पञ्चसायक (कविशेखर ज्योतिरीश्वर - कामकला एवं रति-शास्त्र संस्कृत मूल पाठ)

( १० )
श्लोकाः पृ०-मा०-श्लो० श्लोकाः पृ०-मा०-श्लो०
कुर्यान्नायिर ४ १ ४ [ज]
कुवलय १८ २ २९ जानी कर्कट २७ ३ १४
कुष्माण्डलम् ३८ ३ ४२ जाती प्रसूनैः ४६ ३ ६८
क्रोधान्प्रयाति ७८ ५ ३२ योनिनिष्यनी ४८ ३ ७२
क्षीरेण ३६ ३ ५६ (त)
क्षीरौदनम् ४४ ३ ६२ तथा नखा ६८ ४ ५७
(ख) तन्वङ्गी ३ १ =
खर्या ५३ ४ ८ तस्मात्प्रेरण २२ २ १४
(ग) तस्या गुह्या ७० ५ ६
गण्डस्थली ६३ ४ ३८ तारापीडसुतः ४८ ४ २०
गाढं संश्लिष्य २० २ २८ तिलप्रसूनं ५१ ३ ८४
गाढालिङ्गन ५ १ १४ तुङ्ग गन्धा ४८ ३ ७३
गात्रोपरिष्टात् ६३ ४ ३६ तुयकण ३४ २ ४१
गुञ्जाफलैः ५२ ३ ८६ तेलं हठात् ४४ ३ ६५
गुडत्वगेना २८ ३ १८ त्रियस्विवलित १० १ २६
(द)
गुरुशुक्र १० १ ११ दन्तप्रकारः ६८ ४ ५६
गूढग्रन्थि १६ २ १० दन्तायतच्छदांग ७४ ५ २०
गोरोचना ३६ ३ ५७ दंष्ट्राकोटि ८२ ३ ६०
गौर्गतिनाडी ६६ ४ ८ दारिद्र्यदुःख २३ २ ३८
ग्रीवायाम् ७ १ २१ दासी ५६ ४ ११
(घ) दीर्घाक्षाः १३ २ =
दुष्ट दुर्गन्ध २० ४ २६
घोषगज ८४ ३ ३= दैर्घ्ये महोत्थय ३८ ३ ४१
देशान्तरं ७६ ४ ३६
(च) द्रवति यदि ७६ ४ २६
चतुरङ्गरल १० १ ३० दृष्ट्वा मन्मथ २ १ ३
चतुःप्रीति ४८ ४ १८ (ध)
चुम्बितनालकः ६ १ १६ धूर्त ! ग्यैमपं ७४ ५०-४
चूर्ण शिरायांः २६ ३ २१ धृष्ट्या प्रजातुं ७१ ५ १०

( ११ )
श्लोकांश पृ० आ० श्लो० | श्लोकाः पृ० गा० श्लो०
(न) | प्रचण्डवेग १३ २ ३
नद्यां देवगृहे ६० ५ २५ | प्रधानभूता ६६ ५ ८
नाभ्यामतः २३ २ ५४ | प्रसाग्निनोरु ७० ५ ४
नितम्बबिम्बम् ७२ ५ १२ | प्रक्षालयेत् ४६ ३ ६३
निशाह्वयं ३१ ३ ३० | प्रागङ्गरङ्गः २३ ३ ६
| प्रातः ७६ ५ ३४
(प) | प्रीतिःसमा १२ २ ६
पत्युर्मुखे ६४ ४ ४१ | प्रौढाकान्त ५६ ४ २२
पद्मासनं ७३ ५ १७ | प्रौढाङ्गनायाः ३१ ३ २६
पथ्याभागचतुष्टयं २७ ३ १५ | [फ]
पथ्याभागचतुष्टयं २८ ३ १६ | फलंकदम्बस्य ५१ ३ ८२
पथ्या रसाला २५ ३ ५६ | [ब]
पलाशभस्मा ४७ ३ ७० | बरविहरण ११ १ ३२
पलाशक्षीर ५१ ३ ८१ | बलेन नारी २६ ३ २०
पापिष्ठो ५५ ४ ८ | बाला नूतन १८ २ १५
पार्श्वस्थितायाः ७३ ५ १६ | वह्नाम्येन्दु ४ १ १०
पिकरव १६ २ २५ | [भ]
पिकशिखि ७७ ५ २७ | भल्लूकमेदं ३६ ३ ५६
पिकाक्षबीजेन ३८ ३ ३२ | भव्याधना ६८ ४ ३८
पीनश्रोणी ५३ ४ ३ | भुजङ्गतैलम् ४७ ३ ६६
पीनाभ्यस्ततनु ३ १ ६ | भूयोविभाव्य २६ ३ २२
पुंमः शरीरे ६७ ४ ५४ | [म]
पुलकाङ्गज १८ २ २५ | मदनकथन ३३ ३ ३५
पुष्पद्रमाध्र ५५ ४ ५ | मद्येन ३८ ३ ५३
पुष्पाङ्गराग ७८ ५ ३० | मनोभवा ६६ ५ १
पुष्पोज्झतं ५८ ४ ७५ | माञ्जिष्ठ ३७ ३ ५०
पौलगण्डः ५७ ४ १७ | मागध ४५ ३ ६३
प्रख्यातोऽमल ५५ ५ ७ | मांगीग ३० ३ २६
प्रच्छन्ने गहने ५४ ४ १ | मुक्ताःपाशाः ४० ३ ५६

