पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १८. सू - ४६. ] दीपिकासहितम्. ६२१
( १३) यथा तेजोंशस्यैव कालाग्नेः खद्योतस्य च नैकप्रकार-
ता । यथा जलांशस्यामृतसमुद्रस्य मूत्रादेश्च । यथा
च पृथ्व्यंशस्य मेरोर्विष्ठादेश्च ।
( १४) अभिमानिदेवतापेक्षयैतत् ॥ ४६ ॥
वेन सर्वथा समो न, कुतः ? यतः ‘एवंविधो न’ जीववद्भिन्नांशो न,
किन्तु एवंविधः स्वरूपांश इत्यनुवृत्त्या योजना । केवलांशत्वं तु सर्व-
साम्ये न प्रयोजकमिति भावः ॥
( १३ ) ननु जीवेषु भेद एव मत्स्यादिष्वभेद एवेति वैषम्यमनुप-
पन्नम्, उभयोरंशत्वे विशेषाभावादित्याशङ्कोत्तरत्वेन प्रवृत्तं प्रकाशा-
दिवदित्यंशं
अभिन्नांशास्तु मत्स्याद्यास्तेजसः कालवह्निवत् ।
जीवाः भिन्नांशकास्तत्र तेजसः प्रतिबिम्बवत् ॥
इति तत्त्वप्रदीपोक्तप्रमाणानुसारेण विवृणोति—यथेति ॥ एवकारोऽ-
प्यर्थः । चशब्दः समुच्चये । ‘एकप्रकारता’ उभयोर्भिन्नांशत्वाभिन्नां-
शत्वाख्यैकप्रकारता न, किन्तु प्रलयकालीनाग्नेरभिन्नांशत्वं, खद्योत-
शब्दितकीटविशेषस्य भिन्नांशत्वमिति भिन्नप्रकारतैवेत्यर्थः । सौत्रादि-
शब्दगृहीतदृष्टान्तान्तरं विवृणोति—यथा जलांशस्येति । जलांशस्या-
पीत्यर्थः । जलांशत्वाविशेषेऽपीति यावत् । ‘अमृतसमुद्रस्य’ शुद्धोद-
कसमुद्रस्य । मूत्रादेश्चेत्यनन्तरं नैकप्रकारतेत्यनुषज्यते । किन्त्वमृत-
समुद्रस्याभिन्नांशत्वं मूत्रादेर्भिन्नांशत्वमेवेति भावः । आदिपदेन क-
श्मलोदकं गृह्यते । आदिपदगृहीतदृष्टान्तान्तरं विवृणोति—यथा पृ-
थिवीति । अत्राप्यर्थकैवकारोऽनुषज्यते, नैकप्रकारतेति च । किन्तु मे-
रुगिरेः पृथ्व्यभिन्नांशत्वं विष्ठागदिताशुद्धादेस्तु भिन्नांशत्वमेवेति
भावः । तथेति शेषः । पूर्वेणान्वयः ॥
( १४ ) ननु कालाग्निखद्योतयोः तेजोलक्षणभूतकार्यत्वात् मूत्रामृत-
समुद्रयोरब्लक्षणभूतकार्यत्वात् मेरुविष्ठयोश्च पृथिवीलक्षणभूतकार्य-
त्वात् कार्यकारणानां च सिद्धान्तिभिर्भेदाभेदाभ्युपगमेन भेदाभेदसा-
म्यात् कथमेतन्मत्स्यादीनामभिन्नांशत्वे जीवानां च भिन्नांशत्वे दृष्टा-
न्ता भवेरन्नित्यत आह—अभिमानीति ॥ प्रकाशाद्यभिमानिदेवतापेक्ष-
येत्यर्थः । ‘एतत्’ प्रकाशादिवदिति दृष्टान्ताभिधानं एतेषां दृष्टान्तत्वं
वा । तथा च तेजोजलपृथिव्यभिमानिनीनां सूर्यवरुणधराणां काला-