निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त । ८१
हे इन्द्र ! जो तू मेंढेके समान मेधातिथिके यज्ञमें आया,
'मेष' 'मिष' ( तु० प० ) धातुसे है। वैसे ही 'पशु' पश्यति या
'दृश' ( भ्वा० पा० ) धातुसे है ।
अग्निको रूप शब्दसे उपमा। जैसे—
“हिरण्य रूपः०” इत्यादि
'हिरण्य (सुवर्ण) के रूपके समान रूप वाला, वह हिरण्य
जैसा दिखाई देनेवाला हिरण्य जैसा अपांनपात् जलोंका पोता,
वैद्युत, अग्नि।' हिरण्य (सुवर्ण) वर्णका जैसा इसका रूप है।
और 'था' यह उपमार्थक है। [ जैसे—
“तं प्रत्नथा० [ ऋ० सं० ४, २, २३, १ ]
'हे सोम ! तू 'तम्' उस इन्द्रको अपने वीर्यसे तृप्त करके
( प्रत्नथा ) चिरन्तन भृगु आदि महर्षियोंके समान (पूर्वथा) ऋषि
पुत्रोंके समान (विश्वथा) सब प्राणियोंके समान ( इमथा ) इस
समयके यजमानोंके समान [ हमारे कामोंको दोहन करता है।]
[ प्रसङ्गसे ] 'अयम्' (इदम्) जो बहुत ही समीप हो, दूरस्थकी
अपेक्षा। “असौ” (अदस्) जो निकटसे दूर गिरा हुआ जैसा
हो । 'अमुथा' की व्याख्या “असौ” के समान है।
'वत्' यह लोकमें प्रसिद्ध उपमावाचक है। [कैसे] 'ब्राह्मणवत्'
ब्राह्मणोंके समान। 'वृषलवत्' वृषलों (शूद्रों) के समान।
'वृषल' क्यों ? वह 'वृष (बैल) कासा शीलवाला होता है।
अथवा वृष (धर्म) में अशील (अधर्म स्वभाव) वृषल होता है ॥४॥(१६)
व्याख्या ।
अपांनपात् । रूपोपमाके उदाहरण “हिरण्यरूपः...अपांनपात्”
मन्त्रमें 'अपांनपात्' देवताकी स्तुति है। अप् नाम जलका और
'नपात्' या नप्ता, पोते (नाती) का नाम है, दोनोंके मेलसे

.८२ ३ अ० ३ पा० ५ खं० ।
'अपांनपात्' नाम बना है, जिसका अर्थ है,-जलका पोता । इसको
मन्त्रोंसे प्रमाणित प्रक्रिया इस प्रकार है, कि-जलका बेटा सूर्य है
क्योंकि वह समुद्रसे निकलता है। "समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारत्"
[ ऋ० सं० ३, ८, १०, १ ] 'सूर्य समुद्रसे निकला।' और सूर्यका
बेटा मध्यम लोकका वैद्युत अग्नि है। "आदूतो अग्निमभरद्विव-
स्वतः" अर्थात् देवताओंका दूत वायु विवस्वान् (सूर्य) से अग्नि
लाया। इस परम्पराके साथ जलका नाती वैद्युत अग्नि हुआ, तथा
इसी कारण 'अपांनपात्' कहलाता है।
भूतोपमा । उपमार्थक 'भूत' शब्दसे उपमा ।
रूपमोपमा । उपमार्थक 'रूप' शब्दसे उपमा ।
सिद्धोपमा । लौकिक प्रयोगोंमें 'ब्राह्मणवत्' आदि ॥ ४ ॥(१६)
( खण्ड ५ )
[निरु०-] "प्रियमेधवदत्रिवज्जातवेदो विरूपवत् ।
अङ्गिरस्वन्महिव्रत प्रस्कण्वस्य शृधी हवम्" ।
[ ऋ० सं० १, ३, ३१, ३ ]
'प्रियमेधः' प्रिया अस्य मेधा । यथा एतेषाम्
ऋषीणाम्, एवं प्रस्कण्वस्य शृणु ह्वानम् । 'प्रस्कण्वः'
कण्वस्य पुत्रः । कण्वप्रभवो यथा प्राग्रम् । अर्चिषि
भृगुः सम्बभूव । भृगुभृज्यमानः, न देहे । अङ्गारेषु
अङ्गिराः । 'अङ्गाराः' अङ्कनाः ( अञ्चनाः ) । अत्रैव
'तृतीयम् अच्छत' इत्युचुस्तस्मात्-'अत्रिः' । न त्रयः
इति । विखननाद्—'वैखानसः' । भरणाद्—