( १८ )
श्लोकाः पृ. मा. श्लो. | श्लोकाः पृ. मा. श्लो.
मौलौ कुन्तल ४ १ १३ | वृद्धशाल्मलि ३६ ३ २८
मृगी वृषं १२ २ ३ | वृद्धामलक ६१ ४ २६
मृगी हयं १२ २ ४ | व्यक्तीकृता ६७ ४ ४२
मुहुर्मुहुः १४ २ १६ | व्यादष्टोष्ट ८ १ २४
(य) | व्याविद्ध १५ २ १२
| [श]
यःकुष्ठचूर्णम् २८ ३ १६ | शतावरी ३० ३ २३
यद्यप्यष्ट ३३ ३ ३४ | शशहरिण ११ २ २
यद्याहु ६३ ४ ३५ | शुचिचरित १७ २ १६
यस्याःपतिः ७८ ५ २६ | शूलाढिवा ४० ३ ४८
या व्यापरा ६६ ५ ३ | श्रीपर्णिकायाः ४६ ३ ६६
या वीजपूर ४६ ३ ७५ | श्रोणीतटे ६२ ४ ३२
यामिन्याः ६ १ २७ | श्यामा ३ १ ७
यावच्चन्द्र ८० ५ ३७ | श्लिष्टाकन्धर ७ १ २०
यावांस्तवां ८० ५ ३८ | श्लिष्टागाढतरं ६ १ १७
योगर्तकी ३० ३ २५ | श्वेतपुपुङ्खाख्य ३६ ३ ४७
(र) | श्वेतंपुपुङ्खाच्च ३७ ३ ४८
रतिपरिमल १ १ १ | (ष)
रम्भाजलं ४७ ३ ७१ | षोडशवर्षा १५ २ १४
रसालजम्बू २८ ३ १७ | [स]
रक्ताङ्गी १६ २ १८ | सङ्केतकं ७६ ४ ३३
रोगायुगम ६७ ४ १३ | संस्थापनं ६६ ४ ४७
[ल] | सम्पूर्णेन्दुनिभैः ६ १ २६
लघुशाल्मलि ३६ ३ २५ | सम्पूर्णेन्दुमुखीः ८ १ ६
(व) | सम्भोग ३६ ३ ४४
वज्रामतः ४२ ३ ६१ | सम्भोगेषु ६८ ४ ४८
वन्हिनंशान्ति २१ २ ३३ | सकलगुरुत १६ २ २६
वसाभुजङ्गम्य ५४ ३ ६४ | सङ्कुष्ठमा ३५ ३ ५२
विद्यावान ५५ ४ १७ | संकुशंग ५५ ४ ६
विग्नेन्द्रं ६ १ १८ |

( १३ )
श्लोका. पृ. सा श्लो. । श्लोका पृ. सा श्लो
सदाडिम २४ ३ ४ स्थूलाङ्गी १५ २ १३
सधानकीपुष्प ३२ ३ ३१ स्पर्शेन २६ २ ३६
सधातकीलोध्र २३ ३ २ स्फारारक ग १४ २ ६
सरोध्रधत्तूर ३४ ३ ४० स्फूर्जद्दीप ६० ४ २६
सलोध्र ३५ ३ ४४ स्वर्णांबुदो २५ ३ ८
सर्वस्वमे ६७ ४ ५४ स्रक्चन्दनाम्बरमनो २२ २ ३६
साचारः २ १ ९ स्रक्चन्दनाम्बररुचि ७८ ५ ३१
साशक्त ३२ ३ ३३ (ह)
सिन्दूर ३३ ३ ३७ ह्यंगि ३६ ३ ४५
सिन्धूत्थ ३६ ३ ५५ हरीतकीचन्दन २४ ३ ३
सितापिंक ३० ३ २५ हरीतकीतोय २६ ३ १०
सीमन्तपार्श्वे ६७ ४ ५६ हरीतकीत्रीफ ३४ ३ ४
सीमन्ते नयने ४ १ १० हस्ताङ्गुली ६५ ४ ४३
सुव्यति ६ १ २८ हस्तेन नेत्रं ६४ ४ ४२
सुरतरस १६ २ २७ [ज्ञ]
स्त्रीपुंसयो १० २ ५ ज्ञेया. १७ २ १८
स्थितोपविष्टं ६२ ४ ३३
इति पद्यानामनुक्रमणिका ॥
पञ्चसायकस्थपारिभाषिकशब्दानां सूची ।
शब्दा पृ. सा श्लो. । शब्दा पृ. सा श्लो
पद्मिनी २ १ ६ मातङ्गलीलायितम् " १ १४
चित्रिणी ३ १ ७ सत्कारः " १ १५
शङ्खिनी " १ ९ मायूराष्टिक्रम ६ १ १७
हस्तिनी " १ ६ अर्धचन्द्रः " १ १७
खुग्नांस्यः ४ १ १० चुम्बितम् " १ १७
चन्द्रकला " १ ११ स्मरमन्दिरम् ७ १ २१
मनाभवगृहम् " १ १२ काङ्किरत्क्रीडायितम् " " २१
स्फोटा ५ १ १३ स्मीन्हनम " १ २२

