पञ्चसायक (कविशेखर ज्योतिरीश्वर - कामकला एवं रति-शास्त्र संस्कृत मूल पाठ)

)
दि (di)
सं (saṃ)
ज्ञै (jñai)
रु (ru)
प (pa)
पा (pā)
द (da)
नी (nī)
याः (yāḥ) or यां (yāṃ)
It is struck through!
In markdown, strikethrough is written as ~~text~~.
Wait, should we write ~~इत्यादिसंज्ञैरुपपादनीयाः~~ or इत्यादिसंज्ञैरुपपादनीयाः?
Writing ~~इत्यादिसंज्ञैरुपपादनीयाः~~ accurately reflects that it is struck through in the text!

Wait, let's verify line 15:
“दन्तावल-च्छाग-तुरङ्गमाणां
Line 16:
क्रीडाप्रकारैश्च भवन्ति बन्धाः।
Line 17:
~~इत्यादिसंज्ञैरुपपादनीयाः~~ (or ~~इत्यादिसंज्ञैरुपपादनीयां~~)
Line 18:
नोदाहृता विस्तरभीतितेस्ते ॥ २० ॥
Notice the meter!
It's an Anushtubh or Upajati?
Line 15: दन्तावलच्छागतुरङ्गमाणां (11 syllables? दन्-ता-व-ल-च्छा-ग-तु-रङ्-ग-

७६ पञ्चसायके
इत्यादिकं भूरिविधं रटन्ती
प्रायः सुखं विन्दति केलिरङ्गे ॥ २४ ॥
विपरीतरतावयोग्यां स्त्रियं दर्शयति—
अल्पप्रयुक्ता ऋतुयोगयुक्ता
गर्भालसा स्थूलतनुर्नताङ्गी ।
क्षीणा नवोढा ज्वरिता च नारी
वर्ज्यारतिज्ञैर्विपरीतबन्धे ॥ २५ ॥
इति पुरुषायितसमुद्देशः ॥
[८] अथ सीत्कृतादिसमुद्देशः—
अथ सीत्कृतं लक्षयति—
“द्रवतियदि न नारी प्रौढरागाभियुक्ता
मृदुनिधुवनयोगे दन्तसन्धौ समीरम् ।
(१) “अ”वाप्रसूता इति कपुस्तकस्य पाठान्तरम् ॥
(•) घगञ पुस्तके सीत्कृतादि समुद्देशादौ पाठान्तरमिदमधिकमुपलभ्यते—
अथ क्षतादिसमुद्देश
'वामस्वभावान्मदनस्य रागा हस्तप्रहाराद्रतिमभ्युपैति ।
तस्माद्यथास्थानमसौ। विधेयोवराङ्गनाना सुरतोपदेशे ॥ १ ॥
सव्येऽङ्गनायास्तनहृदि प्रहार मुष्ट्या भजन्त्या सुरतोपचारं ।
सन्ताडितं नाम वदन्ति तज्ज्ञा विस्तीर्णहस्तेन तदा पताकम् ॥ २ ॥
साङ्गुष्ठमध्याङ्गुलत्सम्प्रहारात् सञ्चायते कुण्डलनामधेयं ।
• य केचनाङ्गुष्ठनवोऽभियानं प्रोक्तं त्विदं त्वं न तु विन्दुमान ॥ ३ ॥

पञ्चम सायक ५५
विरति दशनवासः शिथिलन्मूलबन्धः
कथितानन्द गन्तं मण्डितं गण्डयोश्च ॥ २६ ॥
अथ स्तनितबन्धं निरूपयति-
चिर निशि-स्तनरंगं क्रीडयाविष्टचेताः
स्तनितमनुकरोति व्यञ्जना यत्र वामा ।
सुदृढगलपिधाने कारयीता वदन्ति
स्तनितमिति समानं चिरसम्भोगकाले ॥ २७ ॥
एवम्विधकरणस्य फलन्निरूपयति ।
इत्यादिमार्गः पृथुकामनारं
गन्धर्व्वनाथं पुरुषोऽभिरेमे ।
वात्यानुपूर्व्या रहसि प्रकारं
मार्ग्यं समास्वादयतो विशिष्यम् ॥ २८ ॥
इति मोहनादि सम्पूर्णाः ॥
( इति पञ्चमः सायकः )
इति श्रीकविशेखरज्योतिरीश्वरविरचिते पञ्चसायके पञ्चमः सायकः ॥
समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥
(१) गपुस्तकेऽपि दृश्य