हिन्दी निरुक्त । ८३

'भरद्वाजः' । 'विरूपो' नानारूपः । 'महिव्रतो'
महाव्रतः-इति ॥ ५ ॥ (१७)
इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३, ३ ॥
अर्थ ।
“प्रियमेधवत्” मन्त्रका प्रस्कण्व ऋषि । अग्निदेवता । अनुष्टुप्
छन्दः । प्रातरनुवाक और आश्विनमें शस्त्र ।
'वत्' का मन्त्र उदाहरण—
हे जातवेदस् ! सर्वज्ञ महिव्रत ! बड़े व्रतवाले ! या कर्म वाले !
अग्नि ! प्रियमेधके समान, अत्रिके समान, विरूपके समान, और
अङ्गिराके समान मुझ प्रस्कण्वका 'भी' आह्वान सुन । [ यह आशीः
या प्रार्थना है ।]
नि० अ०—'प्रियमेध' क्यों ? इसकी प्रियमेधा (बुद्धि) है । जिस
प्रकार इन ऋषियोंका, इसी प्रकार प्रस्कण्वका बुलावा सुन ।
[एक पद निरुक्त-] 'प्रस्कण्व' क्या ? कण्वका पुत्र । अथवा
कण्व-प्रभव ( कण्वसे उत्पन्न हुआ ) जैसे प्रगत अगका प्राप्त ।
अर्चिष् या ज्वालाओंमें भृगु उत्पन्न हुआ । 'भृगु' क्यों ? भृज्यमान
भुंजता हुआ [होनेसे,] देहमें नहीं । [प्रयोजन—भृगु देहसे उत्पन्न
नहीं हुए, ये दिव्य सृष्टि हैं ।] अङ्गारोंमें ( अङ्गिरस् ) ऋषि हुऐ ।
'अङ्गार' क्यों ? अङ्कन हैं. [क्योंकि जहाँ गिरते हैं वहाँ अङ्क (चिन्ह)
कर देते हैं ।] 'इसीमें तृतीय (तीसरे) को पाओ' यह बोले-इसीसे 'अत्रि'
है ।] अत्र एव...ऋच्छत इस वाक्यके अक्षरोंसे चुनकर 'अत्रि' शब्द
बना ।] अथवा 'न त्रि' 'तीन नहीं' इन दो शब्दोंसे।'अत्रि' शब्द बना
है । विशेष खनन ( खोदने ) से 'वैखानस' है । भरण ( पालन )
से 'भरद्वाज' है । नानारूप होनेसे 'विरूप' है । महाव्रत या बड़े
कर्मवाला होनेसे 'महिव्रत' है । इति ॥ ५ ॥ ( १७ )
इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३, ३ ॥

८४ ३ अ० ३ पा० ५ खं० ।
व्याख्या ।
भृगु, अङ्गिरा, अत्रि और वैखानस ऋषियोंकी उत्पत्ति जो
निरुक्त शास्त्रके आचार्यों को अभिमत है।—
ऐसा इतिहास है, कि सृष्टिके आरम्भकालमें प्रजापतिने अपना
वीर्य लेकर अग्निमें होम कर दिया, उससे ज्वाला (झल) में 'भृगु'
नाम महर्षि उत्पन्न हुआ । फिर ज्वालाके हट जानेसे अङ्गारोंमें
उसी वीर्यके एक अंशसे 'अङ्गिरस्' नाम महर्षि हुआ । फिर
पहले उत्पन्न हुए महर्षि बोले कि-इसी स्थानमें तृतीय (तीसरे)
को पाओगे, इस बचनके अनन्तर पाये हुए ऋषिका पूर्व ऋषियोंके
वाक्यके अक्षरोंसे ही 'अत्रि' नाम हुआ । अथवा 'अत्रि' नाममें जो
'अ'-कार है, यह निषेध अर्थको देता है, कि 'तीन ही नहीं' किन्तु
खोदो इसी स्थानमें चौथा और है, इस अर्थके अनुसार तीसरे
महर्षिका नाम 'अत्रि' है। और अग्नि हटाकर उसी स्थानको
खोदनेसे जो महर्षि निकला उसका नाम वैखानस है। इस प्रकार
“प्रियमेधवत्” मन्त्रोक्त तथा अन्य कुल चार ऋषियोंकी उत्पत्ति
और नामका इतिहास है।
यद्यपि उदाहरण मन्त्रमें 'भृगु' और 'वैखानस' नहीं हैं अतः
उनका निर्वचन यास्कको नहीं करना चाहिये था, किन्तु मन्त्रोक्त
'अत्रि' 'अङ्गिरस्' नामोंका इतिहास इनके साथ है, इसीसे मन्त्रके
पाठके क्रमको छोड़कर भृगु और अङ्गिरस् आदि क्रमसे निर्वचन
किया। क्योंकि इस आनुपूर्वीके बिना इनका निर्वचन नहीं हो
सकता था, तथा अन्यत्र भी प्रयोजनके अनुसार ऐसे निर्वचनका
अनुसन्धान रखना चाहिये। यह दिखानेके अर्थ ऐसा किया ॥४॥

