प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

तृतीयोऽङ्कः । ३१
मनोरमारण्यिके— ( उपसृत्य । ) जयतु जयतु भट्टिनी । ( जेदु जेदु
भट्ठिणी । )
वासवदत्ता—मनोरमे अतिक्रान्ता खलु संध्या । तद्गच्छतम् ।
लघु गृहीतं नेपथ्यम् । ( मंणोरमे अदिकन्दा क्खु संझा ता गच्छह । लहु
गच्छह नेवच्छं । )
उभे—यद्देव्याज्ञापयति । ( इति प्रस्थिते । ) ( जं देवी आणवेदि । ) —
वासवदत्ता—आरण्यिके एतैरेव मदङ्गपिन्दिमैराभरणैर्नेपथ्यभूमिं
गत्वात्मानं प्रसाधय । ( आभरणान्यङ्गादवतार्यारण्यिकायाः समर्पयति¹ ) मनोरमे
त्वमपि नलगिरिग्रहणपरितुष्टेन तातेनार्यपुत्रस्य दत्तान्याभरणा-
न्दीवरिकासकाशाद्गृहीत्वा नेपथ्यभूमिं गत्वात्मानं मण्डय येन सुसदृशी
दृश्यसे महाराजस्य । ( आरणिणए एदेहिं एव्व मदङ्गपिण्देहिं आभरणेहिं णेव-
च्छभूमिं गदुअ अप्पाणं पसाधेहि । मणोरमे तुमं वि णलगिरिग्गाहणपरितुट्ठेण तादेण
अज्जउत्तस्स दिण्णाई आभरणाई इन्दीवरिआसआसादो गेण्हिअ णेवच्छभूमिं गदुअ
अप्पाणं मण्डेहि जेण सुसदिसि दीससि महाराअस्स । )
( मनोरमा इन्दीवरिकासकाशादाभरणानि गृहीत्वा सहारण्यिकया निष्क्रान्ता । )
इन्दीवरिका—इदमासनम् । उपविशतु भट्टिनी । ( ऐदं² आसणं ।
उवविसदु भट्ठिणी । )
वासवदत्ता—( आसनं निर्दिश्य । ) उपविशतु भगवती । ( उवविसदु
भगवदी । ) ( उभे उपविष्टे³ । )
( ततः प्रविशति गृहीतनेपथ्यः कञ्चुकी । )
कञ्चुकी—
अन्तःपुराणां विहितव्यवस्थः
पदे पदेऽहं स्खलितानि रक्षन् ।
मदङ्गपिन्दिमैरङ्गै मदैः । धारितैरित्यर्थः । प्रसाधय मण्डय । नलगिरिर्नाम इन्द्रदत्तः
प्रद्योतस्य गजः तस्य आलानमुन्माथ्य प्रद्रुतस्य ग्रहणं तेन परितुष्टनेन । अन्तः-
पुराणामिति । अन्तःपुराणामवरोधस्त्रीणां विहिता व्यवस्था व्यवस्थापनं येन सः । पदे
पदे प्रतिपदं स्खलितानि प्रमादान् रक्षन् परिहरन् । राजदारान् प्रमादेभ्यो रक्षन्नित्यर्थः ।
संप्रति जरातुरा दण्डनीत्या दण्डेन नीतिस्तमवलम्ब्य गमनं तेन वृद्धस्य सर्वचरितमनुकरामि
विडम्बयामि । नृपो पुराणामन्तःप्रजानां स्थितित्पालनादिरूपां व्यवस्थां करोति । प्रजाः
१ एतन्नास्ति पुस्तकान्तरे. २ इदं. ३ आसनग्रहणं नाटयतः.

३२ प्रियदर्शिकाया
जरातुरा सम्प्रति दण्डनीत्या
सर्वं नृपस्यानुकरोमि वृत्तम् ॥ ३ ॥
भोः आज्ञापितोऽस्मि विमानिताशेषशत्रुसैन्येन यथार्थनाम्ना महासे-
नेन समादिश्यतामन्तःपुरेषु यथा--भो वयमुदयनोत्सवमनुभवाम ।
अतो युष्माभिरुत्सवानुरूपवेशोज्ज्वलेन परिजनेन सह मन्मथोद्यानं
गन्तव्यमिति ।
साङ्कृत्यायनी—(कञ्चुकिनं निर्दिश्य ।) राजपुत्रि प्रवृत्ता प्रेक्षा ।
दृश्यताम् ।
कञ्चुकी—तदेतेनादेशेन परिजनेन सह गन्तव्यमिति । न गृहीत-
नेपथ्येनेति । कुतः ।
पादैर्नूपुरिभिर्नितम्बफलकैः शिञ्जानकाञ्चीगुणै-
र्हारापादितकान्तिभिः स्तनतटैः केयूरिभिर्बाहुभिः ।
कर्णैः कुण्डलिभिः करैः सवलयैः सस्वस्तिकैर्मूर्धजै-
र्देवीनां परिचारिकापरिजनोऽप्येतेषु संदृश्यते ॥ ४ ॥
न खलु किंचिदनापूर्वमनुष्ठेयम् । केवलं स्वाम्यादेश इति मत्वाऽहं समा-
दिष्टस्तदाज्ञाशेषं राजपुत्र्यै निवेदयामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इयं
प्रमादेभ्यो निवारयति । दण्डनीत्या अर्थशास्त्रानुसारेण प्रजा रक्षति च। दण्डनीतिनिरूपितस्तु
दण्डेन नीयते चेद् दण्ड नयति वा पुनः । दण्डनीतिरिति ख्याता तान्त् सोल्लंघानतिवर्त्तते ॥ इति ।
श्लेषोपमालङ्कारः । वृत्तमुपजातिः । स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः । उपेन्द्रवज्रा जतना
स्ततो गौ । अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ इति तल्लक्षणम् ॥३॥
विमानितानि तिरस्कृतान्यशेषाणां शत्रूणां सैन्यानि येन । महासेनश्चण्डमहासेन इत्यपरा
भिध उज्जयिनीश्वरः । प्रेक्षा नृत्यम् । प्रेक्षाभीरीक्षणं नृत्यम् । इति हैमः । पादैरिति ।
नूपूराणि मञ्जीरा एषां विद्यन्ते इति नूपूरिणस्तैः पादैः । शिञ्जानः शब्दायमाना काञ्ची
गुणा रसनाशृङ्खलानि येषां तेषु वा तैस्तथोक्तैः नितम्बफलकैः प्रशस्तनितम्बैः । हारै
मुक्तासरैः आपादिता निर्मिता कान्तिर्येषां तादृशैः स्तनतटैः । केयूरिभिः अङ्गदसहितैः
बाहुभिः । कुण्डलिभिः कुण्डलधारिभिः कर्णैः । सवलयैः कङ्कणयुक्तैः करैः सस्वस्तिकैः
स्वस्तिकाख्यालङ्कारपरैः । स्वस्तिक मङ्गल द्रव्यार्पितयो वा तद्युक्तैः । मूर्धजैः केशपाशैः
उपलक्षितः । देवीनां पूज्याया देव्याः । पूजार्थे बहुवचनम् । परिचारिकापरिजनः
सेवकवर्गोऽपि एतेषु अन्तःपुरेषु दृश्यते । पूर्वमेव कृतेनेपथ्यो वर्त्तत इत्यर्थः । शार्दूल-
विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥
१ एतादृशेन २ गृहीत० नास्त्यन्यत्र, ३ न स्वातन्त्र्यलज्जत ४ समादि०

