पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १८. सू - ४८. ] दीपिकासहितम्. ६२७
इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥
( २३ ) युज्यते च ज्योतिरादिवत् । यथाऽऽदित्यो वियद्गतस्त
त्प्रकाशश्चैकप्रकारः ।
( २४ ) ' शुक्लं कृष्णं कनीनिका ' ( ऐ. आ. २-१-५. ) इति तद्देश
स्याप्यक्ष्णो देहसम्बन्धान्न तादृशी शक्तिः । तदनुज्ञा
श्लोकेनापि मत्स्यादिषु ईश्वरस्वरूपांश लक्षणोक्त्या अतथाभूतानां म
त्स्यादिवैषम्यमुपपादितं भवति । चतुर्वेदशिखायामित्यनन्तरं वचना
दिति शेषः । अस्य न तु परस्य परतोऽनुज्ञापरिहारौ स्त इति पूर्ववा
क्येनान्वयः ॥
( २३ ) यदुक्तं जीवः अंशपरमात्माधीनप्रवृत्त्यादिमान् स्वांशिकर्मानि
र्मितदेहसम्बन्धित्वादिति, तन्न युज्यते व्याप्त्यभावादित्यतः प्रकृतं दृ
ष्टान्तांशं सशेषं योजयति-- युज्यते चेति ॥ एतदिति शेषः । अनेन सू
त्रे युज्यते चैतदित्यध्याहारस्सूचितः । ' एतत् ' साधनम् । सूत्रे ज्यो
तिरादिवदित्युक्त्या मत्स्यादिः स्वांश्यधीनप्रवृत्तिर्न भवति स्वांशिक
र्मनिर्मितदेहासम्बन्धित्वात् वियद्गतप्रकाशाद्यभिमानिवदिति यत् प्र
योगान्तरमप्यभिप्रेतम्, तदपि युज्यत इत्याशयेन दृष्टान्तवचनमेव स्फु
टयति-- यथेति । ' वियद्गतः ' अन्तरिक्षगतः ' आदित्यः ' तन्मण्डलाभि
मानी सूर्यः अंशी तत्प्रकाशः सूर्यप्रकाशाभिमानी सूर्यांशश्च ' एकप्र
कारः ' एकविधः द्वावेकलक्षणोपेतौ, अत एवांशः अंश्यधीनानुज्ञादि
रहित इत्यर्थः । तथा परो मत्स्यादिश्चैकप्रकार इति वाक्यशेषः ॥
( २४ ) एवं ज्योतिरादिवदित्यंशं देहसम्बन्धित्वहेतोर्व्यतिरेकव्या
प्तो तदसम्बन्धित्वहेतोरन्वयव्याप्तौ दृष्टान्तपरतया व्याख्याय वैपरी
त्येन तदुभयव्याप्तिदृष्टान्तपरतयाऽपि व्याचष्टे-- शुक्लमिति ॥ यथेत्य
त्रापि संयोज्यम् । इतीत्यनन्तरं श्रुताविति शेषः । तद्देशस्यापीति । सू
र्यमण्डलांशत्वेनोक्तस्यापीत्यर्थः । यद्वा-- मण्डलाभिमान्यंशत्वेन उक्त
स्यापीत्यर्थः । एवमक्षिपदमपि चक्षुस्तदभिमान्यपन्नष्ठाख्यदेवतोभयप
रततया व्याख्येयम् । यद्यपितापीत्यर्थेऽपिशब्दः । अयं भावः-- छान्दोग्ये
'अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव ऋक्, अथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्सा
म . . अथ यदेतदक्ष्णश्शुक्लं भाः सैव ऋक्, अथ यन्नीलं परः कृष्णम्' (छा.
१-६, ७.) इत्यधिदैवताध्यात्मप्रकरणगतवाक्यद्वयेनाक्ष्यादित्यमण्डल
योरुभयोरपि शुक्लादिरूपत्रयवत्त्वोक्त्या साम्यं सिद्धम् । एवं च चक्षु