये । तुशब्दोऽवधारणे । ‘सर्वं’ पुण्यपापादि कर्म
जीवेन कारयति तत्करणाय तं प्रेरयतीत्यर्थः । यद्वा—कारयति भो-
जयतीत्यर्थद्वयमपि विहितकारिणं पुण्यं भोजयति कारयति च पुण्यं,
निषिद्धकारिणं दुःखं भोजयति पुनः पापं कारयति चेति तत्त्वप्रदीपो-
क्तम् । नन्वीश्वरस्य जीवकर्मापेक्षया प्रेरकत्वे तस्य तत्कर्माकर्तृत्वं
स्यादित्यत आह—तच्चेति । अपेक्ष्यं च कर्मेत्यर्थः । स्वयं साक्षात्तर्हि
तत्प्रेरणे ईश्वरस्यापेक्ष्यकर्माभाव इत्यत आह—अनादित्वादिति । कर्म-
णः कार्यकारणीभूतकर्मपरम्परायास्त्वनादित्वान्नापेक्ष्याभावकृतवैष-

६१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
( १६ ) एतदेवं न चाप्येवमेतदस्ति न चास्ति च ॥ इति मो
क्षधर्मे ॥ ४२ ॥
—::—
१८. अधिकरणम् ॥
( १ ) अंशा एव हीमे जीवाः अंशी हि परमेश्वरः ।
स्वयमंशैरिदं सर्वं कारयत्यचलो हरिः ॥
इति गौपवनश्रुतौ अंशत्वं जीवस्योपलभ्यते ।
म्यादिदोष इत्यर्थः । तर्हि कार्यकारणरूपाणां पूर्वपूर्वकर्मणामनन्तत्वा
त्कथं तत्कारयितृत्वमीश्वरस्योपपद्यते इत्यत आह— पूर्णेति । तथाच
हरेरमितशक्तित्वादनन्तकर्मकारयितृत्वं तस्य सम्भवत्येवेति न दोष
इति भावः । भविष्यत्पर्वणि 'कृत' इति सूत्रार्थ उक्त इति शेषः ॥
( १६ ) अधिकरणार्थे स्मृतिं चाह— एतदिति ॥ यतः 'एतत्' जी
वस्य कर्तृत्वं 'एवं' प्रामाणिकं ईश्वरवत्स्वातन्त्र्येण चैतदेवं न, अत
एतत्कर्तृत्वमस्वातन्त्र्येणास्ति स्वातन्त्र्यविवक्षया नास्तीति 'नान्यः
कर्ता' इति श्रुतावुच्यते अत इत्यर्थः । इतीति । एवंरूपमोक्षधर्मवचने
अधिकरणार्थ उक्त इत्यर्थः ॥ १७ ॥
इति कर्तृत्वाधिकरणम् ॥
——
१८. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे जीवविषये श्रुतिविरोधः परिह्रियते । तत्र जी
वस्येश्वरांशत्वमनंशत्वं वेत्यनिर्णयपूर्वकपक्षमभिप्रेत्य विरुद्धश्रुतिद्वयरूप
मनिर्णयकारणं दर्शयति— अंशा एव हीति ॥ 'इमे' प्रमिता जीवाः
अंशा एव पितापुत्रादिसम्बन्धैः केवलं तदुपजीव्यत्वेन तच्छेषभूता
एवेत्यर्थः । यद्वा— ततो न्यूनत्वे सति किञ्चित्तत्सदृशत्वरूपांशत्वोपे
ता इत्यर्थः । न तु निरुक्तांशत्वरहिता इत्येवशब्दार्थः । एवेत्यनेनांशत्वा
नंशत्वयोर्विकल्पोऽपि निरस्तः । हिशब्दौ उभयत्र प्रसिद्धिद्योतकौ ।
ननु जीवानामध्यंशत्वे कथं तर्हि हरिरंशेन जगत्सृजतीति व्यपदेश इ
त्यत आह— स्वयमिति । साक्षादंशैरनिरुद्धाद्यैः 'सर्वं' जगत् 'कार
यति' सृजतीत्यर्थः । तथा च स्वरूपांशविषयं तद्वचनम् । जीवास्तु
भिन्नांशा इति न तेषां तद्विषयत्वमिति भावः । यद्वा— स्वयं साक्षाद्भि
न्नांशैर्विरिञ्चादिजीवैः स्वपदादभ्रष्टत्वान्निर्विकारत्वाद्वाऽचलो हरिः सृ

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१३
( २ ) नैवांशो न सम्बन्धो नापेक्ष्यो जीवः परस्य ।
तथापि तु यथायोगं फलदः प्रभुरेकराट् ॥
न नियम्यस्स कस्यापि स सर्वस्य नियामकः ॥
इति भाल्लवेयश्रुतौ ।
ष्ट्यादि कारयतीत्यर्थः ॥
( २ ) एवमंशत्वश्रुतिमुदाहृत्यानंशत्वश्रुतिमुदाहरति — नैवेति ॥
सिद्धान्तरीत्याऽयं श्रुत्यर्थः—जीवः 'परस्य' परमात्मनः अंशो न भव
ति, किन्त्वनंश एव । अनेन विकल्पो निरस्तः । कुत इत्यत आह—न
सम्बन्ध इति । यतो लोकपितृत्वपोषयितृत्वादिरूपसम्बन्धरहितोऽत
इत्यर्थः । ननु पितृत्वादिरूपसम्बन्धाभावेऽपि उपकर्तृत्वादिरूपसम्ब
न्धः किं न स्यादित्यतो न सम्बन्ध इत्येतद्विवृणोति—नापेक्ष्य इति ।
जीवः परस्य 'अपेक्ष्यः' उपकर्ताऽपि न भवतीत्यर्थः । नन्वत्र परश
ब्दो नेश्वरपरः, किन्तु जीवान्तरपर इत्याशङ्कां वाक्यशेषोदाहरणेन प
रिहरति—तथाऽपीति । यद्यप्येवं, तथाऽपीश्वरस्य जीवेनानुपकृत
त्वेऽपि स ईशः सर्वस्य जीवजातस्य 'यथायोगं' योग्यतामनतिक्र
म्य तामपेक्ष्य स्वर्गमोक्षादिफलदो भवत्येव । योग्यतापेक्षायां स्वात
न्त्र्यभङ्ग इत्यत उक्तम्—'एकराट्' स्वतन्त्र इति । तत्कथमित्यतः—
प्रभुः समर्थ इत्याह । तथा च स्वाधीनयोग्यतापेक्षायां न स्वातन्त्र्य
हानिरिति भावः । अनेन जीवस्यानुपकर्तृत्वमीश्वरस्य तु उपकर्तृत्व
मेवेत्युक्तं भवति । नन्वस्त्वीश्वरः उपकर्ता, तथाऽपि लोके स्वामिभृ
त्यादेरन्योन्योपकार्योपकारकभावदर्शनात्तद्वदीश्वरस्यापि कदाचित्
जीवोपकार्यत्वं किं न स्यादित्यत आह—न नियम्य इति । 'सः' ई
श्वरः केनाप्युपकार्यो न भवतीत्यर्थः । अनेनानंशत्वश्रुतिः जीव उपक
र्त्तव्य एव, न तूपकर्ता, ईश्वरस्तु उपकर्तैव न तूपकर्तव्य इत्यभिप्राया,
भिन्नांशत्वनिषेधपरा वा, एवमसम्बन्धश्रुतिरपीश्वरस्य लोकपितृत्व
त्पोषकत्वाभावाभिप्राया, तथाऽनपेक्ष्यत्वश्रुतिरपि परमात्मनः उपकार्य
त्वाभावाभिप्रेत्येत्युक्तं भवति । पूर्वपक्षी तु जीवा अंशा एव, जीवोऽनं
श एवेति आपाततो विरुद्धसावधारणश्रुतिद्वयदर्शनेनानिर्णयं मन्यते।
श्रुतावित्यस्यानंशत्वं जीवस्योपलभ्यते प्रतीयत इत्यनुषक्तवाक्येना
न्वयः ॥