( १४ )
शब्दाः पृ. मा. श्लो. शब्दा पृ. सा. श्लो
कन्दर्पनिधिः = १ २३ मनोजंगहम् ३२ ३ ३२
कामालयः ,, १ २४ कुसुमेपुवशम् ,, ३ ३३
कामागारम् = १ २६ - ऽाधिरूढम् ६१ ४ ३०
चुचुलिका ,, १ २६ लतावेष्टितम् ६२ ४ ३१
नन्दिनी ,, १ २७ जाघनम् ,, ४ ३२
मातङ्गी ,, १ २७ विद्धकम् ,, ४ ३३
द्वितीयःनायकः ११ ऊरुपगूढकम् ,, ४ ३४
शश १३ २ = तिलतण्डुलम् ६२ ४ ३५
वृषः १४ २ ६ क्षीरजलम् ,, ३ ३६
तुरगः ,, २ १० लालाटिकम् ,, ४ ३७
उच्चतम १२ २ ३ निमग्नम् ६४ ४ ४०
नीचतम ,, २ ३ स्फुटितम् ,, ४ ४१
अत्युच्चतम ,, २ ४ घृष्टम् ,, ४ ४२
अतिनीचतम ,, २ ४ पीडितम् ६५ ४ ४३
समसुरतम् ,, २ ६ सम्पुटकम् ,, ४ ४४
प्रचण्डवेगः १३ २ ७ समौष्ठम् ,, ४ ४५
मध्यवेग ,, २ ७ दुरितकम् ६६ ४ ४७
लघुवेगः ,, २ ७ अर्द्धेन्दुकम् ,, ४ ४८
हरिणी १४ २ १० मण्डलम् ,, ४ ४६
तुरङ्गी ,, २ १२ मयूरपादम् ६७ ४ ५२
बाला १६ पङ्कजपत्रम् ,, ,, ,,
तरुणी ५ दर्दुरकम् ,, ४ ५४
प्रौढा ,, २ १४ भुजङ्गग्रहो ६८ ४ ५८
वृद्धा ,, सम्भोग ६६ ५ २
मन्मथमन्दिरम् ३१ ३ २६ चान्द्रमर्म ,, ५ ३
भगगृहम् ,, ३ २६ गर्गे ,, ५ ४
कन्दर्पगेहम् ३४ २ ११ पद्म ७० ५ ६
रतगुहा ,, ३ १० उत्तानबन्धः ,, ५ ७
मदनान्तरम् ३१ ३ ३० समपादबन्ध ७१ ५ =

( १५ )
शब्दा पृ. मा. श्लो. शब्दाः पृ. मा. श्लो.
नागरबन्धः ७१ ५ ६ स्तनितम् ७७ ५ २७
व्योममदबन्धः ,, ५ १० स्वाधीनपतिका ७८ ५ २८
त्रैविक्रमबन्धः ,, ५ ११ उत्कण्ठिता ,, ५ ३०
चातुकफेलुकबन्धः ७२ ५ १२ वासकसज्जिता ,, ५ ३१
अवदारितबन्धः ,, ५ १३ कलहान्तरिता ७९ ५ ३२
उपगीतन्धः ,, ५ १४ विप्रलब्धा ,, ५ ३३
सम्पुटबन्धः ७३ ५ १५ खण्डिता ,, ५ ३४
नागबन्धः ,, ५ १६ अभिसारिका ,, ५ ३५
पद्मासनबन्धः ,, ५ १७ प्रोषिता ८० ५ ३६
कीर्तिबन्धः ७४ ५ १८ अवशिष्टाः शब्दाः
हारिणबन्धः ,, ५ १६ पार्श्वबन्धः ७२ ५
दन्तावलबन्धः ,, ५ २० उपविष्टबन्धः ७३ ५
छागबन्धः ,, ,, ,, पुरुषायितम् ७५ ५
तुरङ्गबन्धः ,, ,, ,, केलिरङ्गः ७६ ५ २४
व्यासकरबन्धः ७५ ५ २१ करणम् ७५ ५ २२
त्रिपादबन्धः ,, ५ २२ स्मरागारम् ७३ ५ १६
विपरीतबन्धः ,, ५ २३ मनोभवागारमुखम् ६६ ५ १
सीत्कृतम् ७७ ५ २६