तृतीयोऽङ्कः । ३३
सा वासवदत्ता वीणाहस्तया काञ्चनमालयानुगम्यमाना गन्धर्वशालां
प्रविष्टा । यावदस्याः कथयामि । ( परिक्रामति । ).
( ततः प्रविशति गृहीतवासवदत्तानेपथ्यासन्नसंचारिणिका
वीणाहस्ता काञ्चनमाला च । )
आर०—हला काञ्चनमाले कस्मात्पुनश्चिरयत्यद्यापि वीणाचार्यः ।
( हला कञ्चणमाले कीस उण चिराअदि अज्ज वि वीणाआरिओ । ) —
काञ्च०—भर्तृदारिके दृष्टस्तेनैक.उन्मत्तः । तस्य वचनं श्रुत्वा
चित्रेण भावितोऽपहसंस्तिष्ठति । ( भट्टिदारिए दिट्ठो देण एक्को उम्मत्तो । तस्स
वअणं सुणिअ चित्तेण भाविदो ओहसन्तो चिट्ठइ । )
आर०—( सहस्ततालं विहस्य । ) हञ्जे सुष्ठ्वेतं पृच्छति । सदृशाः
सदृशे रमन्त इति द्वावप्युन्मत्तौ । ( हञ्जे सुट्ठ एदं पुच्छदि । सरिसा सरिसे
रमन्तित्ति दुवे एत्थ उम्मत्ता । )
सांकृत्यायनी—राजपुत्र्याः सदृशमाकारं पश्याम्यस्यास्तादृशेना-
कारेणावश्यं त्वदीयां भूमिकां संभावयिष्यति ।
कञ्चुकी—( उपसृत्य । ) राजपुत्रि देवस्त्वामाज्ञापयति । 'श्वोऽव-
श्यमस्माभिर्वीणां वादयन्ती श्रोतव्या । तत्तवया नवतन्त्रीसज्जया
घोषवत्या स्थेयमिति ।
आर०—आर्य यद्येवं लघु वीणाचार्यं विसर्जय । ( अय्य जइ एवं लहु
वीणाआरिअं विसज्जेहि ।
कञ्चुकी—एष वत्सराजं प्रेषयामि । ( इति निष्क्रान्तः । )
आर०—काञ्चनमाले उपनय मे घोषवतीं यावदस्यास्तन्त्रीः परीक्षे ।
( कञ्चणमाले उवणेहि मे घोसवदीं जाव से तंतीओ परिक्खेमि । )
( काञ्चनमाला वीणामर्पयति । आरण्यिकोत्सङ्गे वीणां कृत्वा सारयति । )
( ततः प्रविशति गृहीतवत्सराजनेपध्या मनोरमा । )
वासवदत्तात्र वासवदत्तावेषधारिणी आरण्यिका ज्ञेया । गंधर्वशाला प्रेक्षागृहम् । चित्रेण
भावितो विस्मयहृतचित्तः । सहस्ततालं हस्तौ प्रताड्य । सदृशाः सदृशे इ०-सर्वैः समत्वेषु
विधाविति । द्वावप्यप्रारम्भकौ । इति समानार्थं वचनं शकुन्तले । तादृशेन राजपुत्र्युचितेन ।
घोषवत्या वीणया सहितया । लघु शीघ्रम् । रामदत्तापरयो राजा रुक्मणोवस्थायाइ-
१ चिरयतेद्य. २ सुणिअ तेण भाविट्ठओ हसन्तो ( भावितात्थों इसन् ). ३ संहृष्टह-
स्तेन ( भणीअहि ) - रज्जन्तीति. ४ राजपुत्रि तादृशमाका०. :

पूर्वव- / दुःखं याति मनोरथेषु तनुतां संचिन्त्यमानेष्वपि"
Wait, verse line:
"संप्रत्येव मनो न शून्यमलसान्यङ्गानि नो पूर्वव-"
Verse has:
मनो न शून्यम् (1)
अलसानि अङ्गानि नो (2)
So commentary: "मनो न शून्यमङ्गानि च नो चालसानि" (च + नो + च + अलसानि = and nor are limbs lazy). Yes!

Line 28:
"शार्दूलविक्रीडितं छन्द ॥ ५ ॥ निभृतेन निगूढम् । वेषेण कथातदर्थं । वीणां वादयन्"
Wait, let's look at:
"कथातदर्थं" - is there an anusvara or danda?
There is a danda: "कथातदर्थं ।" or "कथातदर्थे ।"?
Let's look at "कथातदर्थे" vs "कथातदर्थं":
It has a danda after it.

Line 29:
"वीणावादनशिक्षणप्रसङ्गेन । मय्यनुरागं अवगत्वेत्यर्थः । पटाक्षेपेण जवनिकामाक्षिप्य ।"
Wait, "अवगत्वेत्यर्थः" or "अवगत्येत्यर्थः"?
Look at the word: "अवगत्वेत्यर्थः" or "अवगत्ये

तृतीयोऽङ्कः । ३५
विदूषकः—एते खलु राजानो दास्येऽपि एवं नर्त्यन्ते । अहो
कार्यस्य गुरुता । ( एदे खलु राणाओ दासीए वि एवं णच्चाविअन्ति । अहो
कज्जस्स गरुअदा । )
राजा—( विहस्य । ) मूर्ख नैष कालः परिहासस्य । निभृतेन
चित्रशालां प्रविश्य मनोरमया सहारमवृत्तं पश्यता स्थीयताम् ।
( उभौ तथा कुरुतः । )
आरण्यिका—काञ्चनमाले तिष्ठतु वीणा । प्रक्ष्यामि तावत्किमपि ।
( कञ्चणमाले चिट्ठदु वीणा । पुच्छिस्सं दाव किं वि । )
राजा—शृणोमि तावत्कतमोऽयमुद्देशो वर्तते । ( इत्यवहितः शृणोति । )
काञ्चनमाला—पृच्छतु भर्तृदारिका । ( पुच्छदु भट्टिदारिआ । )
आर०—सत्यमेव तातो मन्त्रयते एवं यथा—यदि वीणां वादयन्न-
पहरति मां वत्सराजोऽवश्यं बन्धनान्मुञ्चामीति । ( सच्चं एव तादो मन्तेदि
एव्वं जह जइ वीणं वादयन्तो अवहरेदि मं वच्छराओ अवस्सं बन्धणादो मुञ्चेमित्ति । )
राजा—( प्रविश्य पटाक्षेपेण सहर्षं वस्त्रान्ते ग्रथितं बध्नाति । ) एवमेतत् ।
कः संदेहः ।
सपरिजनं प्रद्योतं विस्मयमुपनीय वादयन्वीणाम् ।
वासवदत्तामपहरामि न चिरादेवेति पश्यामि ॥ ६ ॥
यतः सुसंविहितं सर्वं यौगन्धरायणेन ।
वासवदत्ता—( सहसोत्थाय । ) जयतु जयत्वार्यपुत्रः । ( जेदु जेदु
अज्जउत्तो । )
राजा—( स्वगतम् । ) कथं प्रत्यभिज्ञातोऽस्मि देव्या ।
साङ्कृत्यायनी—( सस्मितम् । ) राजपुत्रि अलमलं संभ्रमेण ।
प्रेक्षणीयकमेतत् ।
ग्रथितं बध्नाति शुभशकुनं दृष्ट्वाऽभिमतासिद्धिसूचनार्थं वस्त्रपल्लवग्रन्थिबन्धनं लोकरीतिः ।
सपरिजनमिति । वीणां वादयन् मनोहारिणा वीणावादनेनेत्यर्थः । प्रद्योतं महासेनं
सपरिजनं विस्मयमुपनीय प्रापय्य । वासवदत्तां न चिरादेवापहरामि अपहरिष्यामीति
पश्यामि मन्ये । एतदुत्तरार्धं श्रुतलक्षणानुसारि नातिमनोहरं नेति व्यक्तम् ॥ ६ ॥
सुसंनिहितमिति पाठे सम्यक्सन्निधौ स्थापितम् । यौगन्धरायण उदयनस्य प्रधानामात्यः।
१ दासीव्य ( दास्य इव ) । २ ग्रंथि. ३ ०ङ्गापहरणमपि; दन्ताहरण; परन्वापह.
४ सुसंनिहितं.