७८ पञ्चमायके
[६] “अष्टनायिकासमुद्देशः-
अथ स्वाधीनपतिकायाः स्वरूपंनिरूपयति-
“यस्याः पतिर्लिखति केलिकथानुरक्तः
पार्श्वं न मुञ्चति मनोभववेगयुक्तः ।
स्यात्सुन्दरी सकलसौख्यकलानिधाना
स्वाधीनपूर्वकपतिकेति वदन्ति तज्ज्ञाः २९ ॥
अथ उत्कण्ठितायाः स्वरूपं निरूपयति=
पुष्पाङ्गराग-रुचिरा तरुणी प्रियस्य
तिष्ठत्यनागमनहेतु-विचारलोला ।
एषाऽबला न हि चिरं परिदेवनीया
सोत्कण्ठितेति कथिता कविभिः पुराणैः ॥ ३० ॥
“अथ वासकसज्जितायाः स्वरूपं निरूपयति=
स्रक्चन्दनाम्बरविभूषणभूषिताङ्गी
या वल्लभागमन-मार्ग-निरूढ-दृष्टिः ।
तल्पंगता रुचिरवासगृहेऽवशेते
सा कीर्तिता जगतिवासकसज्जितेति ॥ ३१ ॥
अथ कलहान्तरितायाः स्वरूपंवर्णयति=
क्रोधान्नयत्यातिचरणे पतितोऽपि कान्तः
प्रायःप्रचण्डवचनाक्षरैर्निरस्तः ।

• (१) समुद्देशोऽयं गपुस्तके पञ्चमसायकसमाप्तौ दृश्यते इति प्रागेव परि-
  शिष्ट [निर्णीतम् ।

पञ्चमस्तरङ्गः ५१
तथा ससंकेतगृहं सहासभाङ्गी
सा कीर्तिता सज्जदशाङ्गि वासकसज्जिका ॥ ३२ ॥
अथ विप्रलब्धायाः लक्षणं लक्षयति—
"सङ्केतकं प्रियतमः स्वयमेव दत्त्वा
नैवागतः प्रियसखे समयं च मत्वा ।
रहो वधूर्गलितगर्वपरप्रसादा
सा कीर्तिता कविधुरन्धर विप्रलब्धा ॥ ३३ ॥
अथ खण्डितायाः स्वरूपं निरूपयति=
"प्रातर्विनिन्द्य वदनम्प्रथमाभियोगे
निद्रानमानगणितां गतविस्मयाह्व ।
यस्याः प्रयात्यभिमुखं मुदितो धुरन्ध्रो
सा खण्डितेति कथिमा कविभिः सुपूर्वैः ॥३४॥
अथ अभिसारिकायाः स्वरूपं निरूपयति=
या गम्यतेऽन्यवनिता विरता च नारी
या निर्जिता हि मदनेन मदेन याति ।
गुप्ताभिसारसमये परवेश्मगन्तुं
सा कीर्तिता कविभिरङ्गभिसारिकेति ॥३५॥
अथ प्रोषितायाः स्वरूपं निरूपयति=
"देशान्तरं प्रतिदिनं गच्छता यस्या
दत्त्वा विधिं निरन्तरं शुभकार्ययोगान् ।
(१) विप्रलब्धः' इति बहुवीर्य पाठोऽस्मत्सङ्ग्रहीतपुस्तके नास्ति ॥
(२) "गच्छदुद्वेगा" इति पाठान्तरं सर्वसम्मतं वर्तते इति ॥

दुर्वारदुःखदहनैः परिखेदिताङ्गी
सा प्रोषिता प्रियतमा कथिता मुनीन्द्रैः ॥३६॥
इत्यष्टनायिकासमुद्देशः ।
अथ ग्रन्थोपसंहारम्—
"यावच्चन्द्रकलाकिरीटहृदये शैलाधिराजात्मजा
यावद्वक्षसि माधवस्य कमला सानन्दमादीव्यति ।
यावत्कामकलाविवर्त्तचटुलं क्षोणीतलं राजते
तावच्छ्री कविशेखरस्य कृतिनः काव्यं मुदे दीव्यताम् ॥३७॥
यावल्लेखां वहति शिरसा शङ्करःशीतरश्मे-
र्यावद्वेदावदनकमले ब्रह्मणःसन्तिसाङ्गाः ।
यावद्गङ्गा वहतिभुवने यावदाकाशभानु
स्तावत्कीर्त्तिर्वसतु विमला सा त्रिलोकीञ्चपायात् ॥ ३८ ॥
इति पञ्चमःसायकः ॥
इति कविशेखर श्रीज्योतिश्वराचार्य्यविरचिते पञ्चसायके
पञ्चमःसायकः ।
समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥
(१) घ संज्ञकपुस्तके चरमं पाठत्रयमित्थं पठ्यन्ते—
यावद् भास्वान गगन फलके द्योतयन विश्वमायाः।
भ्रामं भ्रामं चरति भूरिणा यावदास्ते सशैला
तावद् गोपालज गणपतेः प्रीतयेऽकाव्य मस्तु ॥ १० ॥