६१४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
( ३ ) अतो ब्रवीति —
सू—ॐ ॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवा-
दित्वमधीयत एके ॥ ॐ ॥ ४३ ॥
( ३ ) अथ सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अत इति ॥ यत
एवं श्रुतिद्वये विरुद्धोक्तिस्संशयबीजमस्ति, अतस्तत्परिहारार्थमन्यत
रकोटिनिर्णयरूपसिद्धान्तमाह सूत्रकार इत्यर्थः। सौत्रहेतुव्याख्यानाय
नानाव्यपदेशान् दर्शयति—मां रक्षत्विति। 'विभुः' हरिः। अहमित्युक्त
स्य जीवस्य स्पष्टं परमात्मपुत्रत्वप्रतिपादकत्वादौ स्मृत्युदाहृत्याथ
श्रुतिरूपव्यपदेशं दर्शयति—अव इति। अव इत्येकदेशग्रहणेनास्य ब्र
ह्मापरत्वस्फोरकः 'कवीयमानः क इह प्रवोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजा
तम्' (ऋ.१-१६४-१८.) इत्युत्तरभागोऽपि ग्राह्यः। इत्यादिनेति। एतदादि
वाक्येन जीवस्य पितृत्वपुत्रत्वादिरूपनानाप्रकारेण परमात्मसम्बन्धि
त्वोक्तेरित्यर्थः । ज्ञपदानुवृत्त्या प्रतिज्ञावाक्यं दर्शयति—अंश इति ।
अत्रांशत्वं द्विविधम् । उपजीवकत्वरूपतच्छेषत्वं तन्न्यूनत्वे सति त
त्सदृशत्वं चेति । अत एवोभयविधांशत्वमभिप्रेत्य सादृश्यं चांशताऽ
स्तित्यनुव्याख्यानं चशब्दात्तदधीनत्वं चेति सुधा च प्रवृत्ता। अत्राद्ये
अंशत्वे साध्ये अन्यथाऽपीत्यंशसहितो नानाव्यपदेशादित्यंशो हेतुः त
त्रान्यथेत्यस्योपजीव्यत्वराहित्येन व्यपदेशादित्यर्थः। इदं च विशेषणं
परमात्मनि व्यभिचारपरिहारकम् । न च पूर्वत्राप्यन्यथेत्यस्यान्वये
ज्ञापकाभावः। 'नासौ' इत्यादिनानाव्यपदेशविरुद्धासम्बन्धप्रतिपाद
कांगोदाहरणस्यैव ज्ञापकत्वात् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यापत्तेः । अत एव
चान्यथा चेत्युभयत्रान्वयज्ञापकचशब्दप्रयोगः । न च चशब्दो वक्ष्य
माणाभेदसमुच्चायक एवास्तु, न सम्बन्धसमुच्चायकोऽपीति वाच्यम् ।
तस्यापिशब्देनैव लाभात् । अत एवाभेदेनापीति भाष्ये अपिशब्दः। न
च नानाव्यपदेशाख्योक्तहेतुसमुच्चायकोऽपिरिति वाच्यम्। एकेनैवोभ
यलाभात् । टीकायां सुधायां चान्यथेत्यस्य वक्ष्यमाणेन सम्बन्धोक्ति
रपि वक्ष्यमाणेनापि सम्बन्धाभिप्रायिका, न तु पूर्वत्रासम्बन्धाभिप्रा
यिका। न च तत्सम्बन्धित्वरूपांशत्वे सम्बन्धाभावव्यपदेशस्यापि हे
तुत्वेऽनंशत्वश्रुतेर्गतिं चाहेत्युत्तरभाष्यविरोधः, तत्रासम्बन्धश्रुतेः गत्य
नुक्तेरिति वाच्यम् । तद्भाष्यस्य भेदाभेदव्यपदेशप्रयुक्तांशत्वप्रतियो
ग्यनंशत्वविषयत्वेनासम्बन्धरूपानंशत्वविषयत्वाभावात् । अत एव अ