तृतीय पादकी उपमाका चित्र ।

८६ ३ अ० ४ पा० १ खं० ।
तृतीयेऽध्याये—
४र्थः पादः ।
(खण्ड १)
अथ लुप्तोपमानि अर्थोपमानि इति आ-
चक्षते । सिंहो व्याघ्र इति पूजायाम् । श्वा काक
इति कुत्सायाम् । काक इति शब्दानुकृतिः ।
तदिदं शकुनिषु बहुलम् । “न शब्दानुकृति विद्यते”
इति औपमन्यवः । काकः अपकालयितव्यो भवति ।
तित्तिरिः तरणात् । तिलमात्रचित्र इति वा ।
कपिञ्जलः कपिरिव जीर्णः । कपिरिव जवते ।
ईषत्पिङ्गलो वा । कमनीयं शब्दं पिञ्जयति इति
वा । ‘श्वा’ आशुयायी । श्वयते र्वा स्याद् गति-
कर्मणः । श्वसिते र्वा । ‘सिंहः’ सहनात् । हिंसे
र्वा स्याद् विपरीतस्य । सम्पूर्वस्य वा हन्तेः ।
संहाय हन्ति इति वा । ‘व्याघ्रः’ व्याघ्राणात् ।
व्यादाय हन्ति इति वा ॥ १ ॥
अर्थ ।
यहांसे 'लुप्तोपम' जिनमें उपमावाचक लुप्त हो जाते हैं ऐसे
पदोंकी व्याख्या करेंगे । इनको आचार्य अर्थोपम कहते हैं । पूजा
प्रशंसा में 'सिंह' 'व्याघ्र' [ शब्द बोले जाते हैं । ] कुत्सा ( निन्दा )

हिन्दी निरुक्त । ८७
में 'श्वा' (कुत्ता) 'काक' (कौआ) शब्द। 'काक' यह शब्दके
अनुकरण पर नाम है। सो यह पक्षियोंमें प्रायकरके होता है।
“शब्दके अनुकरण नहीं है” यह औपमन्यव (उपमन्युका पुत्र)
मानता है। 'काक' (क्यों ?) अपकालयितव्य (हटाने योग्य)
होता है। 'तित्तिरि' (क्यों ?) तरनेसे। अथवा वह तिलके
बराबर चित्र वर्ण वाला होता है। 'कपिञ्जल' (क्यों ?) कपि
(वानर) के समान रङ्गमें होता है। अथवा बानरके समान भागता है।
अथवा कम (थोड़ा) पीलासा होता है। अथवा कमनीय (मनोहर)
शब्दको पिञ्जता (बोलता) है। 'श्वा' (क्यों ?) आशु (शीघ्र) चलता
है। अथवा गति अर्थमें 'शिव' (भ्वा० प०) धातुसे है। अथवा श्वास
अर्थमें 'श्वस्' (अदा० प०) धातुसे है। 'सिंह' (क्यों ?) सहन
करनेसे। अथवा हिंसा अर्थमें 'हिंस' (रु० प०) धातुके उलटे
रूपसे है। अथवा 'सम्' (उप०) सहित 'हन्' (अ० प०) धातुसे
है। 'व्याघ्र' (क्यों ?) विशेष सूंघनेवाला होनेसे। अथवा मुख
फैलाकर मारता है ॥ १ ॥
(खण्ड २)
[ निघ० ] अष॑ति (१)। गासति (२)।
रेभति (३)। स्तोभति (४)। शूर्द्धय॑ति (५)।
गृणाति (६)। जरते (७)। ह्वयते (८)। नदति
(६)। पृच्छति (१०)। रिहति (११)। धमति
(१२)। कृपायति (१३)। कृपयति (१४)।
पनस्यति (१५)। पनायते (१६)। वलगूयति
(१७)। मन्दते (१८)। भन्दते (१८)। छन्दति ।
(२०)। छदयते (२१)। शशमानः (२२)।