नाट्यचतुरया"
Wait, "तन्महश"? Or "तन्महत्"? Or "तन्महेश"? Or "तन्महान्"? Or "तन्मदः"?
Look at line 28: "स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्महश ।"
Wait:
"सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्महश ।"
Wait, what is "तन्महश"?
Could it be "तन्मन्द्रः"? Or "तन्महत्"? Or "तन्मन्दः"? Or "तन्महर्षि"?
Look at the verse:
"सान्द्रजलदह्लादानुकारी स्वरः"
Commentary:
"सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्म..."
Wait, "तत्सत्त्वम्" in line 26: "अत्यूर्जितं अतिमहत् सत्त्वं मनोगाम्भीर्यं पौरुषं वा तदेव ।"
Then: "लीला सैव । सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्म..."
Wait, "गम्भीर य" -> is it "गम्भीरो यः"?
Look at line 27:
"सान्द्र गम्भीर य जल

तृतीयोऽङ्कः । ३९
काञ्चनमाला—( आरण्यिकाया आसनं निर्दिश्य ।) इहैवोपविशतु उपा-
ध्यायः । ( इह एव्व उवविसदु उवज्झाओ । )
राजा—( उपविश्य । ) राजपुत्री चेदानीमुपविशतु ।
काञ्चनमाला—( सस्मितम् । ) इदानीमेव भर्तृदारिका विद्यामानेन
तदर्हत्यैवैषोपाध्यायपीठिकायाः । ( दाणि एव्व
सिदा तुझेहिं । ता अह्हदि एव्व एसा उवज्झाअपीडिआए)
इयमर्धासनस्य । राजपुत्रि स्थीयताम् ।
ण्यिका काञ्चनमालां पश्यति । )
सस्मितम् । ) भर्तृदारिके उपविश । कोऽत्र दोषः ।
( भट्टिदारिए उवविस । को एत्थ दोसो । सिस्सविसेसा
ण्यिका सलज्जमुपविशति । )
गत् । ) भगवत्याधिकं कल्पितं काव्यम् । न खल्वहं
पुत्रेण सहोपविष्टा । ( भअवदीए अदिअं कप्पिदं
एकासणे अज्जउत्तेण सह उवविट्ठा । )
नः श्रोतुमिच्छामि । वादय वीणाम् ।
स्मितम् । ) काञ्चनमाले चिरं खलु मम वादयन्त्याः
निःसहान्यङ्गानि । तन्न शक्नोमि वादयितुम् ।
शन्तीए परिस्सगो जादो । दाणि णिसहाइं अङ्गाई ।
ध्याय सुष्ठु परिश्रान्ता भर्तृदारिका । कपो-
लतलबद्धस्वेदलवायाः तद्यास्या वेपेते अग्रहस्तौ । तत्समाश्वस्ता भवतु
मुहूर्तम् । ( उवज्झाअ सुट्ठु परिस्सन्ता भट्टिदारिआ । कवोअत्तलबद्धसेअलेसाए पेरा
से वेपन्ति अग्गहत्था । ता समस्सत्था होदु मुहुत्तं । )
राजा—काञ्चनमाले युक्तमभिहितम् । ( हस्तेनं ग्रहीतुमिच्छति । )
( आरण्यिका हस्तमपसारयति । )
कस्मादित्युपाध्यायः । विद्यामानेन गानविद्याप्रावीण्यप्रदर्शनेनेत्यर्थः । कपोलतले बद्धा
स्वेदलवा यस्याः । अग्रो य सौ हस्तो च इति कर्मधारयः । हस्ताग्रहस्तयोर्गुणिगुणिनो
र्भेदाभेदादिति वामनः ।
१ विद्याऽनुपवि०-ध्यायपीठिकानि. २ उपविष्टा ( उपविष्टया). ३ विड़कणजलका । ४ हस्ते.

वासवदत्ता—(सास्रम् ।) भगवति अधिकमेतदपि त्वया कृतम् ।
न खल्वहं काञ्चनमाला काल्येन वज्जयितव्या । (भगवदि अहिअं एदं
वि तुए किदं । ण हु अहं कञ्चणमाला कल्लेण वज्जयिदव्वा ।)
साङ्कृत्यायनी—(विहस्य ।) आयुष्मति ईदृशमेव काव्यं भविष्यति ।
आर०—(सरोषमिव ।) अपेहि काञ्चनमाले अपेहि । न मे बहु-
मतासि । (अवेहि कञ्चणमाले अवेहि । ण मे बहुमदासि ।)
काञ्चन०—(सस्मितम् ।) यद्यहं तिष्ठन्ती न बहुमता तदेषा
गच्छामि । (इति निष्क्रान्ता ।) (जद् अहं चिट्ठन्ती ण बहुमदा ता ऐसा गच्छामि )
आर०—(ससम्भ्रमम् ।) काञ्चनमाले तिष्ठ तिष्ठ । अयमस्याग्रहस्त-
समर्पितः । (कञ्चणमाले चिट्ठ चिट्ठ । अयं से अग्गहत्थो समप्पिदो ।)
राजा—(आरण्यिकाया हस्तं गृहीत्वा ।)
सद्योऽवश्यायबिन्दुव्यतिकरशिशिरः किं भवेत्पद्मकोशो
ह्रादित्वं नास्य मन्ये सदृशमिदमुपस्येव वीतातपस्य ।
मुञ्चन्त्येते हिमौघं नखरजनिकराः पञ्च किं सोऽपि दाही
ज्ञातं स्वेदापदेशादविरतममृतं स्यन्दते व्यक्तमेतत् ॥ ११ ॥
अपि च ।
एतेन बालविद्रुमपल्लवशोभापहारदक्षेण ।
हृदये मम त्वयायं न्यस्तो रागः स्वहस्तेन ॥ १२ ॥
सद्य इति । अत्र मया गृहीत कर सद्यस्तत्कालश्च अवश्ययाबिन्दूनां नीहारकणानां
व्यतिकर सम्बन्धेन शिशिर शीतल पद्मकोश कमलमुकुल भवेत्किम् । नैतत्संभ-
वीत्याह । अस्य नीहारकणसद्भावस्य पद्ममुकुलस्य अधुनाह्लादित्वमानन्दकारित्वं न
मन्ये । यत वीतातपस्य आतपरहितस्य । पोतातपस्येति पाठे गृहीतातपस्य । अस्य
उपस्येष सदृश योग्यम् । उपस्येव पद्ममिव आह्लादको भवेदिति भाव । वितर्कांतरमाह
एते पञ्च नखरजनिकरा नखचन्द्रा हिमौघ नीहारसन्दोह मुञ्चति किम् । नैतदपि । यत
सोऽपि रजनिकर दाही विरहिणां दहनशील । न तु सर्वदानन्दकरो यथायम् । तस्मिन्नेतत्सं-
दिग्धे निर्णयमाह—ज्ञातं मया सम्यगवगतम् । एतत् स्वेदापदेशात्स्वेदव्याजेन अमृतम
विरतं स्यन्दते क्षरति । एतद् व्यक्त स्पष्टमेव । सन्देहापहुतिसकीर्णोत्प्रेक्षा । शार्दूल-
वि० वृत्तम् । एतेनेति । एतेन बाल य विद्रुमपल्लव प्रवालकुरलस्तस्यशोभाया अपहारे
मोचने दक्षेण । अथ वा तत्सदृशेन स्वहस्तेन त्वया मम हृदये अय राग रक्तिमा
अनुरागो वा न्यस्तोऽर्पित ॥ १२ ॥
१ अह्र २ वीता०

