परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

११२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
नन्वेवं ‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इत्यत्रेव ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्र
परमकारीषगन्धीति । ननु पूर्वपदस्येति विशेष्यान्तरसत्त्वेन तदादिविशेष्यक-
तदन्तविधेरभावेन षष्ठ्यन्तं पदघटितं पूर्वपदं विशेष्यमादाय पूर्वपरिभाषया तदन्त-
विधिनिषेधेन वा ‘ष्यङः’ इत्यस्य ष्यङन्ततदादिभिन्नपूर्वपदस्येत्यर्थेनात्र संप्रसारणा-
प्राप्त्याऽवतरणासङ्गतिरिति चेत्—
अत्र केचित्—इवशब्दस्य ‘अतिकारीषगन्ध्यापुत्र’ इत्यतोऽग्रे योजनेन ‘मरु-
वदुशीनरेषु जलमि’तिवत् ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्रेव स्वप्रतियोगिकाभाववत्त्व-
सम्बन्धेन ‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इत्यत्रापि स्यादित्यवतरणाशयः । परिभाषा-
ऽर्थस्तु—स्त्रीप्रत्ययबोधकपद्

..." -> wait:
"...निष्ठावच्छेदकताप्रयोजकत्वं ष्यङ इत्युपसर्जनत्वात् ष्यङन्ततदादिरूपपूर्वपदाभावेन न सम्प्रसारणम् । कन्लुबन्ते तु ष्यङ उपसर्जनत्वेऽपि ष्यङन्ततदादिरूपपूर्वपदत्वादुपसर्जनवाक्येन सम्प्रसारणसिद्धिः ।"
YES!
In the first case (without tadadi), because it is उपसर्जन, ष्यङ् doesn't have tadadi, or wait:
"ष्यङ इत्युपसर्जनत्वात् ष्यङन्ततदादिरूपपूर्वपदाभावेन न सम्प्रसारणम्।"
Wait! Look at the word: is it "इत्युपसर्जनत्वात्"?
Yes! इ-त्यु-प-स-र्ज-न-त्वा-त् = इत्युपसर्जनत्वात्!
Wait, let's look at the letter between 'इत्यु' and 'सर्जन':
It is 'प'! Yes, 'इत्युपसर्जनत्वात्'!
Wait, look at the letter before 'प': 'त्यु'! Yes, it has the u-kar at the bottom of त्य!
So: "ष्यङ इत्युपसर्जनत्वात्"!

Wait, let's check Line 7:
"वाक्येन सम्प्रसारणसिद्धिः । ननु 'परमकारीषगन्धीपुत्र' इत्यत्र परमपदोत्तरटापा ष्यङा"

११४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
प्रत्यासत्त्या यस्य समुदायस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वमानेयं तदर्थं प्रत्यनु-
पसर्जनत्वमेवैतत्परिभाषाप्रवृत्तौ निमित्तम्, तेन ‘अतिराजकुमारिः’ इत्यादौ
राजकुमारीशब्दार्थस्य अतिशब्दार्थं प्रत्युपसर्जनत्वेऽपि तदर्थं प्रत्यनुपसर्जन-
त्वात्तदादिनियमाभावेन ह्रस्वसिद्धिः ।
इति यावत् । इत्थं च लक्ष्ये परिभाषाप्रवृत्तेरेव ‘यः स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं प्राधान्येनाऽऽह’
इत्यादिमूलग्रन्थोऽप्यञ्जसैवोपपद्यते । अस्या लक्ष्ये प्रवृत्तावपि ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषानिषेध-
कत्वमार्थिकं बोध्यमिति प्राहुः ।
तत्त्वविदस्तु—‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इति प्रयोगदर्शनात् ‘यस्मात्प्रत्ययविधि-
स्तदादिप्रत्यय’ इति विभक्तयोगे ‘नेयङुवड्स्वि’त्यतोऽस्त्रीत्यस्य सम्बन्धेन स्त्रीप्रत्ययभिन्ने
प्रत्यये गृह्यमाणे तदादेरित्यस्योपस्थित्या स्त्रीप्रत्यये ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषाया अप्र-
वृत्तेश्च ‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इत्यत्रेव ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्रापि संप्रसारणं
स्यादिति यथाश्रुतमेवावतरणार्थमुपपाद्य, स्त्रीप्रत्ययये तदादिनियमो नेति निषेधः
अनुपसर्जनेनैव स्त्रीप्रत्ययेन गृह्यत इति परिभाषार्थः । अत एव उपसर्जने स्त्रीप्रत्यये
तदादिनियमादि’ति कौमुदीग्रन्थोऽपि स्वरसत उपपद्यते । प्रथमकल्पे इवशब्दस्या-
न्यत्रान्वयकल्पनं तु न युक्तम् ; इवशब्देन समासस्य नित्यत्वात्तस्य अन्यत्रान्वयासम्भ-
वात् । द्वितीयकल्पेऽप्यनुपसर्जन इत्यस्य विधिसूत्रे उपस्थितिमात्रविधानेन दोषवार-
णात्तदादिनियमो नेति निषेधविधानस्य वैयर्थ्यापत्तिरिति वदन्ति ।
यद्यपि कब्लुबन्त-कारीषगन्ध्याशब्देन परमशब्दस्य समासे परमकारीष-
गन्ध्याशब्दे उपसर्जनत्वलक्षणभेदेन फलभेदः ; तथापि तस्य रूपस्य भाष्याद्यनुक्तत्वेन
विशेषानवधारणात् तस्याकिञ्चित्करत्वमेव ।
योजने दोष एव, तत्कल्पे ‘ष्यङन्ततदाद्यन्तपूर्वपदस्य सम्प्रसारणमि’ति सूत्रार्थेन परिभाषाया अनु-
पसर्जनस्त्रीप्रत्ययविषये लक्ष्येऽतदादौ तदादित्त्वारोपेऽपि सूत्रे तदन्तविधिनिषेधाभावेन ‘अतिकारीष-
गन्ध्या पुत्रः’ इत्यत्र सम्प्रसारणापत्तेस्तादवस्थ्यात् ।
वस्तुतस्तु—द्वितीयकल्पोक्तावतरणग्रन्थयोजनानुसारेणापि ‘परे तु’ मतं सूपपादम् । तथा
हि अवतरणग्रन्थे हि ‘येने’त्यस्याध्याहारः । अध्याहृतञ्च करणतृतीयान्तम् । एवञ्च येन कारणेन =
येन कारणेन ‘परमकारीषे’त्यादौ सम्प्रसारणं जायते, तेनैव ‘अतिकारीषे’त्यत्रापि सम्प्रसारणं
स्यादिति योजनीयम् । केन कारणेनेति चेत् ? परिभाषाया अभावे ‘ष्यङः’ इत्यत्र तदन्तविधिद्वयेनेति
बोध्यम् । स्वीकृतायान्तु परिभाषायां पूर्वपदस्व अनाक्षेपे विशेष्यान्तरसत्त्वे धर्मिण उपस्थितौ च
मानाभावेन ‘ष्यङन्ततादित्वविशिष्टस्य पूर्वपदस्य’ इत्यर्थेन ‘परमकारीषगन्धी’ति भाष्योदाहरणे
सम्प्रसारणस्य, ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्रः’ इत्यत्र सम्प्रसारणाभावस्य चोपपत्तौ न दोष इति
बोध्यम् । एतेन अवतरणस्य नावतार्यमाणार्थानपोद्यत्वमिति वदन्तः परास्ताः ।
इति परिभाषार्थं इति । अत्रापि अल्पे पृथग्वाक्यकरणापत्तिर्बोध्या ।