८८ ३ अ० ४ पा० २ खं० ।
रञ्जयति ( २३ ) । रजयति ( २४ ) । शंसति ( २५ ) ।
स्तौति ( २६ ) । यौति ( २७ ) । रौति ( २८ ) ।
नौति ( २९ ) । भनति ( ३० ) । पणायति ( ३१ ) ।
पणाते ( ३२ ) । सपति ( ३३ ) । प्रपृक्षाः ( ३४ ) ।
महयति ( ३५ ) । वाजायति ( ३६ ) : पूजयति (३७) ।
मन्यते ( ३८ ) । मदति ( ३९ ) । रसति ( ४० ) ।
स्वरति ( ४१ ) ! बेनति ( ४२ ) । मन्द्रयते ( ४३ ) ।
जल्पति ( ४४ ) । इति चतुश्चत्वारिंशत् पर्चति-
कर्माणः ॥ १४ ॥
[निघ०-] विप्रः ( १ ) । विप्रः ( २ ) । गृह्सः
( ३ ) । धीरः ( ४ ) । वेनः ( ५ ) । वेधाः ( ६ ) ।
कण्वः ( ७ ) । ऋभुः ( ८ ) । नवेदाः ( ९ ) । कविः
( १० ) । मनीषी ( ११ ) । मन्धाता ( १२ ) ।
विघाता ( १३ ) । विंपः ( १४ ) । मनस्विन् ( १५ ) ।
विपश्चित् ( १६ ) । विपन्त्यवः ( १७ ) । आकेनिपः
( १८ ) उशिजः ( १९ ) । कीस्तासः ( २० ) । अद्भा-
तयः ( २१ ) । मनयः ( २२ ) । मतुथाः ( २३ ) ।
वाघतः ( २४ ) । इति चतुर्विंशतिर्मेधाविना-

हिन्दी निरुक्त । ८६
[ निघ० ] रेभः (१) . जरिता (२) । कारुः
(३) । नदः (४) । स्तायुः (५) । कीरिः (६) ।
गौः (७) । सूरिः (८) । नादः (६) । बन्दः
(१०) । स्तुप् (११) । वद्रः (१२) । कृपण्युः
(१३) । इति त्रयोदश स्तोतृनामानि ॥ १६ ॥
[ निघ० ] यज्ञः (१) । वेनः (२) । अध्वरः
(३) । मेधः (४) । विदथः (५) । नार्य्यः (६) ।
सवनं (७) । होत्रा (८) । इष्टिः (६) । देव-
ता (१०) । मखः (११) । विष्णुः (१२) । इन्दुः
(१३) । प्रजापतिः (१४) । घर्मः (१५) । इति
पञ्चदश यज्ञनामानि ॥ १७ ॥
[ निघ० ] भारताः (१) । कुरवः (२) ।
वाघतः (३) । वृक्तबर्हिषः (४) । यतस्रुचः (५) ।
मरुतः (६) । सबाधः (७) । देवयवः (८) । इति
अष्टौ ऋत्विङ् नामानि ॥ १८ ॥
[ निघ० ] ईमहे (१) । यामि (२) । मन्-
महे (३) ! देहि (४) । शग्धि (५) । पृर्धि (६) ।
मिमिक्ष्वि (७) । मिमौहि (८) । रिरिड्ढिः (६) । रिरौढि
(१०) । पौपरत् (११) । यन्तारः (१२) । यम्बि