तृतीयोऽङ्कः । ४१
आर०—( स्पर्शविशेषं नाटयन्ती । ) हा धिक् हा धिक् । एतां
मनोरमां स्पृशन्त्या अनर्थमेव मेऽङ्गानि कुर्वन्ति । ( हद्धि हद्धि । एदं मणो-
रमं परिम॑सन्तीए अणत्थं एव्व मे अङ्गाई करेन्ति । )
[ वासवदत्ता—( सहसोत्थाय । ) भगवति पश्य त्वम् । अहं पुन-
रलीकं न पारयामि प्रेक्षितुम् । ( भअवदि पेक्ख तुमं । अहं उण अलिअं ण
पारेमि पेक्खिदुं । )
साङ्कृत्यायनी—राजपुत्रि धर्मशास्त्रविहित एष गान्धर्वो विवाहः ।
किमत्र लज्जास्थानम् । प्रेक्षणीयकमिदम् । तन्न युक्तमस्थाने रसभङ्गं
कृत्वा गन्तुम् ।
( वासवदत्ता परिक्रामति । )
इन्दीवरिका—( विलोक्य । ) भट्टिनि वसन्तकश्चित्रशालद्वारे
प्रसुप्तस्तिष्ठति । ( भट्टिणि वसन्तओ चित्तसालादुवारे पसुत्तो चिट्ठइ । )
वासवदत्ता—( निरूप्य । ) वसन्तक एषैषः । ( विचिन्त्य । ) राज्ञाप्यत्र
भवितव्यम् । तद्बोधयित्वा प्रक्ष्यामि तावदेनम् । ( प्रबोधयति । ) ( ·वस-
न्तओ एव्व एसो । रण्णा वि एत्थ होदव्वं । ता बोधिअ पुच्छिस्सं दाव णं । )
विदूषकः—( निद्राजडुमुत्थाय सहसा विलोक्य । ) मनोरमे किं
नर्तित्वागतः प्रियवयस्यः । अथवा नृत्यत्येव । ( मणोरमे किं णच्चिअ
आगदो पिववअस्सो । आदु णच्चदि एव्व । )
वासवदत्ता—( सविषादम् । ) कथमार्यपुत्रो नृत्यति । मनोरमेदानीं कुत्र ।
( कहं अज्जउत्तो णच्चदि । मणोरमा दाणिं कहिं । )
विदूषकः—एषा चित्रशालायां तिष्ठति । ( एसा चित्तसालाए चिट्ठइ । )
मनो०—( सभयमात्मगतम् । ) कथमन्यथैव हृदये कृत्वा देव्या मन्त्रितम् ।
एतेनापि मूर्खबटुकेनान्यथैव बुद्ध्वा सर्वमाकुलीकृतम् । ( कहं अण्णहा एव्व
अनर्थमिव मेऽङ्गानि कुर्वन्ति कोपि दुःसहो मनोविकारो मेऽङ्गानि प्रज्वलयतीत्यर्थः ।
विकुर्वन्त इति पाठे मदनविकारवश्यानि भवन्तीत्यर्थः । अलीकमवास्तवम्*। गान्धर्वः-
यदुक्तं-क्षत्रियस्य तु गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते । इति। अत्र मनुः-इच्छयान्योन्य-
संयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसंभवः ॥ इति ।
अस्थाने अकारणे अनुचिते काले वा । कुत्सितः वटुः बटुकः । कुत्सायां कन् ।
१ * 'णिइ अण्णहत्थेण एण विक्केरन्ति ( गत्वा अङ्गहस्तेनैव विकुर्वन्ति ).

४२ प्रियदर्शिकायां
हिंअए करिअ देवीए मन्तिदं । एदेण वि मुक्कचवडेण अण्णहा एव्व बुद्धिअ सव्वं
आउलीकिदं ।)
वासवदत्ता—( सरोषं हसन्ती ।) साधु मनोरमे साधु । शोभनं
त्वया नर्तितम् । ( साधु मणोरमे साहु । सोहणं तुए णच्चिदं । )
मनो०—( सभयं कम्पमाना पादयोर्निपत्य ।) भट्टिनि न खल्वहम-
त्रापराध्यामि । एतेन खलु हताशेन बलादलंकरणानि गृहीत्वा द्वार-
स्थितेनेह निरुद्धा । न पुनर्मामाक्रन्दन्त्याः शब्दो मुरजनिर्घोषान्तरितः
केनापि श्रुतः । (भट्टिणि ण हु अहं एत्थ अवराझामि। एदेण खु हदासेण बलादो
अलंकारणाइं गेण्हिअ दुवारठिदेण इह णिरुद्धा । ण उण मह अक्कन्दन्तीए सद्दो मुरअंणि-
ग्घोसान्तरिओ केण वि सुदो ।)
वासवदत्ता—हञ्जे उत्तिष्ठ । ज्ञातं सर्वम् । वसन्तकः खल्वार-
ण्यिकावृत्तान्तनाटके सूत्रधारः । ( हञ्जे उट्ठेहि । जाणिदं सव्वं । वसन्तओ क्खु
आरण्णिआउत्तन्तणाडए सुत्तधारो ।)
विदूषकः—स्वयमेव चिन्तय । क्वारण्यिका कुत्र वसन्तक इति ।
( सअं एव्व चिन्तेहि । कहिं आरण्णिआ कहिं वसन्तओत्ति ।)
वासवदत्ता—मनोरमे सुगृहीतं कृत्वैनमागच्छ तावत् । प्रेक्षणी-
यमस्य पश्यामि । ( मणोरमे सुग्गहीदं करिअ णं आअच्छ दाव । पेक्खणीअं से
पेक्खामि ।)
मनो०—( स्वगतम् ।) इदानीं समाश्वसितास्मि ( विदूषकं करे बध्नाति ।
प्रकाशम् ।।) हताश इदानीमनुभावात्मनो दुर्नयस्य फलम् । ( दाणिं
समस्ससिदम्हि । हदास दाणिं अणुभव अत्तणो दुण्णअस्स फलं । )
वासवदत्ता—( ससम्भ्रममुपसृत्य ।) आर्यपुत्र प्रतिहतमेतदमङ्गलम् ।
( इति पादयोर्नीलोत्पलदामार्पयन्ती सोत्रासम् ।) मर्षयत्वार्यपुत्रो यन्मनोरमेति
कृत्वा नीलोत्पलदामकेन बन्धितोऽसि । (अज्जउत्त पडिहदं एदं अमङ्गलं ।
मरिसेदु अज्जउत्तो जं मणोरमेत्ति करिअ णीलुप्पलदामएण बन्धविदोसि ।)
( आरण्यिका सम्भ्रममपसृत्य तिष्ठति ।)