श्री गणेशाय नमः ।
पञ्चसायकः
“प्रथमः सायकः
गतपरिमलसिन्धुः कामिनीकेलिवन्धु-
विहितभुवनमोदः सेव्यमानप्रमोदः ।
जयति मकरकेतु मोहनस्यैकहेतु-
र्विरचितबहुसेवः कामिभिः कामदेवः ॥१॥
“ग्रन्थकर्तुः परिचयप्रदर्शनम्-
अस्ति प्रत्यह मर्थितापहरणे प्रीत्येकदीक्षागुरुः
श्रीकण्ठार्चनतत्परो भुवि चतुष्षष्टेः कलानां निधिः ।
संगीतामृतमत्यमेयरचना चातुर्य चिन्तामणिः
प्रख्यातः कविशेखरार्चितपदः श्रीज्योतिरीशः कृती ॥२॥
(१) "विहितमदनमोदः" इति गपुस्तस्य पाठः । (२) "धीमानेवमहार्यकीर्तिरे
गुणागणाढ्य पूजापरः" इति कश्चित पुस्तकस्य पाठः ।

( २ )
“पूर्वाचार्याणा मुल्लेखः-
दृष्ट्वा मन्मथतन्त्र मीश्वरमतं वात्स्यायनीयं मतं
गोणीपुत्रक मूलदेव भणितं बाभ्रव्यवाक्यामृतम् ।
श्रीनन्दीश्वररन्तिदेवभणितं क्षेमेन्द्रविद्यागमं
तेनाऽल्कल्प्यत३ पञ्चसायक इति प्रीतिप्रदः कामिनाम् ॥३॥
[१] “अथ जातिसमुद्देशः-
“तत्र नायकस्य लक्षणम् -
साचारः करुणामयः कृतमति र्वादावदाताशयः
काम्यः कामकलानिधिः सुवचनः स्त्रीणां मतौ सुन्दरः ।
आढ्यो नीतिपटुः क्षमीच कुतुकी शूरः कुलीनो युवा
संक्षेपा दिह नायको निगदितः संगीतशिक्षान्वितः ॥४॥
“पीठमर्दस्य लक्षणम्-
आचारे विनये नये च सुकृतौ तौर्यत्रिकेऽकृत्रिमः४
शास्त्रे कौतुकशिल्पनाटकविधौ नानाकलाकौशले ।
ऊहाप

( ३ )
मृद्वङ्गी विकचारविन्दसुरभि- श्यामाऽथ गौरद्युतिः ।
अल्पाहाररता विलासकुशला हंसस्वना मानिनी
लज्जालु र्गुरुदेवपूजनरता स्या न्नायिका पद्मिनी ॥ ६ ॥
चित्रिण्याः स्वरूपं दर्शयति-
श्यामा पद्ममुखी कुरङ्गनयना क्षामोदरी वत्सला
संगीतागमवादिनी वरतनु स्तुङ्गस्तनी शिल्पनी ।
विद्यालापरता मतङ्गजगति र्माद्यन्मयूरस्वना
विज्ञेया कविशेखर प्रणयिनी चित्रस्वना चित्रिणी ॥ ७ ॥
“शङ्खिन्याः स्वरूपं निरूपयति-
तन्वङ्गी कुटिलेक्षणा लघुकुचाऽऽभोगा मदावेशिनी
प्रायो दीर्घकचा स्वभावपिशुना कष्टोपभोग्या रतौ ।
पिङ्गा लोलगतिश्च घर्घररवा रक्ताम्बराल्हादिनी
नानास्थाननखप्रदान रमिका सेयं मता शङ्खिनी ॥८॥
“हस्तिन्या स्वरूपम्-
पीना स्वल्पतनु र्भृशं मद्गतिः क्रूरा नमत्कन्धरा
स्तोकापिङ्गल कुन्तला पृथुकुचा लज्जाविहीनानना ।
बिम्बोष्ठी बहुभोज्यभोजनरुचिः कष्टैकसाध्यारतौ
गौराङ्गी करिदानगन्धिमदना श्यामा मता हस्तिनी ॥६॥
“पद्मिन्यादीनां नायिकानां सुरतोचिता स्तिथयो निरूप्यन्ते-

नाग”or“रुद्रानाग”or“रुद्रोनाग”? Wait, look at (१) “रुद्रानाग”? Let's zoom in on footnote 1: ( १ ) “रुद्रोनाग - wait, afterद्रthere is anो? Wait, look at the letter: र, ु, द, ्, र, then ो? It has a stroke on top, or is it ा? Wait, in line 4: रुद्रानङ्गvsरुद्रोनङ्ग: Look at रुद्रin line 4: there is a small slant stroke at the top of the aa-kar! That makes itो! Wait, is there? Let's compare पौलस्त्यास्यरसाष्टभास्करin line 3: Look atभास्कर: भाhas just a vertical bar. Now look atरुद्रोनङ्गin line 4: Above the vertical bar afterद्र, there is a little hook/slant! Wait, let's compare with शम्भु: म्भुhasु. Let's compare with मोदिता: मोhas a vertical bar and a slant stroke to the left. In line 4,रुद्रोनङ्ग`: the slant stroke is clearly there, going up-left from the vertical bar!