०
पञ्चमसायकस्याऽशुद्धिपत्रम् ।
पृ. पं. अशुद्धम् शुद्धम् | पृ. पं. अशुद्धम् शुद्धम्
१ ६ नोदया नोदयाः | ८ १८ शिनिनन तिमिरम्
” १६ फालाना फलाना | ६ १ पूर्णमास्या पूर्णमास्या
२ ७ प्रणेतारा प्रणेतारौ | ” ११ रन रन
” १० छिद्धम छिद्रम | द्वितीयः सायकः
” २१ चनुःपटे चनुःपटैः | १० १६ निष्कृष्यतः निष्कृष्यंत
” १० प्रदर्वभव प्रादुर्भाव | १२ ७ शातिनचि शालिनीच
४ ४ ऽयेरादायो ऽयमादयो | ” २१ पुस्तके पुस्तकं
” ६ सिन्यां स्त्रियां | १३ २ भद्रम भद्रम्
५ ११ राघ राद्य | १४ १६ नर्वामतः नवभिर्मतः
६ ६ तयाप्युपायाः तथाप्युपायाः | १५ २ कम्बुगठी कम्बुकण्ठी
” २३ नपाधान नपादान | ” ३ ज्योतीरश ज्योतिरीशः
७ ६ गार्हम्ब गार्हस्थ्य | १६ २ भये भवे-
” ६ रोग्य ? रोग्यः | १७ २४ पुन्राय ग ग पुन्राय
८ १७ इथ य इथ ये | १८ ४ लयचति लक्षयति
” ” कर्मभिरनो ऽर्गभिन्नाः | १९ ८ स्तुरुगय स्तुहगय
” ” निन्दिना निन्दिताः | २० १२ मोदेद्दन्त्रा मोदहन्ती
” २२ पिण्ड पिण्ड | ” २० स्यु इति स्युर्गति
६ २० इतनयो इतरयो | २२ १६ नृांसिम नृसिम
११ ४ नेरिम नेरिम | २३ १५ नमा र समा य
प्रथमः सायक | २४ १ सचन्दन सचन्दन
१ १० वपुष्टः वपुष्टः | ” २० धर्मजनित धर्मजनित
” १४ पाठः पाठः | २८ २ राजिमल राजिमलः
४ ५ पङ्क्तौ क्लृप्त्यन् | ” ३ धर्मजगात्र धर्मजगाज
३ १४ मदगातः मदगति | ” ७ निष्पाफ निष्पाप
५ ८ चरगां चरणे | २५ १२ चङ्गय चक्रय
५ १ भोगान्न भोगान् | ” १५ ” ”
७ २ मुततारा भुजलता | ” १६ देतः दाय
” १० अग्यपन अग्यपन् | २७ ६ रान्रचन्दन रत्नचन्दन
| ” २० नान्निगुदम नानिगुदम्
| ३१ १८ माह माह
| ३३ ५ शिकिनत शिखावल
| ३५ ५ कुणय कुणति

( २ )
पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम् | पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम्
,, १८ विज्ञापना विज्ञायते | ४८ ४ श्रुति रतिः श्रुतिराम्भः
,, २० पाठम्हास्या पाठस्यास्या | ,, १६ विधना विर्धना
,, ,, मून एव गून एव | ५७ १७ दुग् दुग्ध
३७ १६ मनोन्तानरम् मनान्तानरम् | ५४ १० नात्क्षिमिला तत्क्षिमिला
३६ ७ गोर्णासुतेन गार्गीपुतेन | ५६ ८ मम्थापन संस्थापन
४१ ३ चामुग्डमन्त्रः चामुण्डामन्त्रः | ,, २३ रुन्गारार्दी शृङ्गारार्दी
४२ ८ भरतारी भयरारी | पञ्चम.सायक.
४३ १७ इन इति | ६६ १ चतुन सायकः पञ्चम सायकः
४९ १७ ध्रवातु ध्रुवास्तु | ७१ १० स्यादाप स्थादाय
५० १७ मुख्यप्रभव सुखप्रसव | ७२ ६ पादा पादा
चतुर्थ.सायकः | ७३ ७ स्तिनया हि्रताया
५४ १ रुच्चाह्नो रुचाह्नो | ,, २० पुस्तर्रीय पुस्तर्कीय
५५ ३ सृणोरपद ऋगम्पद | ७४ १२ इति इति
,, १७ उद्दार्डांत उद्दोडयि | परिशिष्टम्
,, १८ तन्नायलभ्यते तन्नांपन्लभ्यत | ८० १३ पश्चम पञ्चम
५६ ,, गदनायक गृट्नायक | ,, १७ पाटनय पाठश्रयं