२६ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ११५
अत एवात्र परिभाषायां न शास्त्रीयमुपसर्जनत्वमसम्भवात् । अस्याः
अत एवेति । एतल्लक्ष्यसिद्धयर्थं प्रत्यासत्तेरवश्याऽऽश्रयणीयत्वादित्यर्थः । शास्त्री-
यम् = प्रथमानिर्दिष्टमित्यादि । असम्भवात् = प्रत्यासत्तेर्दुरुपपादत्वात् ।
वस्तुतस्तु—शास्त्रीयमेवोपसर्जनत्वमस्यां ग्राह्यम् । अत एव ‘अर्धं नपुंसकम’ इत्या-
द्येकदेशिसमासविधायकशास्त्रप्रत्याख्यानपरभाष्येण न विरोधः; अन्यथा ‘अर्धं नपुंसक-
मि’ति सूत्रेण समासेऽर्धपदार्थस्य विशेष्यत्वेन ष्यङ उपसर्जनत्वात् ‘अर्धंकारीषगन्ध्या
पुत्र’ इति रूपम्, कर्मधारयसमासेन तत्प्रत्याख्यानपक्षे च कारीषगन्ध्यापदार्थस्यैव
विशेष्यत्वादनुपसर्जनत्वेन सम्प्रसारणे ‘अर्धकारीषगन्धीपुत्र’ इति फलभेदाद्भाष्यसङ्गतिः
स्पष्टैव । मम तु एकदेशिसमासविधायकसूत्र

‘प्रत्ययग्रहण’ इत्यस्यापवादत्वात् तदेकवाक्यतापन्नतत्वाच्चात्रापि ग्रहणपद-
न चोपसर्जनपदार्थतावच्छेदकीभूतायाः स्वान्ततदाद्यवधिकपूर्वपदप्रयोज्यविशेष्य-
तायाः स्वान्ततदाद्यर्थावयवावृत्तेर्ग्रहणेन एकदेशिसमासेऽपि ष्यङोऽनुपसर्जनत्वात् ‘अर्ध-
कारीषगन्धीपुत्र’ इत्येव रूपमिति नोक्तफलभेदः, ‘स्त्रीभ्यो ढग्’त्यस्य ‘स्त्रीवाचकाड्
ढगि’त्यर्थस्यैव सत्त्वेन स्त्रीप्रत्ययमात्रस्य कथञ्चिच्छास्त्रीयोपसर्जनत्वसम्भवेऽपि फलाभाव
इति वाच्यम् ; ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्र अतिपदार्थस्यातिक्रमणकर्तुरपि कारीष-
गन्ध्यावयवस्य विवक्षणे संप्रसारणापत्तेर्दुद्धरत्वात् , स्त्रीवाचकादित्यर्थे मानाभावाच्च ।
अत एव शुभ्रादिगणे विमातृशब्दपाठश्चरितार्थ इति सङ्क्षेपः ।
इति सङ्क्षेप इति । शास्त्रीयोपसर्जनत्वस्वीकारे ‘गङ्गा च यमुना चे’ति द्वन्द्वे द्वयोः
प्रथमान्तपदजन्यबोधविशेष्यत्वेन उपसर्जनतया तदादिनियमेन समुदायस्य आबन्ततदादित्वा-
भावेन ‘औङ आपः’ इति शी न स्यात्, अतिशब्देन समासे ह्रस्वश्च न स्यात् । लौकिकोपसर्जनत्व-
स्वीकारे तु स्वान्ततदाद्यवधिकपूर्वपर्याप्तप्रयोजकतैतादेः अभावेनोपसर्जनत्वाभावात् तदादित्वा-
रोपेण आबन्ततदादित्वात् शीभावस्य सिद्धिरिति लौकिकमेव वरम् । ‘अतिगोबष्कयणिः’ इत्यत्र
ह्रस्वसिद्धये प्रकारतायाम् अवयवावयविभावसम्बन्धेतरसम्बन्धावच्छिन्नेति विशेषणं देयम्, तेन
‘गोबष्कयणी’त्यत्र ‘बष्कयण्यभिन्ना गौः’ इति अभेदेन बोधादभेदस्य सम्बन्धाभावेन बष्कयणी-
निष्‍ठप्रकारतायाः सम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावात् अनुपसर्जनतयाऽतदादौ तदादेरारोपात् ह्रस्वः सिद्धः ।
एवमारम्भप्रत्याख्यानयोः फलभेदोऽपि न ; शास्त्रीयोपसर्जनत्वस्वीकारे ‘उपसर्जनम्’ति महा-
संज्ञाकरणेन लौकिकोपसर्जनत्वस्य तदीयोद्देश्यतावच्छेदकत्वेन उभयोरपि ग्रहणे गौरवाच्च ।
किञ्च—शास्त्रीयोपसर्जनत्वस्वीकारे परिभाषायाः किं प्रयोजनम् ? न च ‘परमकारीष-
गन्धी’त्यत्र अतदादौ तदादित्त्वारोपात् सम्प्रसारणसिद्धिः ; न च तदन्तविधिद्वयेन तत्सिद्धिः, तथा
सति ‘अतिकारीषगन्ध्ये’त्यत्रापि तदापत्तेरिति वाच्यम् ; ‘न ह्येकं प्रयोजनं योगारम्भं प्रयोजयति’
इति न्यायेन ‘ष्यङः सम्प्रसारणम्’ इत्यत्र अनुपसर्जनस्येति पाठेन सम्प्रसारणसिद्धेः । न च परिभाषा-
भावे ‘परमा चासौ खट्वा चे’ति कर्मधारये ‘परमखट्वै’ति जाते तस्मात् ङे विभक्तौ ‘आबन्त-
तदादित्वविशिष्टङिड्वचनतदातेः परस्य ङिद्वचनस्य याडि’ति ‘याडापः’ इत्यस्यार्थेन ‘खट्वे’त्यस्य
आबन्ततदादित्वेन ‘परमखट्वे’त्यस्य तथात्वाभावेन याड् न स्यात् इति वाच्यम् ; ‘आबन्तं यत्तदादि
तदन्तं ङिड्यस्माद्विहितस्तदादिस्तस्मात्परस्य ङिद्वचस्य याडि’त्यर्थेन परिभाषाया अभावेऽपि तत्र
याट्सिद्धेः । न चैवं ‘अतिखट्वाय’ इत्यत्रापि तथात्वात् याट् स्यादिति वाच्यम् ; लक्षणप्रतिपदोक्त’-
परिभाषया आकारस्य प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणेनादोषात् । एवञ्च ‘अतिबहुश्रेयसी, अतिगङ्गायमुना’
इत्यादौ परिभाषासत्त्वेऽसत्त्वे वा‘गोस्त्रियोरि’त्यत्र तदन्तविधिद्वयं विना ह्रस्वानापत्त्या न ते फले ।
कृते तु तदन्तविधिद्वये ‘अतिगोबष्कयणिः’ इत्यत्रापि तेनैव ह्रस्वसिद्धेर्नैतदपि परिभाषाफलम् ।
वस्तुतस्तु—स्थलत्रयेऽपि न ह्रस्वः, तदन्तविधिद्वयञ्च नेति न तत्र काचिदपि विचारणा ।
‘कारीषगन्धीपुत्रः’ इति कन्लुबन्तस्थले परिभाषासत्त्वे तदभावे च शास्त्रीयोपसर्जनत्वाभावात् नैतत्

२६-२७ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ११७
सम्बन्धेन स्त्रीप्रत्ययसामान्यग्रहणे तद्विशेषग्रहणे च प्रवृत्तिः, न तु स्त्री-
प्रत्ययास्त्रीप्रत्ययग्रहणे । ध्वनितं चेदमर्थवत्सूत्रे भाष्ये ।
इयं च वाचनिक्येव । ‘ष्यङः’ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २६ ॥
नन्वेवं ‘तरप्तमौ घ’ इत्यादिना तरबन्तादेः संज्ञा स्यादत आह—
विस्तरस्तु नन्वेवमपि ‘अतिखट्वाये’त्यत्रत्य-शब्देन्दुशेखरटिप्पणे द्रष्टव्यः ।
वाचनिक्येवेति । भाष्ये वचनरूपेण पठिता, न तु ज्ञापकमुपन्यस्तमित्यर्थः ।
अस्यां ज्ञापकन्तु ‘यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादे’रिति विभक्तयोगे ‘नेयङुवङि’त्यतोऽस्त्रीत्यस्य
अनुवृत्त्या प्रसज्यप्रतिषेधात्प्रधानन्यायेन प्रधानेऽनुपसर्जने स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमो
नेति अस्त्रीति निषेधवचनमेवेति दिक् ॥ २६ ॥
परिभाषाफलम्