(१३) । इषुष्यति (१४) । मदेमहि (१५) ।
मनामहे (१६) । मायते (१७) । इति सप्तदश
याच्ञाकर्म्माणः ॥ १८ ॥
[ निघ० ] दाति (१) । दाशति (२) । दासति
(३) । राति (४) । रासति (५) । पृणक्ति (६) ।
पृणाति (७) । शिङ्क्ते (८) । तुञ्जति (६) ।
मंहते (१०) । इति दश दानकर्म्माणः ॥२०॥
[ निघ० ] परिस्रव (१) । पवस्व (२) । अभ्यर्ष
(३) । आशिषः (४) । इति चत्वारोध्ये षणा
कर्म्माणः ॥ २१ ॥
[ निघ० ] स्वपिति (१) । सस्ति (२) । इति
द्वौ स्वपिति कर्म्माणौ ॥२२॥
[ निघ० ] कूपः (१) । कातुः (२) । कत्र्तः
(३) । वभ्रः (४) । काटः (५) । खातः (६) ।
अवतः (७) । क्रिविः (८) । सूदः (६) । उत्सः
(१०) । ऋश्यदात् (११) । कारोतरात् (१२) ।
कुशयः (१३) । वीवटः (१४) ! इति चतुर्दश
कूपनामानि ॥ २३ ॥
[ निघ० ] तृपुः (१) । तक्मा (२) । रिभ्वा
(३) । रिपुः (४) । रिक्ता (५) । रिहायाः (६) ।

हिन्दी निरुक्त । ४१
तायुः ( ७ ) । तस्करः ( ८ ) । वनर्गुः ( ९ ) । दुरश्चित्
( १० ) । मुषौवान् ( ११ ) । मलिम्लुचः ( १२ ) ।
अघशंसः ( १३ ) । वृकः ( १४ ) । इति चतुर्दशैव
स्तेननामानि ॥ २४ ॥
[ निघ०-] निरायस् ( १ ) । सखः ( २ ) ।
अनुतः ( ३ ) । हिवक् ( ४ ) । प्रतीच्यम् ( ५ ) ।
अपीच्यम् ( ६ ) । इति षट् निर्णीतान्तर्हित-
नामानि ॥ २५ ॥
[ निघ०-] आके ( १ ) । पराके ( २ ) । पराचैः
( ३ ) । आरे ( ४ ) । परावतः ( ५ ) । इति पञ्च
दूरनामानि ॥ २६ ॥
[ निघ०- ] प्रत्नस् ( १ ) । प्रदिवः ( २ ) ।
प्रवयाः ( ३ ) । सनेमि ( ४ ) । पूर्व्यस् ( ५ ) ।
अम्हाय ( ६ ) । इति षट् पुराण नामनि ॥ २७ ॥
[ निघ०-] नवम् ( १ ) । नूतनम् ( २ ) । नूत-
नस् ( ३ ) । नव्यम् ( ४ ) । इदा ( ५ ) । इदानीम्
( ६ ) । इति षडेव नवनामानि ॥ २८ ॥
[ निरु०-] अर्चातिकर्माणः उत्तरे धातवश्चतु-
श्चत्वारिंशत् ॥

४२ ३ अ० ४ पा० २ सं० ।
मेधाविनामानि उत्तराणि चतुर्विंशतिः । मेधा-
वी कस्मात् ? मेधया तद्वान् भवति । 'मेधा' मतौ
धीयते ॥
स्तोतृनामानि उत्तराणि त्रयोदश ।
यज्ञनामानि उत्तराणि पञ्चदश । 'यज्ञः'
कस्मात् ? 'प्रख्यातं यजति कर्म'-इति नैरुक्ताः ।
याज्यो भवति-इति वा । यजुर्यत्नो भवति-इति
वा। 'बहुकृष्णाजिनः'-इति औपमन्यवः । 'यजूंषि
एनं नयन्ति'-इति वा ।
ऋत्विड् नामानि उत्तराणि अष्टौ । 'ऋत्विक्'
कस्मात् ? ईरणः । 'ऋग्यष्टा भवति'-इति शाक-
पूणिः । ऋतुयाजी भवति इति वा ।
याच्ञाकर्माणः उत्तरे धातवः सप्तदश ।
दानकर्माणः उत्तरे धातवो दश ।
अध्येषणाकर्माण उत्तरे धातवश्चत्वारः ।
स्वपिति, सस्ति-इति द्वौ स्वपितिकर्माणौ ।
कूपनामानि उत्तराणि चतुर्दश । 'कूपः'
कस्मात् ? कुपानं भवति । कुप्यते वा ।
स्तेननामानि उत्तराणि चतुर्दशैव । 'स्तेनः'
कस्मात् ? 'संस्त्यानमस्मिन् पापकम्'-इति नैरुक्ताः ।