( ४ )
दन्तेनाधरपीडनञ्च सुमहत् स्फोटोटञ्च नामौ शनैः ॥
कचाकट कपोल मण्डल कच श्रेणीषु देया नखाः
सीमन्ते लिखनं कर रूरुमिर्जा गृहीत गाढं ततः ॥१३॥
कुर्वीताविरतं मनोभवगृहे मातङ्गलीलायितं—
जान्वङ्गुष्ठ पदोरु गुल्फ कलनं वाऽन्योन्यतः कामिनोः ।
इत्येवं कथितः प्रदेशकलनादिन्दोः कलादीपनं
कर्त्तव्यञ्च नरैर्न विस्तरभया दुक्तः प्रपञ्चोऽखिलः ॥१४॥
॥ इति चन्द्रकला समुद्देशः ॥
"अथ पद्मिनीचन्द्रकलासमुद्देशः—
गाढालिङ्गन पूर्वकं कररुहै रालिख्य जङ्घा स्थलीं
दत्त्वाऽङ्गुष्ठ नखाञ्चितम्बफलके पार्श्वेच पृष्ठोदरे ।
सीत्कारध्वनि जागरुक पुलका माद्ये दिने पद्मिनी
मित्यं चन्द्रकलाविदः स्ववशतां कामानयेयु स्त्रियम् ॥१५॥
अथ द्वितीयायां तिथौ पद्मिन्या वशीकरण
प्रकारं निरूपयति—
आनुपूर्व्याऽधरपल्लवं स्तनयुगे नेत्रादिके पार्श्वयोः
मूर्द्धान्ते जघनस्थलोरुफलके कृत्वा नखालेखनम् ।
(१) स्फोटां फोटा मित्यर्थः ।
"तुडाञ्च" इति पाठान्तरम् । (२) आद्ये दिने प्रतिपत्तिथाविति भावः ॥
(३) "सामनयेयु" इति षपुस्तकस्थं पाठान्तरम् ।

( ६ )
मर्षन्तो नखरैः पदाम्बुजयुगं कृत्वा कुरङ्गीदृशं
संसेव्याविरतं प्रयुद्धमदनां कुर्युः द्वितीयादिने ॥१६॥
“अथ चतुर्थ्यां तिथौ वशीकरणोपायं दर्शयति
“श्लिष्टा गाढतरं निपीड्य च कुचौ पीत्वा च दन्तच्छदं
वामोरौ करजक्षतं भुजलता मूले विशेषात्पुनः ।
मायूराङ्कमर्द्धचन्द्रच्छुरित प्रायान् नखानादरात्
दद्यु र्बाहरतोपचारचतुराः प्राय श्रतुर्थ्यां तिथौ ॥१७॥
“पञ्चम्यां तिथौ पद्मिन्याःसद्यः द्रावणोपायं दर्शयति
“विम्बोष्ठं परिचुम्ब्य दक्षिणकरेणाऽऽकृष्य केशोच्चयं
स्वच्छन्देन विमृश्य चूचुकयुगं चुम्वन् प्रियां भावयेत् ॥
आमृश्यात्करजैः सखेलपुलकं भूयो नितम्बस्थलीं
पञ्चम्यां द्रवतां नयेत्कमलिनी मित्याह वात्स्यायनः ॥१८॥
इति पद्मिनी चन्द्रकलासमुद्देशः ॥
“अथ चित्रिणी चन्द्रकला समुद्देशः—
दशम्यां तिथौ चित्रिण्या वशीकरणोपायं निरूपयति
“चुम्बित्वलक मुन्मदः कररूहै रल्लिख्य वक्षोजकं
श्रोणी पृष्ठ भुजादिकेण जघन स्त्यानोरुयुग्मस्थलीम् ।
पाणिभ्यामुपगूहयन् स्वरमणीं कान्तो दशम्यां तिथौ
कन्दर्पं प्रतियोध्य चन्द्रकलया कुर्युर्निजां चित्रिणीम् ॥१६॥
(१) “सपोह” इति गपुस्तके लिखितन् । (२) “भुजास्य” इति गपुस्तके दृश्यते ।