११८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २७ ॥
—: ✤ :—
सुप्तिङन्तमि'त्यन्तग्रहणमस्यां ज्ञापकम् ।
न च प्रत्यययोः पदसंज्ञायामपि ‘प्रत्ययग्रहण’-परिभाषया तदन्त-
संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति । साक्षात्संज्ञानिष्ठविधेयतानिरूपितो-
द्देश्यताप्रयोजकं प्रत्ययमात्रवृत्तिविषयताप्रयोजकं पदं तदादिशब्दस्वरूपं विशेष्य-
मादाय तदन्तोपस्थापकं न भवतीत्यर्थः । साक्षात्पदनिवेशादेव प्रातिपदिकसंज्ञासूत्रे
तदन्तविधिसिद्धिः ; अन्यथा कृत्तद्धितप्रत्ययपदानां तदन्तबोधकत्वानापत्तिः ।
नन्वेवमपि ‘षः प्रत्ययस्ये’त्यत्र प्रत्ययपदस्य साक्षादुद्देश्यताप्रयोजकत्वाभावेन
निषेधाप्रवृत्त्या तदन्तविधौ ‘षण्णामि’त्यादौ षस्येत्वापत्तिः, स्फादौ तदनापत्तिश्चेति
चेन्न । तत्र प्रत्ययपदस्य प्रत्ययबोधकसूत्रस्थ-ष्फादिपदबोधकत्वेन प्रत्ययबोधकत्वा-
भावेनादोषात् ।
अन्तग्रहणमस्यां ज्ञापकमिति । न च अन्तग्रहणसत्त्वे ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषया
सुप्पदेन सुबन्ततदादेर्ग्रहणेन बहुव्रीहिणा सुबन्ततदाद्यन्तस्य पदसंज्ञा, तदभावे च
सुबन्ततदादेरेवेति फलभेद इति वाच्यम् ; ‘यस्मात्प्रत्यय’ इत्यतस्तदादिपदस्यानु-
वृत्त्या अन्तग्रहणे सत्यसति वा तदादेरेव पदसंज्ञायां फलभेदाभावात् ।
केचित्तु—अत्र विशेष्यान्तरस्य अन्तपदस्य सत्त्वेनोपस्थित-तदादेः ‘प्रत्ययग्रहण’-
परिभाषास्थ-‘अन्ये तु’-मतरीत्या ‘सुप्तिङन्त’निरूपितविशेष्यत्वेन न फलभेदः ।
षण्णामित्यादौ षस्येत्त्वापत्तिरिति । न च फलाभावः ; षष्ठादिशब्दे षकारस्य इत्त्वा-
पत्त्या ङीषः प्रसङ्गात् ङीपि ङीषि च स्वरे भेदात् षट्ठित्वं तु ‘पञ्चमो’त्यादौ चरितार्थमिति
बोध्यम् । न च षष्ठशब्दात् ङीपि ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ इत्यनेन ङीप उदात्तत्वे स्वर-
भेदाभावेन इत्संज्ञानापत्तौ फलाभावेन तदन्तविध्यभावप्रसङ्ग इति वाच्यम् ; षष्ठशब्दादाचार-
क्विबन्तात् ण्यति ङीषि फलसत्त्वादिति भावः । एवं ‘चूटू’ इत्यादावपि तदन्तविधौ जसादौ
इत्त्वानापत्तिः, टीकाशब्दादौ चाऽऽपत्तिरिति बोध्यम् ।
अदोषादिति । अन्ये तु—‘स्वावयव-षकारावच्छेदेन प्रत्ययस्यैवेत्संज्ञा’ इत्यर्थकरणेन
प्रत्यये साक्षादुद्देश्यतायाः सत्त्वात्परिभाषाप्रवृत्तिः सूपपादेति वदन्ति ।
पदसंज्ञायां फलभेदाभावादिति । नन्वत्र सुप्तिङन्तमिति बहुव्रीहिः, तथा सति
अन्तपदार्थे विशेषणतया उपस्थितस्य सुपोन्यत्र विशेषणत्वेन अन्वयायोगात् सुबन्ततदाद्यन्तस्य
इत्यर्थोऽसङ्गत इत्यरुचेराह—केचित्त्विति । अन्ये तु मतरीत्येति । ‘विशेष्यान्तरसत्त्वे तस्यैव
प्रत्ययपदं विशेषणम् ; विशेष्यान्तरन्तु तदादेः’ इत्युक्तरीत्या इत्यर्थः । सुबन्तान्तस्य तदादेरित्यर्थे-
ऽपि न फलभेद इति तात्पर्यम् ।

न्ताद्धातोर्लटि?
It has 'क्वि': क + व + इ-कार = 'क्वि'.
Wait, before 'ब':
आचारक्विबन्तात्!

Wait, what follows?
"धातोर्लटि ओ + अतुः, उः' इत्यत्र च तत्सम्भवात् ।"
Wait, look at: "ओ + अतुः, उः"?
Wait, look at line 32:
"धातोर्लटि"
Then:
" ' " (single quote)
Then: 'आ' or 'ए' or 'इ'?
Wait, let's look at the letters after 'धातोर्लटि':
It looks like: 'ए' or 'ऐ' or 'ओ'?
Wait, in Lakara:
What are the tiṅ suffixes?
तिप् तस् झि... थास् आथाम् ध्वम्, इड् वहि महिङ्.
Wait, 'व्यतिसे' has 'से' (थास् -> से).
What about: 'व्यति...'?
Look at:
" ' ... + अतुः, उः' "
Wait, let's read the characters:
" ' ई + अतुः, उः' " ?
No, in Lit: 'अतुस्', 'उस्'!
Parasmaipada Lit endings: णल्, अतुस्, उस्!
Wait, what is before '+ अतुः'?
Is it 'ए + अ

):
Wait, between 'त' and 'वि', is that 'न' or 'न्'? It's a full 'न'.
So भाष्यतनविशेषित्य or भाष्यतन्विशेषित्य. Actually, look at 'त' and 'न': it looks like 'तन' or 'तन्'? It's 'तन'.
Wait, could it be भाष्यतन्विशेषित्य? Let's check भाष्यतनविशेषित्य vs भाष्यतन्विशेषमाश्रित्य:
Wait, let's look at L23:
यत्तन्विशेषमाश्रित्येति । 'परौ तरप्तमपौ घः' इति न्यासरूपमिति तदर्थः ।
Notice in L23 it says: यत्तन्विशेषमाश्रित्येति!
Wait, why does L23 say यत्तन्विशेषमाश्रित्येति if L6 says भाष्यतनविशेषित्य?
Because the commentator (Bhairava Mishra or Vaidyanatha Payagunde - this is Prabhā or Gadā commentary!) is commenting on Nāgeśa's text which originally was: भाष्ये तन्विशेषमाश्रित्य or तन्विशेषमाश्रित्य!
The typesetter made an error in the mūla text!
Let's check if the typesetter actually wrote: भाष्यतनविशेषित्य or भाष्यतन्विशेषमाश्रित्य?
Wait, let me look AGAIN at that word in L6:

२८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२१
ननु 'अवतंसे नकुलस्थितम्'त्यादौ नकुलस्थितशब्दस्य क्तान्तत्वा-
भावात् समासो न स्यादत आह—
कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २८ ॥
—: ० :—
अस्याश्च कर्मणि क्तान्त उत्तरपदेऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इत्यर्थके
'गतिरनन्तर' इति सूत्रेऽनन्तरग्रहणं ज्ञापकम् । तद्धि 'अभ्युद्धृतम्'त्यादौ
अतिव्याप्तिवारणार्थम् । 'प्रत्ययग्रहण'परिभाषयोद्धृतस्य क्तान्तत्वाभावा-
देवाप्राप्तौ तद् व्यर्थं सदस्या ज्ञापकम् ।
न च 'अभ्युद्धृतम्'त्यादौ परत्वाद् 'गतिर्गतावित्यनेन अभेर्निघात
एवेति वाच्यम् ; पादादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन च तदप्राप्तेः । अनन्तर-
ग्रहणे कृते तु तत्सामर्थ्याद् गत्याक्षिप्तधातुनिरूपितमेव आनन्तर्यं गृह्यत इति
न दोषः ।
न च 'अभ्युद्धृतम्'त्यादावभिना समासेऽनन्तरस्य उदः पूर्वपदत्वा-
'एतन्निषेधसामर्थ्यादेव प्रदेशेष्वपि न तदन्तविधिरि'ति क्वाचित्कः प्रक्षिप्तः पाठः,
न चेत्याद्यग्रिमशङ्कानुत्थानप्रसङ्गादिति संक्षेपः ॥ २७॥
पादादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन चेति । चो हेतौ, यस्माद्धेतोः पदात्परत्वा-
भावोऽतः पादादित्वं तेनेत्यर्थो न तु 'गतिर्गतावि'त्यस्याप्राप्तौ द्वितीयो हेतुरयम्, पदा-
दित्यस्य 'कुत्सने च सुपी'त्यतः प्रागेव निवृत्तेः ।
दीर्घादि'ति ज्ञापकाद्विभक्तिसंज्ञाऽपि न तदन्तस्य । शानचष्टेरेत्ववारणाय तिङीत्यनुवर्त्य 'तिङ्-
रूपात्मनेपदानां टेरेत्वमि'त्यर्थकस्य 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्त्याऽऽत्मनेपदसंज्ञा-
ऽपि न तदन्तस्य । 'भवतेरः' इति निर्देशात् सार्वधातुकसंज्ञा न तदन्तस्य । तदपवादत्वान्नार्ध-
धातुकसंज्ञाऽपि न तदन्तस्य । 'नेड्वशी'त्यारम्भात् कृत्संज्ञा न तदन्तस्य । एवं 'तौ सत्, चुटू, षः
प्रत्ययस्य' इत्येतेषां त्रयाणां बोधक एव प्रवृत्तौ तेषां प्रत्ययमात्रवृत्तिविषयताप्रयोजकत्वाभावान्न
दोषः । तदेतदाह—स्वयमूहनीयमिति ।
परे तु—प्रकृतपरिभाषाया सत्त्वे फलाभावेऽसत्त्वे दोषाभावेऽपि तत्फलानां ज्ञापनेन प्रकारा-
न्तरेण वा निर्वाहे गौरवादस्या आश्रयणमेव वरम्, परिभाषासत्त्वे जायमानदोषाणामुद्धारितत्वेन
अदोषादिति वदन्ति ॥ २७ ॥
चो हेताविति । इदं चिन्त्यम्, राजपुरुषादिवाक्ये पदात्परत्वाभावेऽपि पादादिस्थ-
त्वाभावेन तादृशव्याप्तेर्व्यभिचारात् । तस्मात् पादादिस्थत्वेनेत्येव युक्तम् ।
मूले—पूर्वपदत्वाभावेऽपीति । ननु अनन्तरग्रहणसामर्थ्यात् कल्पनाकरणस्याऽऽवश्य-
कत्वेन पूर्वकल्पनायास्त्यागेन पूर्वपदानाक्षेपपूर्वकल्पनाकरणमन्याय्यमिति चेन्न । परिभाषा-
१६

? No, it's ङ्नि? Wait, could it be न्निप्रत्यये`? No, what is the base?
"कूटिन्"? कूटि + इनि = कूटिन्?
Wait, Pāṇini 3.2.14: "शमी धात्वर्थविकत्थने"?
No, "इनि" suffix: "सुपि स्थः", "करणाधिकरणयोश्च", "व्रातेन जीवति"?
Wait, what word is "सांकूटिनम्"?
Let's look at the paribhāṣā text:
"सांकूटिनमित्यादौ च केवलकूटि..."
Wait! What sutra mentions सांकूटिनम्?
"इनि" प्रत्यय in: "सांकूटिनम्" is formed from "सं-कूटिन्" + अण् ?
Wait! "सांकूटिनं भिक्षाम्"?
Patañjali on: "यत्र गतिकारकसमभिव्याहृतम्..."
Let's check Mahābhāṣya on "गतिकारकोपपदात् कृत्":
Or Mahābhāṣya on "सुट् कात् पूर्वः"?
Wait! In Mahābhāṣya on 1.1.43 (सुट् कात् पूर्वः) or 1.1.62 or 1.4.13:
Let's search for "सांकूटिनम्":
In Mahābhāṣya:
"सा

२८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२३
अनया कृद्ग्रहणविषये परत्वात् 'प्रत्ययग्रहण'परिभाषाया बाध एव स्या-
दित्यपि ग्रहणम् ।
अत एव 'साङ्कूटिनमि'ति 'गतिकारकॊपपदानामि'ति 'कृद्ग्रहण'
इति च परिभाषाभ्यां कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादेवाणि सिद्धयति, न तु
'संकोटिनमि'तीति 'पुंयोगादि'ति सूत्रे भाष्योक्तं सङ्गच्छते । अन्यथा तत्र
केवल-'कूटिट्नि'त्येतस्यापीनुणन्तत्वात्ततोऽपि पाक्षिकदोषो दुर्वार एव स्यात् ।
स्पष्टं चेदं सर्वं 'समासेऽनञ्पूर्वे' इति सूत्रे भाष्य-कैयटयोः । 'गतिरन-
न्तर' इत्यत्र तु गतेः पूर्वपदस्य क्तान्त उत्तरपदे परे कार्यविधानात्तत्सम-
वधानेऽपि केवलस्य क्तान्तत्वेन ग्रहणं बोध्यम् ।
इयं च कृद्विशेषग्रहणे कृत्सामान्यग्रहणे च, न तु कृदकृद्ग्रहण इति