आरण्यिकायाः वृत्तान्तो मुखेण समाधानं इत्यर्थे । स एव नाटकं तत्र सूत्रधारो योजक इत्यु-
द्घाते सुव्यक्तम् । दुर्नयस्यानुष्ठितनीते । असमीक्ष्यकारिताया इत्यर्थं अन्वयदन्यथापरिणामि।
१ मुक्कच(मुद्धवि०) , २ गए आक्रन्दन्तीएति ० इतिदो ( धान्तरितो ) ४ केण वि सद्दो
५ आअच्छ । ६ पेक्खंतं से पेक्खाम ७ अपनयति । ८ ( सोत्त्रासं ) मर्षयतु इत्यादि राजा
वैलक्ष्यं नाटयति ' इत्येतस्य परस्तात् दृश्यते पुस्तकान्तरे । ज इत्येव तुर्ये इ या थ

तृतीयोऽङ्कः । ४१
राजा—( सहसोत्थाय विदूषकं मनोरमां च दृष्ट्वाऽत्मगतम् ।) कथं विज्ञातो-
ऽस्मि देव्या । ( वैलक्ष्यं नाटयति ।)
साङ्कृत्यायनी—( क्षणमवलोक्य सस्मितम् ।) कथमन्यदेवेदं प्रेक्षणी-
यकं संवृत्तम् । अभूमिरियमस्मद्विधानाम् । ( इति निष्क्रान्ता ।)
राजा—( स्वगतम् ।) अपूर्वोऽयं कोपप्रकारः । दुर्लभमत्रानुनयं
पश्यामि । ( विचिन्त्य ।) एवं तावत्करिष्ये । ( प्रकाशम् ।) देवि
त्यज्यतां कोपः ।
वासवदत्ता—आर्यपुत्र कोऽत्र कुपितः । ( अज्जउत्त को एत्थ कुविदो )
राजा—कथं न कुपितासि ।
स्निग्धं यद्यपि वीक्षितं नयनयोस्ताम्रा तथापि द्युति-
र्माधुर्य्येऽपि सति स्खलत्यनुपदं ते गद्गदा वागियम् ।

वासवदत्ता—एतं युष्माकं दुर्नयं प्रेक्ष्य हासो मे जायते । ( एदं
तुह्माणं दुण्णयं पेक्खिअ हासो मे जाअदि । )
राजा—देवि अलमन्यथा विकल्पितेने । पश्य ।
भ्रूभङ्गैः क्रियते ललाटशशिनः कस्मात्कलङ्को वृथा
वातोकम्पितबन्धुजीवसमतां नीतोऽधरः किं स्फुरन्।
मध्याधिककम्पितस्तनभरेणायं पुनः खिद्यते
कोपं मुञ्च तवैव चित्तहरणाद्यैतेन्मया क्रीडितम् ॥ १४ ॥
देवि प्रसीद प्रसीद । ( इति पादयोः पतति । )
वासवदत्ता—हन्ते निवृत्तं प्रेक्षणकम् । तदेहि । अभ्यन्तरमेव
प्रविशावः । ( इति निष्क्रान्ता । ) ( हञ्जे णिवुत्तं पेक्खणअं । ता एहि । अब्भ-
न्तरं एव्व पविसह्म । )
इति गर्भनाटकम् ।
राजा—( विलोक्य । ) कथमकृत्वैव प्रसादं गता देवी ।
स्वेद्दाम्भःकणभिन्नभीषणतरभ्रूभङ्गमेकं रुषा
त्रासेनापरमुत्प्लुतोत्प्लुतदृगव्यालोलनेत्रोत्पलम् ।
उत्पश्यन्नहमग्रतो मुखमिदं वेष्याः प्रियायास्तथा
भीतश्चोत्सुकमानसश्च महति क्षितोऽस्म्यहं संकटे ॥ १५ ॥
तद्यावदिदानीं शयनीयं गत्वा देव्याः प्रसादनोपायं चिन्तयामि ।
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
इति तृतीयोऽङ्कः ।
अन्यथाविकल्पितेन अहमारभिकायामासक्त इत्यादिसंशयेन । भ्रूभङ्गैरिति ।
कस्मात्केन हेतुना ललाटमेव शशी तस्य भ्रूभङ्गैः कोपजनितभ्रूविकारैः वृथा व्यर्थ-
मकारणमिति यावत् । कलङ्कः क्रियते । ललाटशशी मलिनीक्रियते इत्यर्थः ।
किं किमर्थं स्फुरन् कोपात्कम्पमानः अधरः वातेनाकम्पितं यद्बन्धुजीवकुसुमं तस्य
समतां तुल्यतां नीतः । कस्मात्पुनः अयं मध्यः अधिकं सञ्जातकम्पितौ यौ स्तनौ तयोः
भारेण खिद्यते खेदं प्राप्यते । कोपं मुञ्च यतो मया तव चित्तहरणाथैवैतत् क्रीडितम् ।
शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १४ ॥
स्वेद्दाम्भः इति । रुषा क्रोधेन हेतुभूतेन उत्पन्ना ये स्वेद्दाम्भःकणा घर्मजलबिन्द-
वस्तैः भिन्नं सिक्तं यत्सन् भीषणतरा अतिशयेन भीषणा तथा भ्रूभङ्गा यत्र तादृक् च
इदं पुरोदृश्यमानं देव्या मुखमेकम् । त्रासेन भयेन उत्प्लुतोत्प्लुते वेगोद्गते धावन्त्यौ मृग-
स्यास्येव व्यालोले अतिचपले नेत्रेऽञ्चले नेत्रकमले यस्य तादृक् प्रियाया आरण्यिकाया
इदमपरं मुखमग्रत उत्पश्यन् विभावयन् अहं भीतश्च उत्सुकमानसश्च सन्महति संकटे
क्षितोऽस्मि । शार्दूल० वृत्तम् ॥ १५ ॥ इति तृतीयोऽङ्कः ।
१ विकल्पनेन. २ अमूक्त. ३ देव्या. ४ पुनः ०श. ५ निष्क्रान्ताः संविमर्शो द्वितीयोऽङ्कः ६ मूयौ.