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१५
मां रक्षतु विभुर्नित्यं पुत्रोऽहं परमात्मनः ।
‘अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण’
(ऋ.१-१६४-१८.) ‘यस्तद्वेद सपितुष्पिताऽसत्’ (म.
हाना.१-१४.) ‘यस्ता विजानात्स पितुष्पिताऽसत्’
सम्बन्धश्रुतेरुपकर्तृत्वाभावविषयत्वेनाद्यसूत्रभाष्य एव गतेरुक्तत्वान्न
तद्विरोधोऽस्त्वश्रुतेर्न वा पौनरुक्त्यम् । द्वितीये अंशत्वे साध्ये तूत्तरत्रा
प्यन्वितेनान्यथाचापीत्यंशसहितेन दाशकितवादीत्यादिनोक्तो हेतुर्यो
ज्यः । हेत्वन्तरेणैतत्समर्थयत इति टीकायां एतच्छब्दोऽप्यंशत्वसामा
न्यपर इति चन्द्रिकाकाराः । भावबोधकारास्तु अत्र तदधीनत्वे सति
तत्सादृश्यमंशत्वं परमात्मनः पुत्रत्वं पुन्नाम्नो नरकात्त्राणकर्तृत्वेन जीव
नियामकत्वरूपमेव । जीवस्य परमात्मपितृत्वमपि तज्ज्ञानेन तत्संरक्ष्यत्वे
न तदधीनत्वमेव । तत्र तदधीनत्वरूपसम्बन्धित्वांशे नानाव्यपदेशो हेतुः।
तत्सदृशत्वांशे तु अन्यथाचापीत्यादिः हेतुः । अन्यथा चापीत्यत्रत्यच
शब्दो वक्ष्यमाणभेदव्यपदेशसमुच्चायकः । अपिशब्दस्तु भेदाभेदव्यप
देशाख्यहेतोर्नानाव्यपदेशरूपपूर्वोक्तहेतुना सह समुच्चयार्थः । यथा च
‘अन्यः परोऽन्यो जीवः’ ( पाराशर्या ) इत्यंशोऽन्यथाशब्दोक्तभेदव्यपदे
शः । तथा ‘नासावस्य कुतश्चन’ ‘नायं तस्यापि कश्चन’ इत्यंशोऽपि ।
‘असौ’ परमात्मा ‘अस्य’ जीवस्य ‘कुतश्चन’ केनापि प्रकारेणो
पकर्तव्यो न, किन्तूपकर्तैव। ‘अयं’ जीवोऽपि तस्य परमात्मनः कश्चनो
पकर्ता न, किन्तूपकर्तव्य एवेति जीवपरमात्मनोः सदोपजीव्योपजीव
कत्वकथनेन भेदव्यपदेश एव नासम्बन्धव्यपदेशः । हेत्वन्तरेणैतत्स
मर्थयत इति टीकाऽप्यंशत्वान्तर्गततदधीनत्वसाधकनानाव्यपदेशरूप
हेत्वपेक्षया हेत्वन्तरेण तदन्तर्गततत्सदृशत्वांशं साधयतीत्यभिप्रायके
त्याहुः । ‘अवः परेण’ इति ऋङ्मन्त्रे तृतीया पञ्चम्यर्थे । जात इति उ
च्यत इति ब्रह्मेति च शेषः । अधीतस्याधिक्येनेत्यर्थः । प्रे

(ऋ० १-१६४ - १६.) 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया'
(मु.३-१-१०.) इत्यादिना नानाव्यपदेशादंशो जीवः ।
दुर्लभमित्याह - कवीयमान इति । 'इह' लोके 'कवीयमानः' सर्वज्ञ
कल्पः तत्त्वेनाभिमतः को नु को वा इह प्रजासु ब्रह्म प्रावोचत् न कोऽ
पि । तथा 'कुतः' कस्य च 'देवं' देवसम्बन्धि परब्रह्मविषयं 'मनो'
ज्ञानमाधिक्येन समुत्पन्नम् । न कस्यापीत्यर्थः । तथा च परमात्मज्ञान
वद्देवदत्तादिज्ञानस्य दुर्लभत्वाभावान्न तज्ज्ञातृषु तत्पितृत्वादिव्यपदे
शप्रसङ्ग इति भावः । तत्त्वप्रदीपे तु योऽवरोऽस्य स्वस्य जगतो वा पि
तरं यथावद्वेद् 'परेण' परमात्मप्रसादेन, न तु स्वतः स तु जीवः प
रो भवति । अनेन परमात्मनाऽवरभूतेन निमित्तेनावरभूतपरमात्मप्रसा
देनेति यावत् । कथं परमात्मनोऽवरत्वं ? दर्शनक्रममपेक्ष्य, जीवः स्व
स्वरूपदर्शनानन्तरं हि भगवन्तं पश्यति । तथा चान्ते दृश्यमानत्वाद
वरत्वमिति व्याख्यातम् । 'त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स
पितुष्पिता सत्' (मंहा. १-१-४.) इति तैत्तिरीयश्रुतेरयमर्थः । यस्य
'त्रीणि पदानि' स्वरूपाणि नारायणवासुदेववैकुण्ठाख्यानि गूहित
त्वात् 'गुहासु' श्वेतद्वीपादिषु निहितानि । तद्ब्रह्म यो वेद 'सः' जी
वः 'पितुः' जगत्पितुः ब्रह्मणः पिता 'असत्' अभवदित्यर्थः ॥
स्त्रियः सतीस्तां उमे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न विचेतदन्धः ।
कविर्यः पुत्रः स ईमाचिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पिताऽसत् ॥
इति ऋङ्मन्त्रस्यायमर्थः—'सतीः' सत्यः निर्दुष्टाः स्त्रियः स्त्रीलिङ्ग
शब्दवाच्याः 'मे' मदुपास्याः या भगवन्मूर्तयः 'तां उ' तानेव ता ए
व 'पुंसः' परमपुरुषानाहुः । वेदादयो या देवतेत्यादिस्त्रीलिङ्गशब्दैः
प्रतिपादयन्ति ता एव पुरुषादिपुल्लिङ्गशब्दैरपि प्रतिपादयन्तीति भा
वः । विधेयविवक्षया तान् पुंस इति पुल्लिङ्गप्रयोगः । योऽधिकारी ताः
'पश्यत्' पश्यति स चक्षुष्मान् । यो 'न विचेतत्' न विजानाति
सोऽन्धः । यो भगवन्मूर्तीः पश्यति जीवः तच्चक्षुरेव सफलं तदन्यन्नि
ष्फलमविद्यमानप्रायमेवेति भावः । 'यः कविः' सर्वज्ञो भगवत्पुत्रोऽ
पि विरिञ्चः 'स ईं' स एव 'आ' समन्तात्सम्यक् 'चिकेत' जानाति ।
यश्च 'ताः' मूर्तयो 'विजानात्' व्यजानात् विजानाति सः 'पितुः'
जगत्पितुः विष्णोरभिव्यञ्जकत्वान्निमित्तात् 'पिता' जनकः 'असत्'
भवेदिति । म इत्यस्मच्छब्देन दीर्घतमा नाम ऋषिः गृह्यते । अस्य स