१२४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ २९ ॥
—: ० :—
पदमङ्गं च विशेष्यं विशेषणेन च तदन्तविधिः । 'येन विधि'रित्य-
स्यायं प्रपञ्चः, तेन 'इष्टकचितम्, पक्वेष्टकचितमि'त्यादौ 'इष्टकेषीका-
मालानां चिते'ति 'ह्रस्वो, महान्, परममहान्, परमातिमहानि'त्यादौ
'सान्तमहत' इति दीर्घश्च सिद्धः । अत एव तदुत्तरपदस्येति पाठोऽयुक्त
इति भाष्ये स्पष्टम् ।
अत्र पदशब्देन उत्तरपदाधिकारः, केवलपदाधिकारश्च ।
'पादस्य पदाज्याती'त्यत्र न तदन्तग्रहणम्, लक्ष्यानुरोधादिति सर्वं
'येन विधि'रित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ २९ ॥
नन्वेवम् 'अस्यापत्यमिरि'त्यादौ अदन्तप्रातिपदिकाभावादिञ् न
स्यादत आह—
इति फलम्, सामान्यग्रहणे 'कर्तृकरणे' इति सूत्रेण 'नखनिर्भिन्न' इत्यत्र समास-
सिद्धिः फलं बोध्यमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ २८ ॥
पदमङ्गं च विशेष्यमिति । एतयोः पदयोर्विशेष्यत्वमेवेति तात्पर्यग्राहिका परि-
भाषेयमिति भावः । पदपदं पदघटितपरम्, तेन 'इष्टके'त्यादौ पदघटितस्य पूर्वपदस्य
विशेष्यत्वात्तदन्तविधिना 'पक्वेष्टकचितमि'त्यत्र ह्रस्वसिद्धिः । अत एवेति । 'परमा-
तिमहानि'त्यत्र दीर्घप्रवृत्तेरेवेत्यर्थः ।
केवलपदाधिकारश्चेति । तेन 'परमानडुद्भ्यामि'त्यस्य सिद्धिरित्यन्यत्र
विस्तरः ॥ २९ ॥
अदन्तप्रातिपदिकाभावादिति । अयम्भावः—स्वघटकत्व-स्वघटकपूर्वत्वाभाववत्त्व-
स्वघटकोत्तरत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं स्वनिरूपितान्तत्वम्, एवं स्वघटकत्व-
मूले—कृद्कृद्ग्रहण इतीति । तेन 'प्रधासः, प्रजुगुप्सति' इत्यादौ तदादिनियमेन
समुदायस्य ञिदन्त-निदन्ततदादित्वाभावेन प्रघटकाकारस्य 'ञ्नित्यादेरि'त्यादिना नोदात्तत्वम् ।
'बहुसुरागिणी' इत्यत्र 'इनः स्त्रियामि'ति कन् च न । 'हरिभक्तिः, सुभक्तिरि'त्यादौ च भकारा-
कारस्यैव स्वर इति बोध्यम् ।
मूले—भाष्ये स्पष्टमिति । तत्र तदन्तविधिप्रयोजनकथनावसरे "कुम्भकारी,
नगरकारी' इत्यत्र विशिष्टाद्यथा स्याद्वयवान्मा भूदिति नैतदस्ति प्रयोजनम् । कृद्ग्रहणपरिभाष-
याऽप्येतत्सिद्ध्यति, न सिद्ध्यति कृद्ग्रहणं इत्युच्यते । न चैतत् कृद्ग्रहणं कृत्कृद्ग्रहणमेतत्,
कृदप्यण् तद्धितोऽपि" इत्युक्तम् ॥ २८ ॥
पाणिनिमतमाह—अयं भाव इत्यादिना सूत्रयाञ्चकारेत्यन्तेन । अत्रेदं तत्त्वम्—

२९ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२५
स्वघटकोत्तरत्वाभाववत्त्व-स्वघटकपूर्वत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं स्वादित्व-
मित्याद्यन्तपदार्थयोः स्वीकरणीयतया 'इरि'त्यादौ अदन्तप्रातिपदिकत्वाभावात्प्रत्ययादि-
त्वाभावाच्चेञ्स्वराद्यनापत्तिरित्यभिप्रेत्य सूत्रकार 'आद्यन्तवदेकस्मिन्नि'ति सूत्रयाञ्चकार ।
वार्तिककारस्तु—आद्यन्तपदार्थयोः पूर्वत्व-परत्वे अनिवेश्य 'इरि'त्यादावाद्यन्ततयोरास्येन
निर्वहि 'आद्यन्तवदि'ति सूत्रं प्रत्याचख्यौ 'अपूर्वानुत्तरलक्षणत्वादाद्यन्तयोः सिद्धमेक-
स्मिन्नि'ति वार्तिकनिरूपणेन ।
आदित्वा-ऽन्तत्वे सूत्रकारमते समुदायघटक-यत्किञ्चिन्निरूपित-पूर्वत्वपरत्वयोः सत्त्वे एव 'भवत,
इत्याभ्यामि'त्यादौ केवलाकारे तदसम्भवात्तदर्थमाद्यन्तवत्सूत्रारम्भः, 'इयाय' इत्यादौ केवले इधातौ
एकाजघटितत्वं स्वत एवेति सूत्रकृतस्तात्पर्यम् । घटकत्वञ्च सूत्रकृन्मते-स्वनिष्ठविषयित्वसम्बन्धा-
वच्छिन्नव्याप्यतान्निरूपितविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यापकताश्रयत्वम् । एवं स्वनिष्ठविषयित्व-
सम्बन्धावच्छिन्नव्यापकतानिरूपित-विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्यताश्रयत्वं घटितत्वम् । स्वपदेन
च यन्निरूपिते घटकत्व-घटितत्वे चिकीर्षिते तस्य ग्रहणम्, स्वाधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रति-
योगित्वं व्यापकत्वम् । स्वाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववत्त्वं व्याप्यत्वम् । व्यापकत्व-
लक्षणे स्वपदेन व्याप्यो ग्राह्यः, व्याप्यत्वलक्षणे च स्वपदेन व्यापकस्य ग्रहणम् । येन सम्बन्धेन
वृत्तित्ता स सम्बन्धो व्याप्यतावच्छेदकः, अधिकरणता च यत्सम्बन्धावच्छिन्ना स व्यापकतावच्छेदक-
सम्बन्धः । विषयी = ज्ञानम्, विषयः = पदार्थः, स च विषयित्वसम्बन्धेन ज्ञाने इति विषयित्व-
सम्बन्धोऽवच्छेदकः । एवञ्च विषयित्वसम्बन्धेन रेफाभावाधिकरणं 'पटः' इत्याकारकं ज्ञानम्,
तन्निरूपितवृत्तित्वं पटे, अवृत्तित्वं रामशब्दे इति लक्षणसमन्वयः । स्वं रामशब्दः, विषयिता-
सम्बन्धेन तदधिकरणं 'रामः' इति ज्ञानम्, तद्वृत्त्यत्यन्ताभावो 'घटो नास्ति, पटो नास्ती'त्या-
कारको घटपटाद्यत्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगित्वं घटपटादौ, अप्रतियोगित्वं रेफे इति लक्षणसमन्वयः ।
एवमसहायेऽपि स्वस्मिन् स्वनिरूपितव्याप्यत्वव्यापकत्वयोः सत्त्वेन घटकत्व-घटितत्वेऽतिदेशमन्तरैव
सिद्धेः, परं स्वघटकोत्तरत्व-स्वघटकपूर्वत्वयोरभावेन अन्तत्वादित्वयोरतिदेशाय सूत्रारम्भः ।
वार्तिककारमतेऽपि सूत्रकृदुक्ते एव घटकत्व-घटितत्वलक्षणे परमादित्वान्तत्वलक्षणे च
भिन्ने ; तदाह-वार्तिककारस्त्विति । एतन्मते आदित्वान्तत्वयोः समुदायघटकयत्किञ्चिन्निरूपित-
पूर्वत्वोत्तरत्वयोः अनपेक्षतया 'आभ्यामि'त्यादौ एकस्मिन्नपि स्वस्मिन् स्वव्याप्यत्व-स्वव्यापकत्वयोः
सत्त्वेन स्वघटकत्वेन स्वघटकावधिकपूर्वत्वाभावात् स्वघटकावधिकोत्तरत्वाभावाच्चादित्वान्तत्वयोः
सिद्धौ तदर्थं कृतं सूत्रमप्रयोजकमिति तात्पर्यम् ।
अत्र सूत्रकारमते स्वघटकावधिकोत्तरत्वादेरतिदेशः, भाष्यकारमते स्वघटकत्वस्य ;
अन्यसम्बन्धस्तु मुख्य एव । वार्तिककृन्मते सर्वेषामनतिदेशत्वमेवेति सूक्ष्मदर्शिभिरवगन्तव्यम् ।
एवं वार्तिककृन्मते एकस्मिन्नपि मध्यमत्वं स्वत एव । मध्यमत्वञ्च तन्मते-समुदायविशिष्टत्वम् ;
वै०-स्वघटकत्व-स्वविशिष्टभिन्नत्व-स्वविशिष्टभिन्नत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन । सम्बन्धघटकप्रथमवै०-
स्वघटकावधिकपूर्वत्व-स्वघटकावधिकोत्तरत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । द्वितीयवै०-स्वघटकावधि-
कोत्तरत्व-स्वघटकावधिकपूर्वत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । लक्षणसमन्वयः स्वयमूहनीयः । फला-
भावाच्च न विचारितमिदं व्याख्याकृतैति बोध्यम् ।