॥ चतुर्थोऽङ्कः ॥
—*—
( ततः प्रविशति मनोरमा )
मनोरमा—( सोद्वेगम् । ) अहो दीर्घरोषता देव्याः । एतावन्तं कालं
बद्धाया अपि प्रियसख्या आरण्यकाया उपर्यनुकम्पां न गृह्णाति । सा
तपस्विन्यात्मनो बन्धनस्य क्लेशेन तथा न संतप्यते यथा भर्तुर्दर्शननिरा-
शतया । ईदृशं चास्या दुःखं येनाद्यैवात्मानं व्यापादयन्ती मया कथमपि
निवारिता । एतं वृत्तान्तं भर्त्रे निवेदयेति वसन्तकं भणित्वागतास्मि ।
( अहो दिग्धरोसदा देवीए । एत्तिअं कालं बद्धाए पिअसहीए आरणिआए उवरि
अणुकम्पं ण गेण्हइ । सा तवस्सिणी अत्तणो बन्धणस्स किलेसेण तह ण संतप्पदि जह
भट्टिणो दंसणणिरासदाए । ईरिसं च से दुक्खं जेण अज्ज एव्व अत्ताणं वावादअन्ती
मए कहं वि णिवारिदा । एदं उत्तन्तं भट्टिणो णिवेदेहीति वसन्तअं भणिअ आअदाह्नि । )
( ततः प्रविशति काञ्चनमाला । )
काञ्चनमाला—कथमन्विष्यन्त्यापि मया भगवती साङ्कृत्यायनी
न दृष्टा । ( विलोक्य । ) तदेतामपि तावन्मनोरमां प्रक्ष्यामि । ( उपसृत्य । )
मनोरमे अपि जानासि कुत्र भगवती साङ्कृत्यायनीति । ( कहं अण्णेसन्तीए
वि मए भअवई सङ्किच्चायणी ण दिट्ठा । ता एदं वि दाव मनोरमं पुच्छिस्सं । मणोरमे
अवि जाणासि कहिं भअवई सङ्किच्चायणित्ति । )
मनोरमा—( विलोक्याश्रूणि प्रमृज्य । ) हला काञ्चनमाले दृष्टा । किं
पुनस्तया प्रयोजनम् । ( हल्ल कञ्चणमाले दिट्ठा । किं उण ताए पओअणं । )
काञ्चनमाला—मनोरमे अद्य देव्याङ्गारवत्या लेखः प्रेषितः ।
तस्मिन्वाचिते बाष्पपूर्णनयना दृढं संतप्तुमारब्धा देवी । तद्विनोदननिमित्तं
तस्या भगवतीमन्विष्यामि । ( मणोरमे अज्ज देवीए अङ्गारवदीए लेहो पेसिदो ।
सस्सि वाचिदे बप्फपुण्णणअणा दिढं संतप्पिदुं आरद्धा देवी । ता विणोदणणिमित्तं ताए
भअवदिं अण्णेसामि । )
अथ चतुर्थाङ्के अवशिष्टौ अवमर्शनिर्वहणसन्धौ निर्दिश्येते । तत्र निष्क्रान्ता मनोरमा
सतः प्रविशति मनोरमया धृता सत्विरवेगेनात्मानं नाटयन्ती आरण्यिका इत्येताव-
पर्यन्तं वासवदत्ताप्रगल्भ्या निरपायप्रियदर्शिकाप्राप्त्यवगयात्माऽडमर्शांगन्धिः । अथ
वासवदत्ताप्रसादमित्छुतो वत्सराजस्य प्रवेदो सूचयितुं प्रवेशकमारभते ततः प्रविशति
मनोरमेति । तपस्विन्यनुकम्पार्हा । अङ्गारवती प्रद्योतस्य पत्नी वासवदत्ताया माता ।
तद्विनोदननिमित्तं तस्या दुःखास्यामार्जनायैमित्यर्थः ।
१ कहं एत्थ. २ दिट्ठा ताए किं पओ०. ३ अण्णुणेमि०.

४६ प्रियदर्शिकायां
मनोरमा—हला किं पुनस्तस्मिंल्लेखे आलिखितम् । (हला किं उण
तस्सिं लेहे आलिहिदं ।)
काञ्चनमाला—या मम भगिनी सा तव जनन्येव । तस्या भर्ता
दृढवर्मा तातस्ते । तत्तव किमेतदाख्यातव्यम् । तस्य समधिकं संवत्सरं
कलिङ्गहतकेन बद्धस्य । तन्न युक्तमेतं वृत्तान्तमनिष्टं श्रुत्वा समीपस्थि-
तस्य समर्थस्य भर्तुस्त एवमुदासीनत्वमवलम्बितुमिति । (जा मह भइणी
सा तव जणणी एव्व । ताए भत्ता दिढवम्मा तादो दे । ता तव किं एदं आअच्छि-
दव्वं । तस्स समहिअं संवच्छरं कलिङ्गहएण बद्धस्स । ता ण जुत्तं एदं उत्तन्तं अणिठ्ठं
सुणिअ समीवद्विदस्स समत्थस्स भत्तुणो दे एव्वं उदासीणत्तण ओलम्विदुत्ति ।)
मनोरमा—हला काञ्चनमाले ! यदा तावदयं वृत्तान्तो भट्टिन्यै न
केनापि विज्ञापयितव्य इति भर्त्राज्ञप्तं तत्केन पुनरिदानीं स लेखः - - ।
(हला कञ्चणमाले ! जदा दाव अअं उत्तन्तो भट्टिणीए ण केण वि [
भत्तिणा आणत्ता ता केण उण दाणिं सो लेहो सुणाविदो ।)
काञ्चनमाला—अनुवाच्य तूष्णींभूताया मम हस्ता[त्स्वय-]
मेव भर्त्या वाचितः । (अणुवाइअ तुह्णीभूदाए मह ह[त्थादो
भट्टिणीए वाइदो ।)
मनोरमा—तेन गच्छ त्वम् । एषा खलु देवी
लभ्यां तिष्ठति । (तेण गच्छ तुमं । एसा क्खु देवी [
हीए चिट्ठइ ।)
काञ्चनमाला—तेन हि भट्टिनीसकाशं ग[मिष्या-]
न्ता ।) (तेणे हि भट्टिणीसआसं गमिस्सं ।)
मनोरमा—चिरं खलु म [ ]
निर्विण्णा सा तपस्विन्यात्मनो जीवितेन ।
तत्तत्रैव गच्छामि । (इति निष्क्रान्ता ।) (चिरं उ[ण]
णाअदाए । दिढं च णिव्विण्णा सा तवस्सिणी अत्तणो जीवि[देण]
भवे । ता तहिं एव्व गच्छिदि ।)
(इति प्रवेशकः ।)
समर्थस्य प्रभाववत । दन्तवल्ली हस्तिदन्ती [ ]
महागभीरितनिश्रित्यर्थे । प्रवेशक तद्देयानुदात्तोक्त्या
१ भडणिमा. २ सुण ने अनापास्त्विम समीव० (
(यन ). ४ वाइदन्नो (वाचयितव्यः) ५ ता ( नन ).