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१७
( ४ ) तथा च पाराशर्यायणश्रुतिः—
अंशो ह्येष परस्य योऽयं पुमानुत्पद्यते च म्रियते च
नाना ह्येनं व्यपदिशन्ति । पितेति पुत्रेति भ्रातेति सखे
ति च, इति ।
( ५ ) 'अन्यः परोऽन्यो जीवो नासावस्य कुतश्चन । नायं त
दृष्टत्वात् । तत्त्वप्रदीपे तु याः 'सतीः' निर्दुष्टाः स्त्रियो वेदाभिमानिन्य
स्तान् परमपुरुषानाहुः वेदादिशब्दैर्ज्ञानिनः, श्रुतिरित्यादिस्त्रीलिङ्गश
ब्दवाच्या एव मद्दृष्टाः वेदाभिमानिदेवताः वेद इत्यादिपुंलिङ्गशब्दवा
च्यानाहुरिति यावत् । अभिमानिन्यपेक्षया चायं व्यपदेशः । 'अक्षण्वा
न्' ज्ञानदृष्टिमानेव तान् पश्यति नाज्ञानी । यः कविः 'पुत्रो' ब्रह्मा स एव
'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं
यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' ( श्वे. ६-१८. ) इति श्रुतेः ।
'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये' इत्यादिस्मृतेश्च । 'आ' समन्ताद्वेद यः
तानि छन्दांसि विशिष्टत्वेन जानाति साक्षाद्विष्णुवाचकत्वेन सः 'पि
तुः' विष्णोः पिता भवति । व्यञ्जकत्वाच्छन्दसां तज्ज्ञत्वात्पुरुषस्येति
भाव इति वेदाभिमानिदेवतापरतया व्याख्यातम् । 'द्वा सुपर्णा' इत्या
थर्वणश्रुतिस्तु द्युभ्वाद्यधिकरणे व्याख्याता ॥
( ४ ) यन्नानाव्यपदेशादंशो जीव इति सूत्रकृदाह, तत्र श्रुतिं चा
ह—तथा चेति ॥ चशब्दो भिन्नक्रमः । न केवलं सूत्रकृतैव नानाव्यप
देशेनांशत्वं साधितम्, किन्तु श्रुत्याऽपीति चशब्दार्थः । तां श्रुतिं पठ
ति—अंश इति । हिशब्दः प्रसिद्धौ । एष इति क इत्यपेक्षायामाह—
य इति । तथा च य उत्पत्तिनाशवान्पुरुषः प्रसिद्धोऽयं जीवः परमा
त्मनोंश इति प्रतिज्ञार्थः । चशब्दौ परस्परसमुच्चये । कुत इत्यत आ
ह—नानेति । हि यतः 'एनं' जीवं परस्य पितेत्यादिनानाप्रकारेण व्य
पदिशन्ति वेदा अत इत्यर्थः । इतिशब्दाः प्रकारवचनाः । चशब्दो द्वि
र्गृहीतः सर्वत्रान्वितः प्रकाराणां परस्परसमुच्चयमाह । इतीत्यस्य इ
ति पाराशर्यायणश्रुतिरिति पूर्वेणान्वयः ॥
( ५ ) हेत्वन्तरेणांशत्वं समर्थयते—अन्यथेति ॥ तमंशं व्याख्या
ति—अन्य इति । टीकायामन्य इतीति प्रायिकः पाठः । अन्यथेतीति
पाठः सूत्रांशप्रतीकग्रहणरूपः स्वरसः । ' अन्यथा च' वक्ष्यमाणाभे
७८

३१८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
स्यापि कश्चन' इत्यन्यथा च कौषारयणश्रुतिः ।
(६) 'ब्रह्म दाशा ब्रह्म कितवाः, ब्रह्मैवेमे दाशाः' इत्यभेदेना
प्येकेऽधीयते ।
(७) तथा चाग्निवेश्यश्रुतिः—'अंशो ह्येष परस्य भिन्नं ह्ये
तमधीयिरे अभिन्नं ह्येनमधीयिरे' इति ।
(८) वाराहे च—
दापेक्षया परमात्मभिन्नत्वेनेति यावत् । श्रुतिरित्‍यनन्तरं एनं व्यप
दिशतीति शेषः । चशब्दार्थः प्रागेवोक्तः । इयं च श्रुतिः नासावि
त्यस्य वैय्यर्थ्यपरिहाराय भेदे असम्बन्धे च प्रमाणम् । अर्थस्तु प्रागे
वोक्तः ॥
(६) भेदप्रतियोग्यभेदव्यपदेशं दर्शयति—ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मैवेमे
दाशा इत्युपसंहारस्थं वाक्यान्तरं शाखान्तरस्थं वा । यद्वा—ब्रह्मैवे
मे दासा इत्यादिपदार्थपरश्रुतिवाक्योदाहरणम् । अत्र ये दाशाः नौ
तारकाः कैवर्ताः ते, ये च 'कितवाः' द्यूतकृतः, ये चामी 'दासाः'
स्वामिष्वात्मानं उपक्षिपन्तः ते सर्वेऽपि ब्रह्मैवेति दाशकितवायुद्दे
शेन ब्रह्माभेदो विधीयत इत्यस्याभेदव्यपदेशोपपत्तिरिति भावेन दाश
कितवादित्वमित्यस्य तात्पर्यार्थमाह—अभेदेनापीति । न केवलं 'अ
न्यः परः' इति भेदेन, किन्त्वभेदेनापीत्यपिशब्दार्थः । अधीयत इत्यन
न्तरं ब्रह्मसूक्ते आथर्वणिका इति शेषः। तथा चैतच्छ्रुतिद्वये जीवेशयो
र्भेदाभेदोक्तेरन्यतरश्रुतिबाधस्य चायोगात् साक्षाद्भेदाभेदयोश्च विरो
धादनुपपत्तेः श्रुतिद्वयान्यथानुपपत्त्या भेदमङ्गीकृत्याभेदस्थाने अंश
त्वं च वक्तव्यमिति भावः ॥
(७) नानाव्यपदेशहेतुनांशत्वसाधनस्य यथा श्रुतिसमाख्योक्ता,
तथा भेदाभेदोक्त्यन्यथानुपपत्त्याऽप्यंशो जीव इत्यत्रापि श्रुतिसमा
ख्यामाह—तथाचेति ॥ अन्यथेत्यादिना यथा सूत्रकृदाह, तथा श्रुति
रप्याहेत्यर्थः । तां श्रुतिमुदाहरति—अंश इति । आद्यो हिः प्रसिद्धौ ।
'एषः' जीवः परस्य 'अंशः' ततोऽन्यूनत्वे सति तत्सदृशत्वरूपांशत्व
वानिति प्रतिज्ञार्थः । द्वितीयतृतीयहिशब्दौ भेदाभेदव्यपदेशयोरुभ
योरपि हेतुत्वज्ञापकौ । तथाचैनं जीवं परस्य सकाशाद्यतो भिन्नमभि
न्नं चाधीयिरे शाखिनः अत इत्यर्थः ॥
(८) समस्तसूत्रार्थे स्मृतिं चाह—वाराहे चेति ॥ न केवलं सू

uraणवचनेऽप्युक्तमित्यर्थः: Why "किन्तु"? "X उक्तमिदं, किन्तु 'वाराहे' वराहपुराणवचनेऽप्युक्तमित्यर्थः ।" Wait, if it is: "वेदैः इत्यनेन श्रुतावेव उक्तमिदं..." Wait, could it be: श्रुतावेव उक्तमिदं? Let's look at the letters again: First letter: Look at प्रinपुत्रेत्यादिना(L8),प्रकारे(L9),प्रतिपाद्यते(L11):प्रhas aपshape with a diagonal slash down-left. Does letter 1 of L7 have a diagonal slash down-left? YES, it has a diagonal slash down-left! Wait, but does it have a loop at the top? Look atअin line 10:असम्बन्धित्वे. Look at अin line 17:अतोऽस्य. In line 7: Wait, is the first letter अ? No, look at: अhas a distinct shape. Wait, what aboutउक्तैव? Wait, what about प्रकृतेऽप्युक्तमिदं? Wait, could it be: प्रकृतौ उक्तमिदं? Wait, could the word be प्रकृ