हिन्दी निरुक्त । ३३
निर्णीतान्तर्हित नामधेयानि उत्तराणि षट् ।
( निर्णीतं कस्मात् ? निश्चितं भवति । )
दूरनामानि उत्तराणि पञ्च । 'दूरं' कस्मात् ?
द्रुतं भवति । दुरयं भवति ।
पुराणनामानि उत्तराणि षट् । 'पुराणं' कस्मात् ?
पुरातनं भवति ।
नवनामानि उत्तराणि षडेव । 'नवं' कस्मात् ?
आनीतं भवति ॥ २ ॥ ( १८ )
अर्थ ।
[ निरु० ] आगे पूजा में चवालीस ( ४४ ) धातु हैं ।
आगे मेधावी ( धारणावाली बुद्धिवाले ) के चौबीस ( २४ )
नाम हैं । 'मेधावी' क्यों है ? मेधासे मेधावान् होता है । 'मेधा'
( क्या ? ) मति ( बुद्धि ) में पुरुषकी एक शक्ति प्रकट होती है वह
मेधा है ।
आगे स्तोतृ ( स्तुति करने वाले ) के तेरह नाम ( १३ ) नाम हैं ।
आगे यज्ञके पन्द्रह ( १५ ) नाम हैं । 'यज्ञ' क्यों है ? “ 'यज्'
( भ्वा० उ० ) धातुका अर्थ ( यज्ञ ) लोकमें प्रसिद्ध है ।” यह
निरुक्त शास्त्रके आचार्य मानते हैं । अथवा इसमें याचना होती
है इससे ( यज्ञ ) है । अथवा यजुर्वेद ( मन्त्रों ) से गीला जैसा
होता है । [ क्योंकि-वेही उसमें बहुत होते हैं । ] “उसमें बहुत
काले अजिन ( मृगचर्म ) होते हैं । इससे 'यज्ञ' है” यह

२४ ३ अ० ४ पा० २ खं० ।
औपमन्यव आचार्य मानते हैं। अथवा यजुर्मन्त्र इसे अन्त तक
पहुँचाते हैं।
आगे 'ऋत्विज्' के आठ (८) नाम हैं। 'ऋत्विक्' क्यों है ?
स्तुतियोंको ईरण करता है, (बोलता है) ऋचाओंसे यज्ञ कराता
है,-इससे 'ऋत्विज्' है" यह शाकपूणि आचार्य मानते हैं। अथवा
ऋतुमें यजन करता है।
आगे याच्ञा (माँगने) अर्थमें सत्तरह (१७) धातु ह।
आगे दान अर्थमें दश (१०) धातु हैं।
आगे आज्ञा अर्थ (प्रेरणा अर्थ) में चार (४) धातु हैं।
'स्वप्' 'सस्' ये दो धातु स्वप्न अर्थमें हैं।
आगे कूपके चौदह (१४) नाम हैं। 'कूप' क्यों है ? कुपान
(जिसमें कष्टसे पान) होता है। अथवा क्रोध अर्थमें 'कुप्' (दि०
प०) धातुसे है। [क्योंकि इसके पास जाकर प्यासे जन कोप
करते हैं।]
आगे स्तेन (चोर) के चौदह (१४) ही नाम हैं। 'स्तेन'
क्यों है ? "इसमें पापकर्म इकट्ठा रहता है" यह नैरूक्त मानते हैं।
आगे निर्णीत (निर्णय किये हुए) और अन्तर्हित (छुपे हुए)
के छः (६) नाम हैं। ['निर्णीत' क्यों है ? धोया हुआ जैसा
होता है।]
आगे दूरके पाँच (५) नाम हैं। 'दूर' क्यों है ? द्रुत
(गया हुआ) होता है। अथवा दुरय या दुःखसे मिलता है।
आगे पुराण (पुराने) के छः (६) नाम हैं। 'पुराण' क्यों है ?
पहले नया होता है।
आगे नव (नये) के छः (६) ही नाम हैं। 'नव' क्यों है ?
लाया हुआ होता है ॥ २ ॥ (१६)