( ७ )
“षष्ठ्यां तिथौ चित्रिण्या द्रावणोपायं प्रदर्शयति
श्लिष्ट्वा कन्धरकन्दलीं भुजलतापाशेन गाढं ततः
पायं पाय मजस्र मुत्पलदृशां वक्त्रारविन्दामवम् ।
नाभीकण्ठनितम्ब भंगमलय व्यापार पारंगमः
षष्ठ्यां चन्द्रकलाकलापनिपुणै र्देया नखाःसर्वतः ॥२०॥
अष्टम्यां तिथौ चित्रिण्या द्रावणविधिं निरूपयति
“ग्रीवायां परिरम्य गाढ मसकृन्नाभिं नखै रालिखन्
दन्तोष्ठं परिपीडयन् कुचतटीं चुम्ब न्मनाक् ताडयेत् ॥
मामन्दं स्मरमन्दिरे करिकरक्रीडायितं कुर्वता
नेतव्या तरुणी स्वकीयवशतां चण्डी तिथौ कामिनी॥२१॥
“सप्तम्यां तिथौ चित्रिण्या वशीकरणोपायं दर्शयति
आलिङ्ग्य प्रथमं कपोलनयनश्रोणिश्रुतीश्चुम्बयेत्
स्थानेष्वेषु नखप्रदान कुशलो दत्वा नखान्निर्दयम् ।
दष्ट्वा चाधरपल्लवं कुचयुगञ्चा कृष्य केशान् दृशो
रुन्मेषं विदधीत मीत्कृतजुषो भानोस्तिथौ नायकः ॥२२॥
इति चित्रिणी चन्द्रकला समुद्देशः ॥
‘अथ शंखिनी चन्द्रकला समुद्देशः—
विष्णुतिथौ शंखिन्या वशीकरणोपायमाह—
कंठा मुल्लसितं विंलिख्य करजै रालिङ्ग्य दोभ्यां मुहु
——————————————————————————————
(१) सप्तम्या मिति क पुस्तके ग पुस्तके च दृश्यते !

गात्रे श्वोरसिजौ निपीड्य सुतरां विष्णो स्तिथौ चन्द्रवित् ।
“त्रयोदश्यां तिथौ तस्या द्रावणोपायं निरूपयति
आचुम्ब्येच्च कपोलकण्ठगलके मृद्नन्नुरोजद्वयं
कन्दर्पस्य तिथौ नखक्षतिवशात् प्राक् शङ्खिनीं द्रावयेत् ॥२३॥
भानुतिथौ शंखिन्या वशीकरणोपायं निरूपयति
व्यादष्टाौष्ठपुटं कपोलनयनं श्रोत्रं नखै रलिखेत्
सान्द्रानन्द निगूढ कण्ठ वलयं भानोस्तिथौ भामिनीम् ।
चतुर्दश्यां तिथौ तस्या द्रावणोपायं दर्शयति
आघातं नखरैश्च तत्र चरण ग्रीवाकुचोर-स्थले
कृत्वाऽऽलिख्य च भूतनाथदिवसे कुर्यात्सुधी विंह्वलाम् ॥२४॥
इति शंखिनी चन्द्रकला समुद्देशः ॥
“अथ हस्तिनी चन्द्रकला समुद्देशः
'गिरिजा तिथौ हस्तिन्या वशीकरणोपायं दर्शयति
“आकण्ठं परिरभ्य दोर्लतिकया निष्पीय वक्त्राम्बुजं
कक्षाश्च स्तनमण्डलोदरतटीं चञ्चन्नखै रामृशन्
क्षोणी भृत्तनयातिथा वैथ मुहुः कामालयं संस्पृशन्
संस्पृश्या धर पल्लवं ग्रह तिथौ कुर्याद् द्रुतां हस्तिनीम् ॥२५॥
( १ ) गाडामिनि क पुस्तके लिखितम् ।
( २ ) “सेवेन् ,, क संज्ञक पुस्तकस्थ पाठः । (३) “विह ,, इति क पुस्तके लिखितम्

प्रथम सायकः॥ ६
पूर्णमास्या ममावस्यां च तिथौ हस्तिन्या
द्रावणोपायं प्रदर्शयति—
सम्पूर्णेन्दुतिथौ परिक्षतदिने तस्यैव तुल्या तिथि
स्तस्या मेव वशीकृता शशिकलासम्बोधनैः कामिनी ।
कामागारचुंचुलिकासु करजर्दन्तैश्च दन्तच्छदे
गश्लेषै• परिचुम्बनैश्च विविधैरित्याह नन्दीश्वरः ॥ २६ ॥
इति हस्तिनीचन्द्रकला समुद्देशः ॥
इति चन्द्रकलासमुद्देशः ॥
पद्मिन्यादीनां नायिकानां सुरतोचितसमय
मुपवर्णयति ।
“कामिन्याः कथित श्चतुर्थचरणःकालो नलिन्या रते
प्राग्दम्भाहरे प्रयाति मुदितां चित्रप्रियां चित्रिणीम्।
शङ्खिन्याः समुदीरितः कविवरै र्याम स्तृतीयो मतो
मातङ्गी द्रवतामुपैति सुतरां नक्तंदिनस्यार्द्धयोः ॥ २७ ॥
“पद्मिन्या रात्रिसुरत मकिञ्चित्करमिति दर्शयति ।
सुखयति न पुमांसं पद्मिनी क्वापि रात्रौ,
निधुवनमिति तस्यां नैव किञ्चित् प्रयोज्यम् ।

