पञ्चसायक (कविशेखर ज्योतिरीश्वर - कामकला एवं रति-शास्त्र संस्कृत मूल पाठ)

॥ ॐ ॥
नितान्तं गोपनीयम् !
❄ पञ्चसायकः ❄
श्रीकविशेखर ज्योतिरीश्वराचार्य-
विरचितः
पालयँल्लौकिकीं पुण्यां पुमर्थत्रयस्थितिम् ।
कामशास्त्ररहस्यज्ञः सुखं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥१॥
श्रीमद्दैवज्ञरत्न पण्डित-जीवानन्दशर्मतनूजेन
वैद्यराज थपलियालोपाह्वेन
सदानन्द-शास्त्रिणा परिशोधितः
सारगर्भितया भूमिकया विषयसूच्यादिभिश्च संयोजितः ।
प्राप्तिस्थानम्— मोतीलाल बनारसीदास,
पञ्जाब संस्कृत पुस्तकालय,
सैदमिट्ठा बाजार लाहौर ।

Published by
Punjab Sanskrit Book Depot,
LAHORE
All Rights Reserved
PRINTED AT
THE BOMBAY SANSKRIT PRESS
LAHORE

भूमिका
माधुर्यवर्गमभीहित-पूरणरसिका महा ऽऽगमख्याता ।
श्रीनगरस्थितपीठा सततं श्रीकंसमर्दिनी जयति ॥ १ ॥
आदरणीयाचारौ चारुविचारौ महोदारौ ।
आश्रितशिवोपचारौ मातापितरौ चिरं वन्दे ॥ २ ॥
हं
भो प्रणयामृतपानजनितामन्दानन्दसन्दोहभग्नला-
साः ! कामकलाकलापरहस्यविज्ञानाविस्तारित
गार्हस्थ्यसुखविलासाः ! विलासिनीविलसिना-
कलनलालसाः ! संजातव्यवहारचातुर्याऽऽश्चार्य-
तोदया ! महोदया ! सहृदयाः !
नैतन्न विदिततरं नानांगपरीक्षणप्रणयिप्रवीण्यविलक्षणाधि-
पालानां धियाम्प्रभोद्गणां विबुधधुर्याणां तत्रभवतां प्रेक्षावतां यत्
प्रतिजनदुर्लभतयोपलब्धितप्रावीण्यगुणप्रणयनप्रणयिनः परब्रह्मणः प्रप-
ञ्चितानुकूल्यशब्

': it has 'न्' + 'त्व'? No, it's 'त्त' or 'न्त'?
Look at "अर्थतत्त्वार्थ":
It has 'त' with a horizontal stroke across: 'त्त' or 'न्व'?
Wait, in "तत्त्व", usually it's त्त्व. Here: त + त + व?
It looks like "अर्थतन्त्वार्थ" or "अर्थतत्त्वार्थ"?
In old fonts, 'त्त' is a 'त' with a horizontal line: त् + त = त्त. Here, the first part is त with a loop? No, it's 'त्त'! Wait, look at "दत्तक" in line 8: 'द' + 'त्त' + 'क'. The 'त्त' in दत्तक has a horizontal bar.
In line 1: "अर्थतन्त्वार्थ" - wait, there is a loop on the left: 'न्' + 'त्व'? It really looks like 'न्त' with 'व': "अर्थतन्त्वार्थ" or typo for "अर्थतत्त्वार्थ". Let's look closely: it's "अर्थतन्त्वार्थ" or "अर्थतत्त्वार्थ". Actually, it is "अर्थतत्वार्थ" with an anusvara? No, looks like "अर्थतन्त्वार्थ" (or अर्थतत्त्वार्थ). Let's write "अर्थतन्त्वार्थ" or "अर्थतत्त्वार्थ"? It's most likely printed "अर्थतन्त्वार्थ" as a typo for "