( ततः प्रविशति सोद्वेगासनस्था वासवदत्ता साङ्कृत्यायनी विभक्तश्च परिवारः । )
साङ्कृत्यायनी—राजपुत्रि अलमुद्वेगेन । नेदृशो वत्सराजः ।
कथमित्थंगतमपि भवत्या मातृपक्षपतिं विज्ञाय वत्सराजो निश्चिन्तं स्थास्यति ।
वासवदत्ता—( सास्रम् । ) भगवति अतिऋजुकेदानीं त्वम् ।
यस्य मया न कार्यं तस्य मदीयेन किं कार्यम् । भर्तुर्युक्तं ममेत-
दान्विक्षितुम् । सा पुनर्न जानात्यद्यापि तादृशी न वासवदत्तेति ।
तत्र पुनरेष आरण्यिकावृत्तान्तः प्रत्यक्षः । तत्कथमेतद् भणसि । ( भअवदि
अदिरुज्जुआ दाणिं तुमं । जस्स मए ण कज्जं तस्स ममकेरएण किं कज्जं । भट्टु-
आए जुत्तं मम एदं आलिहिदुं । सा उण ण आणादि अज्जवि तारिसी ण वासवद-
त्तेति । तत्थ उण एदं आरणिआए उत्तन्तं पच्चक्खं । ता कहं एदं भणासि । )
⸺ साङ्कृत्यायनी—यत एव मे प्रत्यक्षं सत एव ब्रवीमि । तेन ननु
कौमुदीमहोत्सवे त्वां हासयितुं तथा क्रीडितम् ।
वासवदत्ता—भगवति एतदत्र सत्यम् । तथा हासितास्मि येन
भगवत्याः पुरतो लज्जया कथमपि तिष्ठामि । तत्किं तदीयया कथया ।
नन्वेनेनैव पक्षपातेनैतावतीं भूमिं नीतास्मि । ( इति रोदिति । ) ( भअवदि
एदं एत्थ सच्चं । तह हासिदह्मि जेण भअवदीए पुरदो लज्जाए कहं वि चिट्ठामि । ता
किं तकेरएण कहाए । णं एदेण एव्व पक्खवादेण एत्तिअं भूमिं णीदह्मि । )
साङ्कृत्यायनी—अलं राजपुत्रि रोदितेन । नेदृशो वत्सराजः ।
( विलोक्य । ) अथवा प्राप्त एवायं यस्ते मन्युप्रमार्जनं करोति ।
वासवदत्ता—मनोरथा इदानीमेते भगवत्याः । ( मणोरहा दाणिं एदे
भअवदीए । )
( ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च । )
राजा—वयस्य क इदानीमभ्युपायः प्रियां मोचयितुम् ।
विदूषकः—भो वयस्य मुञ्च विषादम् । अहं त उपायं कथयि-
ष्यामि । ( भो वयस्स मुञ्च विसादं । अहं दे उवाअं कहेस्सं । )
प्रवेशोऽङ्कद्वयस्थाने नैष्क्रमप्रवेशिकैः ॥ इति । अतिऋजुका अतिमात्रेण
सरलास्वभावा । एतदप्रजानानेत्यर्थः । मया न कार्यं ममेष्टकार्येऽपि आरण्यिका-
संस्कारेणोपायादिति यावत् । आर्याया मम्मानु...रणणी तथानुदण्डमंजूषा। दृग्निमित्तस्य
दृष्टसम्पदां कृच्छ्रेण । पक्षपातेन रजः पक्षपातेन ।
१ अतिऋजुका २ पूर्वोक्तं वदि... मातृपक्षीयस्य ( रत्न ) क०भ०, ३ अयं बन्ध०.

Here is the complete and faithful line-by-line transcription of the page into Devanagari:

राजा—(सधैर्यम्।) वयस्य त्वरिततरमभिधीयताम्।
विदूषकः—भो त्वं तावदनेकसङ्गरसंघट्टप्रभावबाहुशाली। पुनरप्य-
नेकगजतुरगपदातिदुर्षिहबलसमुदितः। तत्सर्वबलसंदोहेनान्तःपुरं सुपीड़ितं
कृत्वेदानीमेवारण्यिकां मोचय। (भो तुमं दाव अणेअसमरसङ्घट्टप्पहावबाहु-
साली। पुणो वि अणेअगअतुरगपदाइदुव्विसहबलसमुदिदो। ता सव्वबलसन्दोहेण
अन्तेउरं सुपीड़िअं करिअ दाणिं एव्व आरण्णिअं मुचावेहि।)
राजा—वयस्य अशक्यमुपदिष्टम्।
विदूषकः—किमत्राशक्यम्। यतस्तावत्कुम्भवामनवृद्धकञ्चुकि-
वर्जितो मनुष्योऽपरो नास्ति तत्र। (किं एत्थ असक्कं। जदो दाव कुम्भवमण-
वुड्ढकञ्चुइवज्जि

चतुर्थोऽङ्कः । ४९
तदेहि । देवीसकाशमेव गच्छावः ।
विदूषकः—भोः गच्छ त्वम् । अहं पुनरिदानीमेव बन्धनात्क-
थमपि परिभ्रश्यागतोऽस्मि । तन्न गमिष्यामि । (भो गच्छ तुमं । अहं
दाणि एव्व बन्धणादो कदं वि परिब्भंशिअ आअदोम्हि । तो ण गमिस्सं ।)
राजा—(विहस्य कण्ठे गृहीत्वा बलान्निर्नेयति ।) मूर्ख आगम्यतामा-
गम्यताम् । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इयं देवी दन्तवलभीमञ्चमध्यास्ते ।
यावदुपसर्पामि । (सत्वरमुपसर्पति ।)
(वासवदत्ता सखेदमासनादुत्तिष्ठति ।)
राजा—
किं मुक्तासनमलं मयि संभ्रमेण
नोत्थातुमित्थमुचितं मम तान्तमध्ये ।
दृष्टिम्रसादविधिमात्रहतो जनोऽय-
मत्यादरेण किमिति क्रियते विलक्षः ॥

१० प्रियदर्शिकाया
भ्रूभङ्गं न करोषि रोषिषि मुहुर्मुग्धेक्षणे केवलं
नातिस्फुरिताधरानवरतं निःश्वासमेवोज्झसि ।
वाचं नापि ददासि तिष्ठसि परं प्रध्याननम्रानना
कोपस्ते स्तिमितो' निपीडयति मां गूढप्रहारोपम ॥ ३॥
प्रिये प्रसीद प्रसीद । ( इति पादयो पतति । )
वासवदत्ता—अतिसुष्ठितो नन्वसि । किमिदानीं दुःखित जनं
निवारयसि । उत्तिष्ठे २ कोऽत्र कुपित । ( अदिसुट्ठिदो ण सि । किं दाणिं
दुक्खिदं जणं विआरेसि । उठ्ठेहि को एत्थ कुविदो । )
साङ्कृत्यायनी—उत्तिष्ठ महाराज । किमनेन । अन्यदेव तावदु-
द्वेगकारणमस्या ।
राजा—( ससम्भ्रमम् १ ) भगवति किमन्यत् ।
( साङ्कृत्यायनी कर्णे कथयति । )
राजा—( विहस्य । ) यद्येवमलमु