अपूर्व विज्ञापनम् ।
अयि ब्रह्मानन्दसहोदरानन्दसन्दोहदोहनरसालसाः कामकलारह-
स्यविज्ञानलालसाः सरसहृदयाः सहृदयाः । नैतन्न विदितं श्रीमतां
यद्धि नाम कामाख्यतृतीयपुरुषार्थरहस्यज्ञानमपि गृहस्थानां नितान्त-
मावश्यकमिति । तदर्थं च कल्याणकविरचितोऽनङ्गरङ्गाख्यो ग्रन्थो
नितान्तमुपयोगी एष हि सरलया भाषया सर्वं कामशास्त्रतत्वं सम्य-
गाविष्करोति तस्यैतस्य सटिप्पणस्य मुद्रणं जातम् । सन्ति चात्र
शुक्लकृष्णपक्षयोः प्रतिपदादितिथिक्रमेण स्त्रीणां तत्तदङ्गेषुदक्षिणवाम-
पार्श्वयोः कामस्यारोहावरोहौ, तत्तदङ्गस्पर्शादिना स्त्रीणामाशुद्रावणं,
पद्मिन्यादयः स्त्रीभेदाः शशादयः पुरुषभेदाः आलिङ्गनादिविवरणं,
चित्ररतानि, कन्यावरणं, कन्याविस्रम्भणं, स्त्रीणामनुरागविरागलक्षणानि,
अनेके वशीकरणादियन्त्रमन्त्रविशेषाः, वृष्ययोगाः—इत्येवमादयो वि-
षयाः । नितान्तं गोपनीयमिदम् । अत्युपयोगिनोऽतिदुर्लभस्य चास्य
मूल्यं सार्धरूप्यकं मात्रम् १।।) ये महाशया एतत्प्राप्तुमीहन्ते तैः
शीघ्रमेव पत्रं प्रेष्यम् ॥
कुचीमारतन्त्र—श्रीकुचीमार मुनिप्रणीतं साहित्याचार्य पं० मधुसू-
प्रसाद दीक्षित द्वारा संशोधित ।
मोतीलाल बनारसीदास,
पञ्जाब संस्कृत पुस्तकालय,
सैदमिट्ठा बाजार, लाहौर ।

॥ यन्त्रस्थ ॥
वीरभद्र विरचितं
"कन्दर्पचूड़ामणिः"
अति दुर्लभमिदं प्राचीनं ग्रन्थरत्नं कामशास्त्र सर्वस्वभूतम्
महर्षिवात्स्यायनप्रणीतस्य कामसूत्रस्य शृङ्गाररसपद्यमयं व्याख्यानम्
कियच्चाश्चर्य्यंविचित्र मिति त्वस्य पद्यमयव्याख्यानेन स्फुट मेव प्रतीयते
ग्रन्थश्चायं साम्प्रतं मुद्रणावस्थायां वर्तते । स्वल्पेनैव कालेन श्रीमत्
नयनयो र्गोचरो भविष्यति ।
श्री वात्स्यायन प्रणीतं
॥ कामसूत्रम् ॥
यशोधर विरचितया जयमंगलाख्यटीकया समेतम् ।
अतिदुर्लभमिदं ग्रन्थरत्नं कामनामानं तृतीय
पुरुषार्थं सम्यक् प्रोद्घाटितरहस्यं कर्तुमद्वितीयमेव
वरीवर्ति । अतिप्राचीनं सकलस्यापि कामशास्त्र
प्रपञ्चस्य मूलभूतञ्च साम्प्रतं यदुपलभ्यते तदेत
देव । किम्बहुना-अनन्ते भारतीयविद्याभाण्डागारे
कामशास्त्रस्य सर्वस्वभूतमेतदेवावशिष्टमस्ति । एत-
स्य विचित्रता तु एतदवलोकनेनैव ज्ञातुं शक्यते
नान्यथेतिगृह्यतामिदं सहृदयैः सत्वरमेव ॥
With an Historical Introduction & Indexes etc - by
Pt. Brij Bihari Shastri B. A., LAHORE
मोतीलाल वनारसीदास,
पञ्जाब संस्कृत पुस्तकालय,
सैदमिट्ठा बाजार, लाहौर.