१२६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३० ॥
-: ० :-
निमित्तसद्भावाद्द्विशिष्टोपदेशो मुख्यो व्यवहारो यस्यास्ति स व्यपदेशी ।
भाष्यकारस्तु — 'इरि'त्यादौ कथञ्चिन्निर्वाहेऽपि 'धुगि'त्यादावसहाये घटकत्वस्य
कथमप्यसम्भवेन सूत्र-वार्तिककारयोः स्थूलदर्शित्वमुपदर्शयन् सामान्यतः परिभाषया
दोषनिकरं निराकुर्वन्नाह — व्यपदेशिवदिति ।
आद्यन्तलक्षणे तु वार्तिककृदुक्ते एव भाष्यकृदभिमते । नन्वेवमादित्वस्वीकारे
कुम्भशब्दे ककारमकाररूपवर्णद्वयस्यादित्वापत्त्या एकहलादित्वाभावेन 'उदकुम्भ' इत्यादौ
'एकहलादा'वित्युदादेशानापत्तिः। भवति च ककारमकाररूपवर्णद्वयस्य, स्वं कुम्भशब्द-
स्तद्घटकत्वं स्वघटकोत्तरत्वाभाववत्त्वञ्चेत्युभयसम्बन्धेन कुम्भशब्दविशिष्टत्वमिति
चेन्न । स्वघटकविशिष्टसंख्याभाववत्त्वरूप-तृतीयसम्बन्धस्याद्यन्ततयोर्लक्षणे निवेशेना-
दोषात् । वैशिष्ट्यञ्च संख्यायाम्—स्वपूर्ववृत्तित्व-स्वोत्तरवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन, तेन
ककारमकारयोर्निरुक्तोभयसम्बन्धेन उकारविशिष्टद्वित्वसंख्यावत्त्वेन तत्त्वाभावान्न
दोषः। एवमन्तत्वलक्षणेऽप्यूहनीयम् ।
न च 'धुगि'त्यादौ घटकत्वस्यापि लोकत एव सिद्धेः परिभाषा व्यर्था,
न वा सूत्र-वार्तिककारयोः स्थूलदर्शित्वमिति वाच्यम् ; घटकत्वस्य स्वव्यापकत्व-
स्वव्याप्यत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । स्वविशिष्टत्वरूपतया स्वस्मिन् स्वव्यापक-
त्वेऽपि स्वव्याप्यत्वाभावरूपद्वितीयसम्बन्धाभावेन स्वस्य स्वघटकत्वासम्भवात् ।
व्याप्य-व्यापकभावश्च विषयतासम्बन्धेन ज्ञानरूपमधिकरणमादाय बोध्यः। एवं
घटितत्वमपि विषयितासम्बन्धेन स्वव्याप्यत्व-स्वव्यापकत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन
स्वविशिष्टत्वरूपं बोध्यम् । न च 'येन विधिरि'त्यत्र 'स्वस्य चे'त्युक्तेरस्यान्यपि तेनैव
सिद्धेरवतरणासङ्गतिरिति वाच्यम् ; 'स्वस्य चे'त्यस्यैतत्परिभाषामूलकत्वेनावतरणकाले
तदज्ञानेन तत्सङ्गतेः सुवचत्वादित्यन्यत्र विस्तरः।
एकस्मिन् = असहाये । निमित्तसद्भावात् = वर्णसमभिव्याहाररूपसहायसत्त्वात् ।
विशिष्टोपदेशः = मुख्यो व्यवहारः, तद्विशिष्टेन तुल्यं कार्यं कर्तव्यमिति शेषः;
भाष्यमतमाह — भाष्यकारस्त्विति । अत्र मते आदित्व-मध्यमत्व-ऽन्तत्वलक्षणानि
वार्तिककृन्मतोक्तान्येव ; परं घटकत्व-घटितत्वलक्षणे भिन्ने एव । तन्मतेऽसहाये घटकत्व-घटि-
तत्त्वे न स्तः । तथा च 'इरि'त्यादौ सूत्रकृन्मते निर्वाहेऽपि 'इयाये'त्यादौ एकाज्घटितत्वव्यवहारो
न स्यादित्येतदर्थं परिभाषाया आवश्यकत्वेन तयैव 'आभ्यामि'त्यादावपि सिद्धौ व्यापकत्वात्
परिभाषैवाऽऽश्रिता भाष्यकारेण । युक्त

३० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १८७
यस्तु व्यपदेशहेत्वभावादविद्यमानव्यपदेशोऽसहायः स तेन तुल्यं वर्तते,
कार्यं प्रतीत्येकस्मिन्नसहायेऽपि तत्कार्यं कर्तव्यमित्यर्थः । तेनाकारस्यापि
अपदन्तत्वान्न क्षतिः ।
एकस्मिन्नित्युक्ते सभासन्नयनेन आकारस्य नादित्वं दरिद्राधाता-
विकारस्य नान्तत्वम् । अन्यथा सभासन्नयने ‘भव’ इत्यर्थे ‘वृद्धाच्छः’ दरि-
द्रातेरिवर्णान्त लक्षणोऽण् च स्यात् । अत एव ‘हरिष्वि’त्यादौ सोः पदत्वं
न, लोकेऽपि बहुपुत्रसत्त्वे नैकस्मिन् ज्येष्ठ-कनिष्ठत्वादि-व्यवहारः—‘अयं मे
ज्येष्ठः, कनिष्ठो, मध्यम’ इति, किं त्वेकपुत्रसत्त्व एव ।
अनेन चाशास्त्रीयस्याप्यतिदेशः । अत एव ‘इयाये’त्यादौ एकाच्त्व-
'तेन तुल्यमि'ति वतिः । वस्तुतस्तु—व्यपदेशिवदिति 'तत्र तस्येवे'ति सप्तम्यन्ताद्वतिः ।
असहायत्वञ्च—मुख्यधर्मवद्वघटितत्वम्, मुख्यधर्मवदघटकत्वम्, मुख्यधर्मवद-
समभिव्याहृतत्वं चेति त्रितयरूपं बोध्यम् । मुख्यधर्मश्चारोप्यमाणो धर्मः । तथा
च सभासन्नयनशब्दे भासन्नयनवृत्तिवृद्धत्वम्, भासन्नयनशब्दस्य समर्थप्रातिपदि-
कत्वम्, सम्शब्दे वृद्धित्वस्यानातिदेशेन साभासन्नयनशब्दस्य वृद्धत्वं च नेति त्रयाणां
क्रमेण फलानि बोध्यानि । एवं दरिद्राधातावपि त्रयाणां फलान्येकत्र बोध्यानि ।
किन्त्वेकपुत्रसत्त्वे एवेति । बहुपुत्रसत्त्वे तस्य ससहायत्वादिति भावः । अनेनास्य
न्यायस्य लौकिककत्वं सूचितम् ; स्पष्टं चेदं भाष्येऽपि ।
अत एव = अस्य न्यायस्य लौकिकत्वेनाशास्त्रीयधर्मातिदेशे प्रवृत्तेरेव ।
वद्भावोऽप्रातिपदिकेनेत्यस्य सूत्रोपात्तान्तादिविषयकत्वाद् ‘रोणी’त्यत्र केवलेऽण्प्रकृतिमात्र-
फलकस्य स्वस्य चेत्यस्य ‘व्यपदेशिवदेकस्मिन्नि’त्येतदनतिरिक्तया एतदवतरणत्वे तदवतरणत्वानति-
रेकात् । नागेशमते च तत्र ‘पूर्णादिनिः, सपूर्वाच्चे’त्येकयोग एव कर्तव्ये पृथग्योगकरणमस्यां
ज्ञापकमित्युक्तम् । सूत्रोपात्तान्तादिविषयत्वे तु तत्रान्तादिपदाभावादङ्गिग्राहकमानविरोधः स्फुट एव ।
ततश्च व्यपदेशिवद्भावस्यानया निषेधे रोण्यथं स्वस्य चेत्यस्याप्रवृत्त्वे प्रकृते तेनैव सिद्धौ ‘अग्रदनि’ति
प्रकृतपरिभाषायाः फलं बोध्यम् । तत्राग्रान्तशुद्धेत्यादिना दत्रादेशो न स्यादिति बोध्यम् ।
यद्वा—स्वस्य चेत्यस्यापूर्वत्वे सिद्धे 'उत्सर्गसमानदेशा अपवादाः' इति न्यायेन व्यपदेशि-
वद्भावोऽप्रातिपदिकेनेत्यस्य गृह्यमाणे प्रातिपदिके एव प्रवृत्त्या तत्प्रतिप्रसवस्यास्य अपूर्वस्य स्वस्य
चेत्यस्यापि तादृशस्थले एव प्रवृत्तेः सिद्धतया 'अत इञ्' इत्यत्र च आनुपूर्व्यंवच्छिन्नविषयताप्रयोजके-
त्यर्थकगृह्यमाणप्रातिपदिकत्वाभावात् तस्याप्राप्तौ प्रकृतपरिभाषयैव अस्यापत्यमित्यत्र इञ् विधेय
इति तन्मतेनापि तस्यावतरणत्वं युक्तमिति बोध्यम् ।
तृतीयान्ताद्वतिस्वीकारे 'आद्यन्तवद्दि'ति सूत्रस्थशेखरग्रन्थविरोधः स्यादत आह—वस्तु-
तस्त्विति ।
अशास्त्रीयधर्मेति । शास्त्रीयत्वञ्च—शास्त्रसङ्केतितावच्छेदकधर्मत्वम् । अच्त्वस्य
अन्तत्वादित्वयोश्च तथात्वेऽपि एकाच्त्वस्यातथात्वेन अशास्त्रीयस्याप्यनयाऽतिदेशः सिद्धयति ।