चतुर्थोऽङ्कः । ५१
वर्त्ता न सं - -
निर्दिष्टाक्रान्तमन्दं प्रतिदिनविरमद्वीरदासेरकौघे
शश्वत्संशीर्यमाणद्विपतुरगनराणीकनिःशेषसैन्यम् ।
अद्य श्वो वा विभग्ने झटिति मम बलैः सर्वतस्तत्र दुर्गे २ सति
बद्धं युद्धे हतं वा भगवति न चिराच्छ्रोष्यसि त्वं कलिङ्गम् ॥ ५ ॥
साङ्कृत्यायनी—राजपुत्रि प्रथमतरमेव भवत्याः कथितं मया
त्यमप्रतिविधाय वत्सराजः स्थास्यतीति ।
वासवदत्ता—यद्येवं प्रियं मे । ( जइ एवं पिअं मे । )
( प्रविश्य । )
प्रतीहारी—जयतु जयतु भर्ता । एष खलु विनयसेनो दृढवर्मक-
-ञ्चुकिसहितो हर्षसमुत्फुल्ललोचनः प्रियं निवेदयितुकामो द्वारे तिष्ठति ।
जेदु जेदु भट्टा । एसो क्खु विअअसेणो दिढवम्मकञ्चुइसहिदो हरिससमुप्फुल्ललोअणो
पिअं णिवेदिदुकामो दुवारे चिट्ठइ । )
वासवदत्ता—( सस्मितम् । ) भगवति यथा तर्कयामि परितोषि-
-तास्म्यार्यपुत्रेणेति । ( भगवदि जह तक्केमि परितोसिदह्मि अज्जउत्तेणेति । )
साङ्कृत्यायनी—वत्सराजपक्षपातिनी खल्वहं न किञ्चिदपि ब्रवीमि ।
राजा—शीघ्रं प्रवेशय तौ ।
प्रतीहारी—तथा । ( इति निष्क्रान्ता । ) ततः ।
( ततः प्रविशति विजयसेनः कञ्चुकी च । )
विजयसेनः—भोः कञ्चुकिन् । अद्य स्वामिपादा द्रष्टव्या इति
यत्सत्यमनुपमं कमपि सुखातिशयमनुभवामि ।

वृत्तम् ॥ ४ ॥ निर्दिष्टेत्यादि । हे भगवति साङ्कृत्यायनीमुद्दिश्यैतत् । अद्य
श्वो वा मम बलैः तत्र तस्मिन् दुर्गे झटिति शीघ्रं सर्वतः विभग्ने विध्वस्ते त्वं कलिङ्ग-
कलिङ्गराजमचिरादेव युद्धे बद्धं हतं वा श्रोष्यसि । कथम्भूतमित्याह । निर्दिष्टेनोपरिक्षिप्तेन
आक्रान्तेन अभिद्रवेण मन्दं निर्गतार्हं । निर्दिष्टारकन्दमन्देति पाठे निर्दिष्टे य आक्रन्दो
दारुणो रणः । आक्रन्दो दारुणे रणे इत्यमरः । प्रतिदिनं दिने दिने विरमन् क्षीयमाणं वीराणां
दाशेराणां विक्रान्तानां च । भृत्ये दासेरदासो वा इत्यमरः । इत युद्धादिव्यापारो यस्य तम् ।
शश्वदजस्रं शीर्यमाणा ध्वस्यमाना द्विपा गजाः तुरगा नरा योधाश्च यस्मिंस्तत् निःशेषं क्षीणं
निःशेषं बलं सैन्यं यस्य तम् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ५ ॥ वत्सराजपक्षपातिनी एतेनेदं
पक्षपातेनेत्यादि वासवदत्तावचनं मनसि कुर्वन्त्याः सोल्लुण्ठनोक्तिरियम् ।
१ ०क्रन्द०. २ सर्वतस्तं. ३ पारि.

कञ्चुकी—विजयसेने अवितथमेतत् । पश्य ।
सुखनिर्भरॊऽन्यथापि स्वामिनमवलोक्य भवति भृत्यजनः ।
किं पुनरखिलविघटननिर्व्यूढप्रभुनियोगभरः ॥ ६ ॥
उभौ—( उपसृत्य ।) जयतु जयतु स्वामी ।
( राजा उभावपि परिष्वजते । )
कञ्चुकी—देव दिष्ट्या वर्धसे ।
हत्वा कलिङ्गहतकं दृढमस्त्स्वामी निवेशितो राज्ये ।
देवस्य समादेशो निर्व्यूढो विजयसेनेन ॥ ७ ॥
वासवदत्ता—अयि भगवति अभिजानास्येतं कञ्चुकिनम् ।
( अइ भयवइ अभिजाणासि एदं कञ्चुइ । )
साङ्कृत्यायनी—कथं नाभिजानामि । ननु स एष यस्य हस्ते
मातृष्वस्रा ते पत्रिश्र्मनुप्रेषितवती ।
राजा—साधु विजयसेनेन महाव्यापारोऽनुष्ठितः ।
( विजयसेन पादयो पतति । )
राजा—देवि दिष्ट्या वर्धसे । प्रतिष्ठितो राज्ये दृढवर्मा ।
वासवदत्ता—( सहर्षम् ।) अनुगृहीतास्मि । ( अणुगहिदम्हि । )
विदूषकः—ईदृशेऽभ्युदयेऽस्मिनानुकूल एतत्करणीयम् । ( राजानं
निर्दिश्य वीणावादन नाटयन् । ) गुरुपूजा । ( आत्मना यज्ञोपवीतं दर्शयन् । )
ब्राह्मणस्य सत्कारः । ( आरण्यिकां सूचयन् । ) सर्वबन्धनमोक्ष इति ।
( ईरिसे अब्भुदए अस्मिं राअउले एदं करणिज्जं । गुरुपूजा । बह्मणस्स सक्कारो ।
सव्वबधणमोक्खोत्ति । )
राजा—( वासवदत्तामवलोक्य छोटिकां ददत् ।) साधु वयस्य साधु ।
अवितथं तथ्यम् । सुखेति । अन्यथापि मदप्रभुकार्यकरणमन्तरेपि
स्वामिनमवलोक्य भृत्यजनः सुखेन निर्भर नितरां पूर्णो भवति । किं पुन अखिलस्य
विघटननेन वमनेनेति यावत् निर्व्यूढः साध्यत्वान्नीतः प्रभोर्नियोगस्य निर्दिष्टकार्यस्य भारो येन
सः । सुखनिर्भरो भवेदिति वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ हत्वेति । विजयसेनेन कलिङ्गहतकं
हत्वा अस्मत्स्वामी राज्ये निवेशितः प्रतिष्ठापितो हि। देवस्य समादश निर्व्यूढः सम्पादितः
ननु ॥ ७ ॥ अभ्युदये इत्यत्रागादीनोपारेक्षायाम् । गुरुपूजा इत्यर्थिनिरदनम् सत्कारः ।
छोटिकां अङ्गुष्ठमध्यमयोगेनिति गन्धव्यजन्यो ध्वनिविशेषः ।
१ एतन्नास्ति पुस्तकान्तरे २ सोऽहम् अस्मत्स्वामिति निवेशिते ३ दृशाऽऽश्वास्य पत्र
इत्यादिप्रमादिना ४ काष्ठ०-पुस्तके ५ महा० ६ प्रख्यातं जयतु आवुत्त (रेषु अन्य
वुत्तो) इत्याधिक पुस्तकान्तरे