१० प्रथमः सायक
शिशुरपि यदि कान्तां वासरे ता मुपेयात्,
विकसति रवियोगात् सा हठात्पद्मिनीव ॥ २८ ॥
अथेदानीं बाभ्रव्यमूलदेवयो र्मतान्तर मत्राभिधीयते।
“सत्वसमुद्देशः ।
देवसत्वाया लक्षणम् ।
त्रिवलिवलितमध्या कम्बुकण्ठी विदग्धा,
कमलसुरभिदेहा केतकीगर्भभव्या ।
शुचिचरितविचित्रा शीलसन्तोषयुक्ता,
सुललितपिकवाणी स्यादियं देवसत्वा ॥ २९ ॥
गन्धर्वसत्वायाः स्वरूपं निरूपयति ।
चडुलचपलदृष्टि र्नृत्यगीतादिदक्षा,
जनितविविधतुष्टि र्गन्धमाल्यानुरक्ता ।
शिशिरसुरभिमासक्रीडनप्रेमपात्री,
भवति रुचिरमूर्तिः सैव गन्धर्वसत्वा ॥ ३० ॥
यक्षसत्वाया लक्षणम् ।
गुरुकुचयुगभारा गौरदे

द्वितीयः सायकः ॥ २१
प्रेतसत्त्वायाः स्वरूपम् ।
खरविहरणवित्रा रात्रिसंचारधीरा,
मलिनपिशुनचित्ता कुत्सिताहारचेष्टा ।
विकृतवदनचन्द्रा कृष्णवर्णाऽतिखर्वा,
मलिनवसनरक्ता कीर्त्तिता प्रेतसत्त्वा ॥ ३२ ॥
इति सत्त्वसमुद्देशः ॥
इति कविशेखर ज्योतिरीश्वराचार्य विरचिते पञ्चसायके
जात्यादि निरूपणो नाम प्रथमः सायकः ॥
“अथद्वितीयः सायकः ।
अथ रतिभेदसमुद्देशः
अथ गुह्यप्रमाणभेदेन नायकनायिकयो र्भेदप्रदर्शकं
वात्स्यायनीयं मत मवतारयति
“आयामैः परिणाहकैश्च पुरुषा लिङ्गं वराङ्गः स्त्रियः
ज्ञातव्यास्तु समप्रहारण मर्मख्यातादुर्लः सर्वतः ।
जात्यातेऽपि शशा वृषाश्च तुरगाः प्राज्ञैः स्मृताम्ताः परं,
मृग्यश्वाकरिणीति विस्तरभयात् संक्षिप्य निष्कृप्यतेः ॥१॥
अथ नायकनायिकयोः समसुरत माह ।
शशकहरिणपत्न्यो र्गोतुरङ्गयो र्नर्धय
हयगजपतिपत्न्यो रेतद्रूपं रतं स्यात् ।
(१) "अथाद्यानि" इति ङ पुस्तके लिखितम् । (२) "स्वाख्यान्-तैः' इति ङ
पुस्तकीय पाठा-न्तरम् ।

१२ द्वितीयः सायकः
इह भवति नितांतं प्रीति रन्योन्ययोगाद्
अपरमशक्यं स्त्री कथं स्वीकरोति ॥ २ ॥
उच्चादिस्वरूपेण सुरतस्य षड् भेदान् दर्शयति ।
तत्र उच्चरतस्य नीचरतस्य च भेदद्वयं निरूपयति ।
मृगी वृषञ्चेत् वृषभी तुरङ्ग मेतद्वयं तूच्चरतं वदन्ति ।
अश्वा शशं गोःकरिणीञ्चवैनन्नीचद्वयं तुष्टिकरं न यूनोः ॥३॥
अत्युच्चातिनीचरतयोः स्वरूपं दर्शयति ।
²मृगी हयं हस्तिवधू शशञ्चेत्युच्चनीचं सुरतं वदन्ति ।
प्राणप्रभेदेऽपि न च द्रवन्ति तस्मिन्न तृप्यन्ति नितम्बवत्यः ॥४॥
रताना मुत्तममध्यमाधमत्वं निरूपयति ।
स्त्रीपुंसयोः साम्यतरं प्रशस्तं मध्यद्वयं मध्यममामनन्ति ।
अत्युच्चकं वाप्यतिनीचकम्वा निन्द्यं रतज्ञैः सुरतं प्रदिष्टम् ॥५॥
रतानां प्रीतिजनकत्वादिकं वर्णयति ।
प्रीतिः समा स्यात् सुरते समाख्ये-
नीचद्वये योषित एव तुष्टिः ।
अत्युच्चकै रप्यतिनीचकैर्वा
तुष्टि र्न नृणां नच सुन्दरीणाम् ॥ ६ ॥
इदानीं प्रचण्डादिभेदेन सुरतस्य त्रैविध्यं दर्शयति ।
[१] अपरश मशक्य इति क पुस्तके दृश्यते ॥
(२) "अत्युच्च मेतद् द्वितयं वदन्ति" इति कगंशकपुस्तके, गपुस्तके च दृश्यते
(३) अस्य पद्यस्य पूर्वभागः ग पुस्तके न दृश्यते ।