ध्यम् तत्तद्देशीयानां स्त्रीणां स्वरूपाणि..."
Then what?
In Ratirahasya, Chapter 2 (or 3):
Wait, Ratirahasya has chapters called 'Pariccheda' or here called 'Sayaka' (Kaminisanjivana or Panchasayaka!)
WAIT!
LOOK AT LINE 4:
"ग्रन्थश्चायं कवीन्द्रेण पञ्चभिः सायकैः समापितः ।"
PANCHABHIH SAYAKAIH!
The text being described is PANCHASAYAKA (पञ्चसायक) by Kavindra Jyotirishvara (कवीन्द्र ज्योतिरीश्वर / कवीन्द्र)!
YES! "कवीन्द्रेण पञ्चभिः सायकैः समापितः"!
PANCHASAYAKA has 5 Sayakas:

1. Prathama Sayaka
2. Dvitiya Sayaka
3. Tritiya Sayaka
4. Chaturtha Sayaka
5. Panchama Sayaka

Now let's check the contents of Panchasayaka!
Author: Jyotirishvara Kavishekhara (कवीन्द्र).
In Panchasayaka, Sayaka 2:
Let's recall or analyze what is in Sayaka 2 of Panchasayaka:

• Purusha-bheda: Shasha, etc.
• Stri-bheda: Mrigi, etc.
• Suratabheda: Sama (3), Vishama

( २ )
दैन्यकर्म्मोचिता स्त्रियः, सूक्ष्ममध्यानां कण्ठभाग्यानाञ्च स्त्रीणां लक्षणानि
सुरते वर्जनीया नार्यः, सुरतोचितानुचितस्थानानि, आलिङ्गनभेदा
स्तल्लक्षणानि, चुम्बनभेदाः, तेषां स्वरूपाणि, नखाघातस्थानानि, दशन
क्षतस्थानानि, तत्संज्ञाश्च, इत्येषादयो विषयाः समुपन्यस्ताः सन्ति
पञ्चमे सायके च—
मदनातपत्रस्थानीया स्तिस्रो नाड्यः, तासां लक्षणानि, कण्ठग्रहक
रणेऽवश्यं ज्ञातव्या विषयाः, नागरादय उत्तानबन्धभेदाः, उपगीत
कादयः पार्श्वबन्धप्रकाराः, पद्मासनादय उपविष्टबन्धभेदाः, हारिणा
दयस्स्थोध्वबन्धप्रकारा विपरीतबन्धः, तद्योग्या स्त्रियः, आनन्दोदय
व्यञ्जकानि चिह्नानि, स्वाधीनपतिकादयो ऽष्टौ नायिकाभेदाः, तल्लक्ष
णानि" इत्येवमादयो ऽप्यावश्यकाः विषया स्तथा

( ७ )
अपिच—
संसारे तु धरासारं धरायां नगरं मतम् ।
आगारं नगरे तत्र सारं सारङ्गलोचना ॥ ३ ॥
सारङ्गलोचनायाश्च सुरतं सारमुच्यते ।
नातः परतरं सारं विद्यते सुखदं नृणाम् ॥ ४ ॥
सारभूतन्तु सर्वेषां परमानन्दसोदरम् ।
सुरतं ये न सेवन्ते तेषां जन्मैव निष्फलम् ॥ ५ ॥
अस्य चार्थस्य प्राशस्त्यं पारमेश्वरज्ञानराशिरूपाणामुपनिषदां
मध्यादिकतमार्या बृहदारण्यकाख्योपनिषदि—
“तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं वेद नान्तर-
मेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद
नान्तरम्”—इत्यनया उपमेयभूतस्य ब्रह्मानन्दस्य उपमानीकृतं प्रियत-
माविषयकानन्दं समुपदर्शयन्त्या श्रुत्या एव समर्थितम् ।
अपिच—
कीदृ