?
Let's look at:
व्या (vya)
पा (pa)
रै (rai - two matras!)
स्त (sta - half sa + ta!)
त्रितया (tri-ta-yaa)?
Wait! "व्यापारैस्तत्त्रितयारब्ध..."?
Let's look at the ligature:
र has two slants above: रै!
Then half-स + त = स्त!
Then त् + त्रि = त्त्रि!
Then त - या - र - ब्ध = तया-रब्ध!
YES!
फलव्यापारैस्तत्त्रितयारब्धसमुदायरूपस्येत्यर्थः!
Let's verify:
तत्तच्छब्द- (word 1)
फल (word 2)
व्यापारैः (word 3) -> "तत्तच्छब्द-फल-व्यापारैः तत्-त्रितय-आरब्ध-समुदाय-रूपस्य इत्यर्थः"!
"By those three—the respective sound, the fruit, and the operation—the community formed by those three!"
WOW. That is brilliant!
Let's check the letters:
फ - ल - व्या - पा - रै - स्त - त्त्रि - त - या - र - ब्ध - स - मु - दा - य - रू - प - स्ये - त्य - र्थः
Wait, does it have 'स्तत्त्रितया' or 'स्तन्त्रित

३० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२९
'अर्थवता व्यपदेशिवद्भाव' इत्यत्रार्थवत्पदेनापि असहायत्वमुपलक्ष्यते,
अर्थबोधकेन शब्देन व्यपदेशिसदृशो भावः कार्यं लभ्यत इति तदर्थः। प्रायो-
ऽसहाय एवार्थवत्त्वात् ।
'कुरुते' इत्यादौ 'तशब्दाकारोऽचामन्त्य' इति व्यवहारे 'स आदि-
र्यंस्ये'ति व्यवहारे चासहाय एवेति तत्र व्यपदेशिवद्भावेन टिसंज्ञासिद्धि-
रित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३० ॥
अन्यत्र विस्तर इति । उद्योतादावित्यर्थः। वस्तुतस्तु—अनया परिभाषया
स्वस्मिन् स्वघटकत्व-स्वघटितत्वे एवातिदिश्येते। एकस्मिन् घटकत्वव्यवहारप्रयोजकी-
भूतस्वव्यःपकत्वरूपैकसम्बन्धवति एवं घटितत्वव्यवहारप्रयोजकीभूत-स्वव्याप्यत्व-
रूपैकसम्बन्धवति च व्यपदेशिवत् घटकत्व-घटितत्वव्यवहारप्रयोजकीभूत-तत्त-
दुभयसम्बन्धरूपवैशिष्ट्यवतीव कार्यं घटकत्व-घटितत्वव्यवहाररूपं भवतीत्यर्थः।
अत एव 'निजौ चत्वार एकाच' इति भाष्यं स्वरसत उपपद्यते। नागेशोक्तं तु
पूर्वोक्तं सर्वमयुक्तमेव, रामशब्दस्यासहायत्वेन जराशब्दत्वादेशापत्तेः। न च
स्वस्मिन् स्वमुखप्रविष्टधर्मस्यैव अनेनातिदेशः, यथा अशब्दे—स्वम् अशब्दो मुखे
प्रविष्टो यस्यैवंभूतस्य अकारान्तत्वाकारादित्वधर्मस्यैव अतिदेशो न जराशब्दत्वादेः, एवं
'धुगि'त्यादिधातौ धातवयवत्वादैरतिदेश इति न काऽप्यनुपपत्तिरिति वाच्यम्;
एकस्मिन्पुत्रे ज्येष्ठत्वाद्यतिदेशानापत्तेः, कुम्भशब्दादि-ककाररूपहलि हल्द्वयघटितत्वा-
तिदेशेन विशिष्टस्यैकहलादित्वानापत्तेः, केवलॡकारे अजव्यवहितपूर्वत्वापत्त्या यणाद्या-
मूलकृदभिमतं परिभाषार्थं खण्डयन्नाह—वस्तुतस्त्वनयेति। अत्रार्थे प्रमाणन्तु वक्ष्यमाणं
“निजौ चत्वार” इति भाष्यमेव; तदाह—भाष्यं स्वरसत उपपद्यत इति। एतन्मते
'एकस्मिन्नि'त्यस्य असहाये इत्यर्थभावेन परिभाषाप्रवृत्तिः सुकरा। तथा चानया परिभाषया
इकारमात्रे स्वघटितत्वातिदेशेनैकाच्त्वात् “निजौ चत्वार एकाच” इति न भाष्यासङ्गतिः।
त्वन्मते एकदेश्युक्तिवकल्पने गौरवमिति भावः ।
यस्यैवंभूतस्येति । आरोप्यमाणो यो मुख्यधर्मस्तन्मुखप्रविष्टधर्मोऽत्वादिरूपस्तद्वत्तवस्य
तत्र स्वतःसिद्धत्वे एवानया परिभाषयाऽऽरोपो भवतीति यावत् । ज्येष्ठत्वाद्यतिदेशानापत्ते-
रिति। ननु तत्रापि मुख्यधर्ममुखप्रविष्टधर्मस्य पितृनिष्ठजनकता निरूपित-जन्यताश्रयत्वरूपस्य
स्वतःसिद्धतया तद्घटितस्य ज्येष्ठत्वस्यातिदेशः सुलभ इत्यरुचेराह—कुम्भशब्दादिति ।
एकहलादित्वानापत्तेरिति । तथा सति 'उदकुम्भ' इत्यादौ उदादेशानापत्तिः, लोकसिद्धया
अनया परिभाषया अशास्त्रीयेऽपि कार्ये प्रवृत्तेरिति भावः। एतेन एकहलादित्वानापत्तिरित्यापत्ति-
दानमयुक्तम्, कार्यप्रवृत्तये एव तत्प्रवृत्तेरित्युक्तं कैश्चित् परास्तम् ।
अत्र केचित्—सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यस्यैव धर्मस्यानया अतिदेशो भवतीति स्वीकुर्वन्ति,
तेन केवलॡकारेऽजव्यवहितपूर्वत्वातिदेशेन यणापत्तिरपि न; अन्यथा 'दधि, मधु' इत्यादौ व्यावृत्तये
१७