हिन्दी निरुक्त । ६५
( खं० ३ )
[ निघ०७-] प्रपित्वे ( १ ) । अभीके ( २ ) ।
दभ्रम् ( ३ ) । अर्भकम् ( ४ ) तिरः ( ५ ) । सतः ।
( ६ ) । त्वः ( ७ ) । नेमः ( ८ ) । ऋक्षाः ( ६ ) ।
स्तृभिः ( १० ) । वम्रीभिः ( ११ ) । उपजिह्विका
( १२ ) ऊर्दरम् ( १३ ) । कृदरम् ( १४ ) । रम्भः
( १५ ) । पिनाकम् ( १६ ) । मेनाः ( १७ ) । ग्नाः
( १८ ) । श्नेपः ( १९ ) । वैतसः ( २० ) । अया ( २१ ) ।
एना ( २२ ) । सिषक्तु ( २३ ) । सचते ( २४ ) ।
भ्यसते ( २५ ) रेजते ( २६ ) । इति षड्विंशतिर्द्विद्य
उत्तराणिनामानि २८ ।
[ निघ०-] स्वधे ( १ ) । पुरन्धी ( २ ) । धिषणे
( ३ ) । रोदसी ( ४ ) । क्षोणी (५) । शम्भसी (६) ।
नभसी ( ७ ) । रजसी ( ८ ) । सदसी ( ६ ) ।
सद्मनी ( १० ) । घृतवती ( ११ ) । बहुले ( १२ ) ।
गभीरे ( १३ ) । गम्भीरे (१४) । ओरायो ( १५ ) ।
चम्वौ (१६) । पार्श्वो ( १७ ) । मही ( १८ ) ।
उर्वी ( १८ ) । पृथ्वी ( २० ) । अदिती ( २१ ) ।
मही ( २२ ) । दूरेअन्ते ( २३ ) । अपारे ( २४ ) ।

३६ ३ अ० ४ पा० ३ खं० ।
अपारे–इति चतुर्विंशतिर्द्यावापृथिवीनामधेयानि
॥ ३० ॥
उरु ( १ ) । बृहन् ( २ ) । महत् ( ३ ) । गयः
( ४ ) । इरज्यति ( ५ ) । शिम्बाता ( ६ ) । निर्णिंक्
( ७ ) । अस्रेमाः ( ८ ) । केतुः ( ९ ) । बट् ( १० ) ।
विवयत् ( ११ ) । हिकम् ( १२ ) । इदमिव ( १३ ) ।
अर्वति ( १४ ) । विप्रः ( १५ ) । रेभः ( १६ ) ।
यऊजः ( १७ ) । मारुताः ( १८ ) । ईमहे ( १९ ) ।
दाति ( २० ) । परिस्त्रव ( २१ ) स्वपिति ( २२ ) ।
कूपेः ( २३ ) । तृपुः ( २४ ) । निरायम् ( २५ ) ।
आके ( २६ ) । प्रत्नम् ( २७ ) । नवम् ( २८ ) ।
प्रपित्वे ( २९ ) । स्वधे ( ३० ) त्रिंशत् ( ३१ ) ॥
इति निघण्टौ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

हिन्दी निरुक्त । ३७
[निरुक्तम्-] द्विश उत्तराणि नामानि ।
प्रपित्वे } इति आसन्नस्य [ नामनी ] [ पदार्थः ]
अभीके } 'प्रपित्वे' प्राप्ते
'अभीके' अभ्यक्ते ।
“आपित्वे नः प्रपित्वे तूय मागहि”
[ ऋ० सं० ५, ७, ३, ३ ]
“अभीके चिदु लोककृत्” [ ऋ० सं० ८, ७, २१, १ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
दभ्रम् } इति अल्पस्य [नामनी] { 'दभ्रं' दभ्नोतेः । सुदम्भं भवति ।
अर्भकम् } { 'अर्भकम्'अवहतं भवति ।
“उपोप मे परामृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः”
[ ऋ० सं० २, १, ११, ७ ]
“नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यः”
[ ऋ० सं० १, २, २४, ३ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
तिरः } -इति प्राप्तस्य { 'तिरः' तीर्णं भवति ।
सतः } { 'सतः' संसृतं भवति ।
“तिरश्चिदर्यया परिवर्त्ति याति सदान्वा”
[ ऋ० सं० ४, ४, १६, २ ]