( ६ )
दृग्विद्ग्धमनोजन्म यासां दृग् जीवितप्रदा ।
ता वामलोचनाश्चात्र पर्यालोच्याः कथं बुधैः ॥
इत्यादिकं परिज्ञेयं सर्वभूतसुखप्रदम् ।
रतिशास्त्रेण विज्ञाय शाश्वतं सुखमश्नुते ॥
अपिच—
एतच्छास्त्रपरिज्ञानमन्तरा कीदृशी कुमारी परिणेया, परिणीताया-
श्च प्रणयः प्रथमं कथं प्रणेतव्यः, कथञ्च तस्याः स्वान्तं नितान्तमात्मन्या-
सञ्जनीयम्, कीदृशी भामिनीमानोन्मूलनप्रणाली समाश्रयणीया, किं-
गार्हस्थ्यसुखम्, के च तत्प्राप्त्युपायाः, इत्येवमादयोऽवश्यं ज्ञातव्या
विषयाः कथं परिज्ञायेरन् !
अत एव सुष्ठूक्तं केनापि कविवरेण—
किं दाम्पत्यसुखं लोके कानि तत्साधनानि च ।
कुमारी परिणीता तु कीदृशी सुखदा भवेत् ॥
के च विस्रम्भणोपाया स्तासामिह सुखावहाः ।
प्रमदानां कथञ्चापि मदविद्रावणं भवेत् ॥
कथं नष्टोऽनुरागश्च प्रत्यानेयो मनीषिभिः ।
वन्ध्यायां मृतवत्सायां वात्मजाप्तिः कथं भवेत् ॥
सतीनां वनितानाञ्च लक्षणानीह कानि च ।
पुंश्चलीनान्तु नारीणां परिज्ञानं कथं भवेत् ॥
तासां विचेष्टितेभ्यश्च ह्यात्मानं रक्षयेत् कथम् ॥
कथं शरीरं सुरतायामितन्तु विलासिनाम् ।
नवयौवनकालीन-सुरतक्षमतां व्रजेत् ॥

ःorण्यः? In many old presses, ण्यhas a loop:ण्यः`.

• Wait, what is the character after ण्यः? It looks like ?— or ;— or just a smudge and a dash —. It has a question mark or hook: ?— or :- or ;—. Let's provide ?— or — as seen. It looks like ?—.
• Line 11: रतिशास्त्रपरिज्ञानविमूढा ये नराधमाः ।
• Line 12: रतिं स्वगतिहीनायां विधित्सन्ति गतायुषः ॥ १ ॥
• Line 13: अवश्यं मरणं तेषां भवेदिति विनिश्चितम् ।
• Line 14: अतोऽपि रतिशास्त्रस्य ज्ञानमावश्यकं मतम् ॥ २ ॥
• Line 15: ये च केचिदिदानीन्तना नव्यसभ्यम्मन्या विद्वांस एवंगुणविशिष्टं- (Wait, does it have an anusvara? Line 15 ends with एवंगुणविशिष्ट- with a hyphen).
• Line 16: रतिशास्त्रं दुर्व्यसनादिप्रवृत्तिप्रयोजकत्वरूपेण सन्दूषयन्ति तदवि-
• Line 17:

तं? No. Wait! Could it be शास्त्रमेतद् भुवं स्मृतम्? Could it be शास्त्रमेतद् ध्रुवं स्मृतम्? Let's check ध्रुवं: 'ध्रु' has a loop at top-left. 'वं' has a circle and vertical bar. Does it look like ध्रुवं? Wait, the first letter has a vertical stem and a right round belly with a dot: wait, is it ठ? ढ? द? Wait, could it be कदा स्मृतम्? No. Could it be न च स्मृतम्? No. Could it be कुतः स्मृतम्? Could it be सदा स्मृतम्? Could it be ततः स्मृतम्? Wait, look at the letters: There is a space after शास्त्रमेतद्? Actually, शास्त्रमेतद्has:शा-स्त्र-मे-त-द्Then, immediately:भ? ग? ढ? Wait, look at the glyph: It is दृ? No, it looks like ढ़orद? Wait! Look at line 14: तदेतच्छास्त्राऽनवलोकनमूलकमेवेति. Look at how avagraha looks: ऽ. In line 3, between शास्त्र