६२० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' (ऋ.१०-९०-३.) ॥ ४४ ॥
( ११ ) सू—ॐ ॥ अपि स्मर्यते ॥ ॐ ॥ ४५ ॥
'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतस्सनातनः' (गी.१५-
७.) इति ॥ ४५ ॥
( १२ ) अनंशत्वश्रुतेर्गतिं चाह—
सू—ॐ ॥ प्रकाशादिवन्नैवं परः ॥ ॐ ॥ ४६ ॥
अनंशत्वेऽपि न मत्स्यादिरूपी पर एवंविधः ।
शब्दोऽत्राकर्षणीयः । ज्ञः अंश इति च वर्तते । तथा च न केवलमुपप
त्तेः, किन्तु 'पादोऽस्य' इति मन्त्रवर्णाच्च जीवः परस्यांश इति योज
ना । 'विश्वा भूतानि' सर्वे जीवाः 'अस्य' परमात्मनः 'पादः' अंश
इति श्रुत्यर्थः प्रागेवोक्तः ॥
( ११ ) स्मृत्याऽपि जीवस्य परमात्मांशत्वं साधयत्सूत्रं पठित्वा तां
स्मृतिमुदाहरति — अपीति ॥ न केवलं जीवस्य परमात्मांशत्वं श्रूयते,
किन्तु 'स्मर्यते' स्मृत्याऽप्युच्यते, अतोऽपि जीवः परस्यांश इत्यन्व
यः । 'जीवलोके' जीवच्छरीरे स्थितः 'सनातनः' नित्यो 'जीवभूतः'
जीवभावोपेतः जीवाख्यो यो ब्रह्मादिचेतनराशिः सः 'ममांश एव' मदु
पजीव्य एव मदधीनत्वे सति मत्सदृश एव वा, न तु अभिन्नांशोऽनंशो
वेत्यर्थः । कृष्णवाक्य

[ अधि - १८. सू - ४६. ] दीपिकासहितम्. ६२१
( १३) यथा तेजोंशस्यैव कालाग्नेः खद्योतस्य च नैकप्रकार-
ता । यथा जलांशस्यामृतसमुद्रस्य मूत्रादेश्च । यथा
च पृथ्व्यंशस्य मेरोर्विष्ठादेश्च ।
( १४) अभिमानिदेवतापेक्षयैतत् ॥ ४६ ॥
वेन सर्वथा समो न, कुतः ? यतः ‘एवंविधो न’ जीववद्भिन्नांशो न,
किन्तु एवंविधः स्वरूपांश इत्यनुवृत्त्या योजना । केवलांशत्वं तु सर्व-
साम्ये न प्रयोजकमिति भावः ॥
( १३ ) ननु जीवेषु भेद एव मत्स्यादिष्वभेद एवेति वैषम्यमनुप-
पन्नम्, उभयोरंशत्वे विशेषाभावादित्याशङ्कोत्तरत्वेन प्रवृत्तं प्रकाशा-
दिवदित्यंशं
अभिन्नांशास्तु मत्स्याद्यास्तेजसः कालवह्निवत् ।
जीवाः भिन्नांशकास्तत्र तेजसः प्रतिबिम्बवत् ॥
इति तत्त्वप्रदीपोक्तप्रमाणानुसारेण विवृणोति—यथेति ॥ एवकारोऽ-
प्यर्थः । चशब्दः समुच्चये । ‘एकप्रकारता’ उभयोर्भिन्नांशत्वाभिन्नां-
शत्वाख्यैकप्रकारता न, किन्तु प्रलयकालीनाग्नेरभिन्नांशत्वं, खद्योत-
शब्दितकीटविशेषस्य भिन्नांशत्वमिति भिन्नप्रकारतैवेत्यर्थः । सौत्रादि-
शब्दगृहीतदृष्टान्तान्तरं विवृणोति—यथा जलांशस्येति । जलांशस्या-
पीत्यर्थः । जलांशत्वाविशेषेऽपीति यावत् । ‘अमृतसमुद्रस्य’ शुद्धोद-
कसमुद्रस्य । मूत्रादेश्चेत्यनन्तरं नैकप्रकारतेत्यनुषज्यते । किन्त्वमृत-
समुद्रस्याभिन्नांशत्वं मूत्रादेर्भिन्नांशत्वमेवेति भावः । आदिपदेन क-
श्मलोदकं गृह्यते । आदिपदगृहीतदृष्टान्तान्तरं विवृणोति—यथा पृ-
थिवीति । अत्राप्यर्थकैवकारोऽनुषज्यते, नैकप्रकारतेति च । किन्तु मे-
रुगिरेः पृथ्व्यभिन्नांशत्वं विष्ठागदिताशुद्धादेस्तु भिन्नांशत्वमेवेति
भावः । तथेति शेषः । पूर्वेणान्वयः ॥
( १४ ) ननु कालाग्निखद्योतयोः तेजोलक्षणभूतकार्यत्वात् मूत्रामृत-
समुद्रयोरब्लक्षणभूतकार्यत्वात् मेरुविष्ठयोश्च पृथिवीलक्षणभूतकार्य-
त्वात् कार्यकारणानां च सिद्धान्तिभिर्भेदाभेदाभ्युपगमेन भेदाभेदसा-
म्यात् कथमेतन्मत्स्यादीनामभिन्नांशत्वे जीवानां च भिन्नांशत्वे दृष्टा-
न्ता भवेरन्नित्यत आह—अभिमानीति ॥ प्रकाशाद्यभिमानिदेवतापेक्ष-
येत्यर्थः । ‘एतत्’ प्रकाशादिवदिति दृष्टान्ताभिधानं एतेषां दृष्टान्तत्वं
वा । तथा च तेजोजलपृथिव्यभिमानिनीनां सूर्यवरुणधराणां काला-