३८ ३ अ० ४ पा० ३ खं० ।
“पात्रेव भिन्दन् सत एति रक्षसः ।”
[ ऋ० सं० ५, ७, ६, १ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
त्वः } इति अर्द्धस्य } ‘त्वः’ अपततः ।
नेमः } ‘नेमः’ अपनीतः ।
‘अर्द्धं हरते वि॑िपरी॑तात् । हारयतेर्वा स्यात् ।
उद्धृतं भवति । ऋध्नोतेर्वा स्यात् । ऋद्धतमो
विभागः ।
”पीयातित्वो अनु त्वो गृणाति”
[ ऋ० सं० २, २, १६, २ ]
“नेमे देवा नेमेऽसुराः” [ ब्राह्मणम् ]
वाजपेये मैत्रायणीयानाम् ।
इत्यपि निगमौ भवतः ।
ऋक्षाः } इति नक्षत्राणाम् । } ‘नक्षत्राणि’ नक्षतेर्गतिकर्मणः ।
स्तृभिः } “नेमानि नक्षत्राणि” इति च ब्राह्मणम् ।
‘ऋक्षाः’ उदीर्णानीव ख्यायन्ते ।
‘स्तृभिः स्तीर्णाऽीव ख्यायन्ते ।
“अमीय ऋक्षा निहिता स उच्चा ।”
[ ऋ० स० १, २, १४, ५ ]
“पश्यन्तो द्यामिव स्तृभिः ।
[ ऋ० सं० ३, ४, ६, ३ ]

१०८ ३ अ० ४ पा० ४ खं० ।
[ खं० ४ ]
रम्भः \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'रम्भः' आरभन्ते एनम् ।
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति दण्डस्य
पिनाकम्
“आ त्वा रम्भं न जिभ्रयो ररम्भ”
[ ऋ० सं० ३, ४५, ५ ]
इत्यपि निगमो भवति ।
आरभामहे त्वा जीर्णा इव दण्डम् [ निगमार्थः ]
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'पिनाकम्' प्रतिपिनष्टि एनेन ।
“कृत्तिवासा पिनाकहस्तोऽवततधन्वा” इत्यपि
निगमो भवति । [ य० वा० सं० ३, ६१ ]
मेनाः \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'स्त्रियः' स्त्यायतेः अपत्रपणकर्मणः ।
\ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति स्त्रीणाम् । \ \ \ \ {'मेनाः' मानयन्ति एनाः । 'ग्नाः'
ग्नाः \ \ \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ गच्छन्ति एनाः ।
“अमेनांश्चिज्जनिवतश्चकर्थ ,”
[ ऋ० सं० , १, २१, २, ]
“ग्नास्त्वा कृन्तन्नपसोऽतन्वत ।”
[ सा० कौ० शा० १, १, ८ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
शेपः \ \ \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'शेपः' शपतेः स्पृशीत कर्मणः ।
\ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति पुंस् प्रजननस्य । \ {
वैतसः \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'वैतसः' वितस्तं भवति ।

हिन्दी निरुक्त । १०१
“यस्या सुशन्तः प्रह्वराम शेपम् ।”
ऋ० स० १, ३, २७, २]
“चिः स्म मा न्हः श्लथयेः बेतसेन”
ऋ० सं० ८, ५, १, ५]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
अया }
एना } इति उपदेशस्य ।
“अया ते अग्ने समिधा विधेम”- ति स्त्रियाः ।
ऋ० ३, ४, २५, ५]
“एना वो अग्निम्”-इति नपुंसकस्य ।
[ऋ० सं० ५, २ २१, १]
“एना पत्या तन्वं १ संसृजस्व”-इति पुंसः ।
[ऋ० सं० ८, ३, २५, २]
सिषक्तु }
सचते } इति सेवमानस्य ।
“स नः सिषक्तु यस्तुर ।” [ऋ. स. १, १, ३४, २]
“सचस्वानः स्वस्तये” [ऋ० सं० १, १, २, ४]
'स नः सेवतां यस्तुरः ।' {
'सेवस्वः नः स्वस्तये ' { इति क्रमेण निगमयोरर्थौ : }
‘स्वस्ति’ इति अविनाशिनाम । अस्तिः-अभि पूजितः
सु अस्तीति ।