द्वितीयः सायकः १३
प्रचण्डवेगस्त्वथ मध्यवेगस्तथापरः स्याल्लघुनामधेयः ।
पुंस स्तरुण्या उभयोरपीह त्रिधा कवीन्द्राः सुरतं वदन्ति ॥७॥
इति रतिभेदसमुद्देशः-
अथ पुरुषजातिसमुद्देश -
तत्रादौ शशजातीयकानां नायकानां स्वरूपं
निरूपयति-
दीर्घाक्षाः सूक्ष्मदेहा लघुसमदशना लम्बकर्णाः सुवाचो
ग्रीवायां जानुदेशे करचरणतले कालिमानं वहन्तः ।
अल्पाहाराः सुशौचा दिनमधिशयिनः कान्तिमन्तो धनाढ्याः
क्रीडावन्तो विनीता लघुतरसुरताः पुण्यभाजः शशाः स्युः ॥८॥
अथ मृगजातीयकानां नायकानां स्वरूपंवर्णयति
सुचारुकेशो मृदुवाक् सुवेशः
सुदीर्घकण्ठ श्चपलः सुनेत्रः ।
(१) कोक्कोककविरचिते रति रहस्ये तु प्रचण्डादिवेगेन नवधारतं मित्युकम्
तथा—मन्दमध्यप्रचण्डा- स्युर्वेगत उभयं तथा । वेगैः कामुकता ज्ञेयस्तेनाऽपि
नवधा रतम् " इति ॥ यस्यायमाशयः -
मन्दवेगयोर्यूनोः सङ्गम एकं रतम् । मध्यवेगयोः यूनोः सङ्गमेऽप्येकंरतम् । प्रचण्ड
वेगयो र्यूनोस्सङ्गमेऽप्येकंरतम् । एवं त्रीणि रतानि । मन्दवेगायायुवत्या सह मध्य
वेगस्य यूनः सङ्गमे चैकं रतम् । मध्यमवेगाया युवत्या मन्दवेगस्य यून सङ्गमेप्येकं
रतम् । एवं पञ्चरतानि । मन्दवेगायाऽङ्गनया चण्डवेगस्य नरस्य सङ्गमं चैकं रतम् ।
मध्यवेगायाऽङ्गनया चण्डवेगस्य नरस्य सङ्गमश्चैकं रतम् । चण्डवेगायाऽङ्गनयामध्यवेगस्य
पुरुषस्य सङ्गमंचैकरतम् । चण्डवेगाया युवत्या सह मंदवेगस्य पुरुषस्य संगमे चैकं
रतम्, इति पूर्वोक्त गणनया नवधा रतमिति ॥
(२) करकमल इति क पुस्तके लिखितम् ।
(३) इदं पद्यं ग पुस्तके न लिखितम् ।

१४ द्वितीयः सायकः ॥
सुरक्तपाणिः समदन्तपङ्क्तिः
सौभाग्ययुक्तः कथितो मृगोऽयम् ॥
अथ वृषजातीयकानां नायकानां लक्षणं
प्रतिजानीते—
“स्फारगात्राः मदर्पाः सुरतरमकलालम्पटाः सुन्दराङ्गाः
व्यूढोरस्काः सुरुक्षाः सुसमजठरिणो मांसला लोलनेत्राः ।
अत्यन्तप्रौढवाक्याः परिलघुधृतयः क्रोधना मध्यवेगा
उक्षाणो लिङ्ग मीषद्द्विततनवमितै रङ्गुलीकैर्वहन्ति ॥ ६ ॥
अश्वजातीयकानां नायकानां स्वरूपं निरूपयति—
कार्ये हृष्टा बलिष्ठाः सितसमदशनाः पीवरास्फारवक्त्रा
ग्रीवाबाहूरुदीर्घाः परहितनिरताः सात्विकाः स्निग्धवाचः ।
निर्लज्जाश्चारुशीलाः पृथुतरगतयश्चण्डसम्भोगरक्ता
अश्वा लिङ्गं वहन्तो युवतिजनरता भानुसङ्ख्याङ्गुलीकम्