६२२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
( १५ ) सू- ॐ ॥ स्मरन्ति च ॥ ॐ ॥ ४७ ॥
( १६ ) एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।
प्रथमतः समुद्रमेर्वाभिमानिनां तदंशानां च क्रमेणान्योन्यमभिन्नत्वात्,
खद्योतमूत्रविष्ठाद्यभिमानिनीनां अपभ्रष्टाख्यदेवतानां तु क्रमेण तेजो
जलपृथिव्यभिमानिभ्यो भिन्नत्वात् युक्तं दृष्टान्तत्वमिति भावः । अनेन
सूत्रे प्रकाशादिशब्द उभयविधतेजोंशादिपरोऽभिमानिदेवतापरश्च। त
था च प्रकाशादिवदित्यस्य कालाग्निखद्योतादिषु तेजाद्यंशेष्वेव भिन्न
त्वाभिन्नत्ववैषम्यवदित्यर्थ इत्युक्तं भवति । अनेनैवानंशत्वश्रुतेरभि
न्नांशत्वनिषेधपरत्वेन गतिरुक्ता भवति । अत एवांशत्वश्रुतेः तद्विरो
धोऽपि परिहृतः ॥
( १५ ) ननु दृष्टान्तमात्रस

[ अधि - १८. सू - ४७. ] दीपिकासहितम्. ६२३
इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगेयुगे ॥
( १७ ) अतः परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् ।
भागरूपत्वेनावतिष्ठन्ते तत्सामर्थ्यैकदेशेन जायन्ते चेत्यभिहिते, के ते
अंशा इत्याकांक्षायां 'द्वितीये तु भवायास्य' इत्यारभ्य 'अथासौ युगस
न्ध्यायाम्' इत्यन्तेन सविस्तरं वराहादीनां भगवदंशत्वमुक्त्वा,
ऋषयो मनवो देवाः मनुपुत्रा महौजसः ।
कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयस्स्मृताः ॥
इत्यनेन ऋष्यादीनां प्रियव्रतादिमनुपुत्राणां दक्षादिप्रजेश्वराणां च जी
वानामपि कला इत्यनेन भगवदंशत्वमुक्तम् । तत्र किमविशेषेण सर्वे
अंशा इत्याशङ्कानिरासाय भगवदवतारेषु जीव इव कलात्वस्योपच
रितत्वशङ्कावारणाय च 'एते' इत्यनेन वराहादीनां स्वरूपांशत्वमभि
धीयते । 'एते' वराहाद्या अवताराः 'पुंसः' परमपुरुषस्य नारायण
स्य 'स्वांशकलाः' कल्प्यन्त इति कलाः स्वरूपांशरूपा एव विभा
गाः, न तु भिन्नांशाः, उपचारेण कला इव कला वा । भेदवद्भेदाभेदा
वपि नेत्याह—कृष्ण इत्यादिना । कृष्णशब्दोऽयं 'कृष्णो मुक्तैरिज्यते
वीतमोहैः' इत्यादाविव नारायणेऽस्ति । तुशब्दोऽवधारणे । तथा च
एते न स्वांशकला इत्येतावन्मात्रं, किन्तु 'स्वयं' साक्षात् भगवान् कृ
ष्णो मूलरूप्येव तदत्यन्ताभिन्नोऽपि । उक्तं हि प्रमेयदीपे—एते वरा
हाद्याः पुंसः स्वांशकलाः । कोऽर्थः ? कृष्णः परमपुरुषो भगवान् स्वय
मेव एत इति स्वांशकला इत्यस्यैव भेदाभेदशङ्कावारणार्थंक
थने, कृष्ण इत्यादीत्यस्याभिप्रायः । आदिसृष्टाववतीर्णाः एते वराहाद
य एव इन्द्रारिभिः दैत्यैर्व्याकुलं पीडितं जनं 'युगेयुगे' पुनरवतीर्य
'मृडयन्ति' रक्षन्ति सुखयन्ति चेत्यर्थः । यथोक्तं गीताभाष्ये—'रू
पाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः' इति । सः नारायणः 'असृ
जत्' व्यभजत् । उत्तरत्रेति शेषः ॥
( १७ ) एवं वराहादीनां स्वरूपांशत्वमुक्त्वा ऋषय इत्यादिना भग
वदंशत्वेनोक्तानां जीवानां भिन्नांशत्वमुच्यते—अतः परमित्यादिना ॥
यत 'अतः' परमपुरुषात् जडाच्च 'परं' भिन्नं 'अव्यक्तं' अकार्यं सू
क्ष्ममिति वा 'अव्यूढगुणबृंहितं' अनादिकालात्कदाचिदपि अनपगत
सत्त्वादिगुणयुक्तं चैतन्यं यच्च 'अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्' श्रुतपदं मनना
देरप्युपलक्षणम् । तथा च अश्रुतामतानुपासितासाक्षात्कृतपरमात्मस्व