१३० | परिभाषेन्दुशेखरः | [ १ प्रकरणे-

पत्तेः, ‘भू-धुगि’त्यादौ दुह् शब्दस्य मुख्यधर्मवद्-भूधात्ववयवसभिव्याहृतत्वेन मुख्य-
धर्मवद्कारादिघटितत्वेन च ‘दुह्’ इत्यस्य असहायत्वाभावाद् धात्ववयवत्वानतिदेशेन
भष्भावानापत्तेश्च। मम त्वेतत्सर्वमाञ्जस्येनैवोपपद्यते। न च घटकत्व-घटितत्वमात्राति-
देशे एकपुत्रसत्त्वे ‘अयं मे ज्येष्ठ’ इत्यादिव्यवहारो न स्यादिति वाच्यम्; घटकत्व-
घटितत्वमात्रातिदेशेनेव ज्येष्ठत्वादिव्यवहारस्य सूपपादत्वात्।
स्वज्येष्ठपुत्रत्वञ्च--स्वपुत्रसमुदायविशिष्टत्वम्। वैशिष्ट्यञ्च-स्वघटकत्व-स्वघटको-
त्पत्त्युत्तरकालिकोत्पत्तित्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन। एवं कनिष्ठपुत्रत्वम्--स्वपुत्र-
समुदायविशिष्टत्वम्। वैशिष्ट्यञ्च--स्वघटकत्व-स्वघटकोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्तिकत्वा-
भाववत्त्वोभयसम्बन्धेन। लक्षणसमन्वयस्तु स्वयमूहनीयः। मध्यमत्वञ्च--स्वाभाव-
वत्त्व-स्वाभाववत्त्व-स्वघटकत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन निरुक्तपुत्रसमुदायविशिष्टत्वम्।
आद्ये अभावीयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धौ च—स्वघटकोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्ति-
कत्व-स्वघटकोत्पत्त्युत्तरकालिकोत्पत्तिकत्वाभाववत्त्वोभयरूपौ। द्वितीये तु तौ—स्व-
घटकोत्पत्त्युत्तरकालिकोत्पत्तिकत्व - स्वघटकोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्तिकत्वाभाववत्त्वोभय-
रूपौ। यत्र ‘क-ख-ग’नामानस्त्रयः पुत्रा देवदत्तस्य, तत्र ‘ख’पुत्रे निरुक्तपुत्रसमुदाय-
क्रियमाणमज्ग्रहणमनया परिभाषया तत्राप्यजव्यवहितपूर्वत्वातिदेशे व्यर्थमेव स्यादित्यरुचेराह—
भू-धुगित्यादाविति।
भष्भावानापत्तेश्चेति। अत्र नागेशानुयायिनः—‘धुगि’त्यत्र झष्निष्ठचरमावयवतानिहू-
पकत्वसमानाधिकरणझष्निष्ठावयवतानिरूपकत्वसमानाधिकरणं यद्धातुत्वं तस्य मुख्यधर्मत्वेन विव-
क्षितत्वात्। तादृशधर्मवत्त्वस्य च ‘दुह्’ इत्यत्र कस्मिंश्चदप्यवयवेऽभावेन समुदायस्यासहायत्वात्।
‘भू धुगि’त्यत्र दोषदानमप्यनुचितम्, असहायपदार्थे, समभिव्याहारस्य ‘हे राम, ऐः कृतमि’त्यत्र
मुख्यधर्मादन्तत्ववद्रामशब्दसमभिव्याहृतत्वात् असहायत्वाभावेन अदन्तत्वानतिदेशेन ऐसोऽनापत्ति-
वारणार्थं नियतपौर्वापर्यरूपत्वस्य स्वीकारावश्यकत्वात्। एवञ्च रामशब्दे जराशब्दत्वातिदेशो न ;
जराग्रहणवैयर्थ्यापत्तेः। ‘हे निर्जर, रामाय’ इत्यत्र तु न चारितार्थ्यम्; नियतपौर्वापर्याभावात्,
मुखप्रविष्टस्य च तत्र सिद्धत्वाभावाच्चेति वदन्ति। तन्न समीचीनम्; राजन्शब्देऽन्नन्तमघवन्-
शब्दत्वातिदेशेन रेफस्य सम्प्रसारणापत्तेः। न चानया सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यस्यैवातिदेश इति
वाच्यम्; ‘धुगि’त्यत्र शुद्धधात्ववयवत्वस्य सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यत्वेऽपि आरोपनापत्तेः, ससहायत्वात्
झष्निष्ठचरमावयवता निरूपकेत्यादिप्रागुक्तधर्मस्य सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यत्वाभावाच्च अतिदेशाना-
पत्तेः। किञ्च ‘भवती’त्यत्र भूशब्दे तदादित्वस्यैकपदप्रतिपाद्यत्वेऽपि ससहायत्वात् आरोपानापत्तिः,
शब्व्यवहितपूर्वत्वसमानाधिकरणातदादित्वारोपे असहायत्वेऽपि तस्य सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यत्वाभावेन
तदारोपानापत्तेः, धातौ धातुभेदस्यौरोपापत्तेश्च।
यत्तु अत्र विजयाकाराः—स्वविशिष्टे स्वस्यातिदेश इति परिभाषार्थः। वैशिष्ट्यञ्च—स्वाश्रया-
घटकत्व-स्वाश्रयासामभिव्याहृतत्व-स्वाश्रयाघटितत्व-स्वमुखप्रविष्टधर्मवत्त्वैतच्चतुष्टयसम्बन्धेन ।
मुखप्रविष्टत्वञ्च-स्वघटकनिष्ठावयवत्वव्याप्यधर्मविच्छिन्नविशेष्यता निरूपित-प्रकारतावच्छेदकत्वम्,
तेन रामशब्दे न जरात्वातिदेशः। न च धातौ धातुभिन्नत्वातिदेशः; ‘धुगि’त्यत्र च तादात्म्येन
धात्ववयवस्यैव अतिदेशः सिद्ध्यति। एतेन—इकारादौ अजब्यवहितपूर्वत्वदेशेन यणापत्तिः,

३० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १३१
घटक-‘क’पुत्रोत्पत्त्युत्तरकालिकोत्पत्तिकत्वेन अन्त्यसम्बन्धसत्त्वेऽपि ‘एकसत्त्वेऽपि द्वयं
नास्ती’ति रीत्या उभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽऽद्यस्वाभाववत्त्वम्, एवं स्वघटक-
‘ग’पुत्रोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्तिकत्वेन तदभावरूपैतत्सम्वन्धाभावेन अपरसम्वन्धसत्त्वेऽपि
उभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्वितीयस्वाभाववत्त्वं स्वघटकत्वञ्चेति सम्बन्ध-
त्रयेण पुत्रसमुदायविशिष्टत्वात् मध्यमपुत्रत्वलक्षणसमन्वयः । एकपुत्रसत्त्वे तु स्वाभाववत्त्व-
रूपसम्बन्धद्वयस्य विद्यमानतया केवलस्वघटकत्वमात्राऽतिदेशेन मध्यमत्वव्यवहारोऽपि
सूपपद्यत इति दिक् ॥ ३० ॥
‘धुगि’त्यादौ धात्ववयवत्ववद्दकारघटितत्वेन ससहायत्वादतिदेशानापत्तिश्चेति केषाञ्चिद् दत्ता
[