६२४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यः पुनर्भवः ॥
( १८ ) स्वांशाश्चाथो विभिन्नांश इति द्वेधांश इष्यते ।
अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत्स्वरूपं यथा स्थितिः ॥
तदेव नाणुमात्रोऽपि भेदः स्वांशांशिनोः क्वचित् ।
विभिन्नांशोऽल्पशक्तिस्स्यात्किञ्चित् सादृश्यमात्रयुक् ॥
इति वाराहे ।
( १९ ) न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः । (गी. ११-४३.)
रूपत्वात् 'पुनर्भवः' पौनःपुन्येन जायमानो म्रियमाणश्च संसारी स जी
व इत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु—अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वादित्यस्य अव्यूढगुणबृं
हितमित्यनेन अन्वय उक्तः । पुनर्भव इत्यनन्तरमिति भागवते इति
शेषः ॥
( १८ ) न केवलमसंसारित्वसंसारित्वाभ्यां रक्षकत्वरक्ष्यत्वाभ्यां गु
णबन्ध्यागुणबन्ध्याभ्यां मत्स्यादीनां जीवानां चांशिनोऽभेदभेदावसाम्यं
च, किन्तु मत्स्यादीनां स्वरूपांशत्वलक्षणयुक्तत्वात् जीवानां तु भिन्नां
शलक्षणयोगित्वात् अंशिना भेदाभेदावसाम्यं चेति भावेन स्वरूपा
स्वरूपांशविभागपूर्वकं तयोर्लक्षणं तावत् स्मृत्या दर्शयति—स्वांश
श्चेति ॥ स्वरूपांश इत्यर्थः । चशब्दो द्वैधैवेत्यवधारणार्थः । अथो इत्य
र्थान्तरे । 'सामर्थ्यं' जगत्सृष्ट्यादिलक्षणं, तुश्चार्थः । 'यत्स्वरूपं' य
थाज्ञानानन्दादि 'यथा स्थितिः' यथा सर्वोत्तमत्वादि । सुधारीत्या
सर्वगतत्वादि परिमाणं वा, देशतः कालतो गुणतः व्याप्तत्वेन स्थिति
रिति वा । तदेव स्वरूपांशस्य भवतीति शेषः । न तु ततो भिन्नमित्ये
वार्थः । कुत इत्यत आह—न भेदस्स्वांशांशिनोरिति । स्वरूपांशांशि
नोः 'क्वचिदपि' काले भेदो नास्तीत्यर्थः । ननु केवलभेदाभावेऽपि अ
भेदसहितः किं न स्यादित्यत आह—अणुमात्रोऽपीति । अभेदसहितो
ऽपीत्यर्थः विभिन्नांशलक्षणमाह—विभिन्नांश इति । किञ्चित्सादृश्यमा
त्रयुगित्येतत् सुधारीत्या परमेश्वरेण चित्त्वादिरूपेण किञ्चित्सादृश्यमा
त्रयुगिति, अंशिशब्दमुख्यवाच्येन मत्स्यादिना किञ्चित्सादृश्यं तत्सत्त
यैव सत्तावत्त्वरूपं तन्मात्रयुगिति च द्वेधा व्याख्येयम् । मात्रशब्देन
सर्वथा सादृश्यमभेदो भेदाभेदौ च निरस्तौ ॥
( १९) एतच्च स्वरूपांशत्वलक्षणं कृष्णाद्यवतारेऽस्तीति स्मृत्याऽऽ
ह—नेति ॥ त्वत्समोऽन्यो नास्ति कुतोऽधिक इत्यर्थः । कृष्णं प्रति पा

[ अधि - १८. सू - ४८. ] दीपिकासहितम्. ६२५
इति च ॥ ४७ ॥
( २० ) सू— ॐ ॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादि
वत् ॥ ॐ ॥ ४८ ॥
परानुज्ञया प्रवृत्तिः परतो बन्धनिवृत्तिश्च जीवस्य प्र
तीयते , अंशत्वेऽपि देहसम्बन्धात् ।
र्थवचनमेतत् । गीतायामिति शेषः । सप्तम्यन्तानां स्मरन्तीत्यनेनान्व
यः । जीवेषु भिन्नांशलक्षणवत्त्वं साक्ष्यनुभवसिद्धमिति न तत्र प्रमाण
मुदाहृतम् । अनेन—यतः स्मृतिकर्तारो मत्स्यादीनां जीवानां च भ
गवदंशत्वं स्वरूपास्वरूपांशत्वे तल्लक्षणे मत्स्यादीनां तद्योगित्वं च 'स्म
रन्ति' भागवतादिस्मृतिषु प्रतिपादयन्ति अतोऽपि नोभयेषां अविशे
ष इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( २० ) एवं जीवानां मत्स्यादीनां च अंशिना क्रमेण भेदाभेदस

६२६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
( २१ ) 'य आत्मानमन्तरोऽयमयति' ( माध्यन्दिनशा. ) 'तमेवं
विद्वान्' ( तै.आ.३-१२. ) इत्यादिना । न तु परस्य ।
( २२ ) 'वासुदेवस्सङ्कर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धोऽहं मत्स्यः कूर्मो व
राहो नारसिंहो वामनो रामो रामः कृष्णो बुद्धः क
ल्किरहं शतधाऽहं सहस्रधाऽहममितोऽहमनन्तोऽहं नै
वैते जायन्ते न म्रियन्ते नैषामनुज्ञा न बन्धो न मुक्ति
स्सर्व एव ह्येते पूर्णा अजरा अमृताः पराः परानन्दाः'
( २१ ) न केवलं देहसम्बन्धाज्जीवस्यानुज्ञापरिहारौ प्रतीयेते, कि
न्तु श्रुत्याऽपीत्याशयेन तत्र क्रमेण श्रुती आह—य इत्यादिना ॥ 'यः' इ-
ति श्रुतिः कर्त्रधिकरणे 'तम्' इति श्रुतिश्च जिज्ञासाधिकरणे व्याख्या
[L1

[ अधि - १८. सू - ४८. ] दीपिकासहितम्. ६२७
इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥
( २३ ) युज्यते च ज्योतिरादिवत् । यथाऽऽदित्यो वियद्गतस्त
त्प्रकाशश्चैकप्रकारः ।
( २४ ) ' शुक्लं कृष्णं कनीनिका ' ( ऐ. आ. २-१-५. ) इति तद्देश
स्याप्यक्ष्णो देहसम्बन्धान्न तादृशी शक्तिः । तदनुज्ञा
श्लोकेनापि मत्स्यादिषु ईश्वरस्वरूपांश लक्षणोक्त्या अतथाभूतानां म
त्स्यादिवैषम्यमुपपादितं भवति । चतुर्वेदशिखायामित्यनन्तरं वचना
दिति शेषः । अस्य न तु परस्य परतोऽनुज्ञापरिहारौ स्त इति पूर्ववा
क्येनान्वयः ॥
( २३ ) यदुक्तं जीवः अंशपरमात्माधीनप्रवृत्त्यादिमान् स्वांशिकर्मानि
र्मितदेहसम्बन्धित्वादिति, तन्न युज्यते व्याप्त्यभावादित्यतः प्रकृतं दृ
ष्टान्तांशं सशेषं योजयति-- युज्यते चेति ॥ एतदिति शेषः । अनेन सू
त्रे युज्यते चैतदित्यध्याहारस्सूचितः । ' एतत् ' साधनम् । सूत्रे ज्यो
तिरादिवदित्युक्त्या मत्स्यादिः स्वांश्यधीनप्रवृत्तिर्न भवति स्वांशिक
र्मनिर्मितदेहासम्बन्धित्वात् वियद्गतप्रकाशाद्यभिमानिवदिति यत् प्र
योगान्तरमप्यभिप्रेतम्, तदपि युज्यत इत्याशयेन दृष्टान्तवचनमेव स्फु
टयति-- यथेति । ' वियद्गतः ' अन्तरिक्षगतः ' आदित्यः ' तन्मण्डलाभि
मानी सूर्यः अंशी तत्प्रकाशः सूर्यप्रकाशाभिमानी सूर्यांशश्च ' एकप्र
कारः ' एकविधः द्वावेकलक्षणोपेतौ, अत एवांशः अंश्यधीनानुज्ञादि
रहित इत्यर्थः । तथा परो मत्स्यादिश्चैकप्रकार इति वाक्यशेषः ॥
( २४ ) एवं ज्योतिरादिवदित्यंशं देहसम्बन्धित्वहेतोर्व्यतिरेकव्या
प्तो तदसम्बन्धित्वहेतोरन्वयव्याप्तौ दृष्टान्तपरतया व्याख्याय वैपरी
त्येन तदुभयव्याप्तिदृष्टान्तपरतयाऽपि व्याचष्टे-- शुक्लमिति ॥ यथेत्य
त्रापि संयोज्यम् । इतीत्यनन्तरं श्रुताविति शेषः । तद्देशस्यापीति । सू
र्यमण्डलांशत्वेनोक्तस्यापीत्यर्थः । यद्वा-- मण्डलाभिमान्यंशत्वेन उक्त
स्यापीत्यर्थः । एवमक्षिपदमपि चक्षुस्तदभिमान्यपन्नष्ठाख्यदेवतोभयप
रततया व्याख्येयम् । यद्यपितापीत्यर्थेऽपिशब्दः । अयं भावः-- छान्दोग्ये
'अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव ऋक्, अथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्सा
म . . अथ यदेतदक्ष्णश्शुक्लं भाः सैव ऋक्, अथ यन्नीलं परः कृष्णम्' (छा.
१-६, ७.) इत्यधिदैवताध्यात्मप्रकरणगतवाक्यद्वयेनाक्ष्यादित्यमण्डल
योरुभयोरपि शुक्लादिरूपत्रयवत्त्वोक्त्या साम्यं सिद्धम् । एवं च चक्षु

"? No.
Could it be "ह्रस्वं"?
Look at the characters:
ह + ्र = ह्र
स + ्व + ं = स्वं
Yes, it literally reads: ह्रस्वं !
Wait, could it be "ह्यस्य"? No, there's definitely an anusvara on the second letter, and the second letter is a conjunct with 'स'.
Wait, what about 'ह्रस्वं'?
Yes, 'ह्र' 'स्वं' = ह्रस्वं.

Wait, let's read the commentary in line 4 onwards:
पि श्रुत्यन्तरसिद्धशुक्लादिरूपत्रयवरूपादित्यमण्डलसाम्यस्य 'त्रि-
Notice the first word in line 4:
"पि" - this is the continuation of line 3: "तदंशस्या-" -> "पि"!
Wait! Line 3 ends with:
"तदंशस्या-"
And line 4 starts with:
"पि"!
Wait, but line 4 has "पि" in regular text, not bold?
Wait, look at line 3:
"( २५ ) यथा बाह्यामृतजलस्यामृतसमुद्रस्य चैकत्वं तदंशस्या"
Wait, is line 3 bold?
Yes, line 3 is BOLD:
"( २५ ) यथा बाह्यामृतजलस्यामृतसमुद्रस्य चैकत्वं तदंशस्या"
And line 4 starts with:
"पि श्रु

[ अधि - १८. सू - ४८. ] दीपिका सहितम्. ६२९

पि श्लेष्मणस्तदनुग्राह्यत्वं तेनैव विरोधिनिवृत्तिश्च ।
( २६ ) मोक्षधर्मे च-
यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥
ईश्वरो हि महद्भूतं प्रभुर्नारायणो विराट् ।
थेत्यादौ योज्यम् । अपिशब्दार्थः पूर्ववत् । 'श्लेष्मणः' तदभिमान्यप
भ्रष्टदेवतायाः इत्यर्थः । तच्छब्दद्वयेन वरुणो गृह्यते । विरोधीति ।
'श्लेष्मा पित्तस्य विरोधी पित्तं श्लेष्मणः' इति श्लेष्मविरोधिनः पित्त
धातोः निवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । अत्र पूर्वत्र च तथेति दार्ष्टान्तिकवाक्या
ध्याहार उक्तरीत्या कर्तव्यः ॥
( २६ ) ननु यदुक्तं जीवस्य स्वांशिककर्मनिर्मितदेहसम्बन्धित्वादप
भ्रष्टवदीशाधीना प्रवृत्तिः, ततो बन्धनिवृत्तिश्चेति । यच्च यथेत्यादिना
दृष्टान्तविवरणेन अभिसंहितं देहासम्बन्धित्वाद्वियद्गतप्रभाभिमानिव
त् मत्स्यादेरीश्वराधीनप्रवृत्त्यभाव इति । तद्वयमप्यनुपपन्नम् । आ
द्ये मत्स्यादौ व्यभिचारात्, द्वितीये दृष्टान्तासिद्धेरित्यत आह---मो
क्षधर्मे चेति ॥ चशब्दः शङ्काव्यावर्तकः । युधिष्ठिरं प्रति भीष्मवचनमे
तत् । हे 'विशां' प्रजानां पते अस्मिन् 'लोके' जगति यत्किञ्चिज्जीव
जातं देहबद्धं वर्तते, तदीश्वरबुद्धिजैः तन्निमित्तकैः पञ्चभिर्भूतैः 'आ
विष्टं' बद्धमित्यर्थः । एवं जीवानां भौतिकदेहसम्बन्धमुक्त्वा ईश्वर
स्य तदसम्बन्ध उच्यते---ईश्वरो हीति । हिर्हेतौ, प्रसिद्धौ वा । हेतुने
वाह---महदिति । महच्च तद्भूतं च महद्भूतं भूतेभ्यो महदिति वा 'म
हत्' पूज्यं अपरिच्छिन्नं 'भूतं' सदा स्थितं निर्विकारं वा । 'ईश्वरो
हि जगत्स्रष्टा' इति गीताभाष्ये पठितम् । स चेश्वरो नान्यः, किन्तु
'नारायणः' मुक्ताश्रयो विष्णुः विशेषेण राजत इति 'विराट्' नित्या
भिव्यक्तरूपः । 'भूतान्तरात्मा' सर्वजीवान्तर्यामी 'वरदो' मोक्षदः ।
ध्येय इति क्वचित्पाठः । 'सगुणः' ऐश्वर्यादिगुणोपेतः 'निर्गुणः' स
त्त्वादिगुणाकार्यदेहः । अपिचौ समुच्चये । पुनर्जीवस्वरूपमुच्यते---भू
तेति । तस्येति शेषः । अस्य तमिति यावत् । नृपश्चासावतिशयितस
त्त्वश्च, तस्य सम्बुद्धिः नृपसत्तमेति । हे नृपसत्तम भूतसम्बन्धाधीन
प्रलयोपेतमकार्यत्वादव्यक्तशब्दितं जीवचैतन्यं तस्य नारायणस्य 'शु