निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 389, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ें.८२ ३ अ० ३ पा० ५ खं० ।
'अपांनपात्' नाम बना है, जिसका अर्थ है,-जलका पोता । इसको
मन्त्रोंसे प्रमाणित प्रक्रिया इस प्रकार है, कि-जलका बेटा सूर्य है
क्योंकि वह समुद्रसे निकलता है। "समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारत्"
[ ऋ० सं० ३, ८, १०, १ ] 'सूर्य समुद्रसे निकला।' और सूर्यका
बेटा मध्यम लोकका वैद्युत अग्नि है। "आदूतो अग्निमभरद्विव-
स्वतः" अर्थात् देवताओंका दूत वायु विवस्वान् (सूर्य) से अग्नि
लाया। इस परम्पराके साथ जलका नाती वैद्युत अग्नि हुआ, तथा
इसी कारण 'अपांनपात्' कहलाता है।
भूतोपमा । उपमार्थक 'भूत' शब्दसे उपमा ।
रूपमोपमा । उपमार्थक 'रूप' शब्दसे उपमा ।
सिद्धोपमा । लौकिक प्रयोगोंमें 'ब्राह्मणवत्' आदि ॥ ४ ॥(१६)
( खण्ड ५ )
[निरु०-] "प्रियमेधवदत्रिवज्जातवेदो विरूपवत् ।
अङ्गिरस्वन्महिव्रत प्रस्कण्वस्य शृधी हवम्" ।
[ ऋ० सं० १, ३, ३१, ३ ]
'प्रियमेधः' प्रिया अस्य मेधा । यथा एतेषाम्
ऋषीणाम्, एवं प्रस्कण्वस्य शृणु ह्वानम् । 'प्रस्कण्वः'
कण्वस्य पुत्रः । कण्वप्रभवो यथा प्राग्रम् । अर्चिषि
भृगुः सम्बभूव । भृगुभृज्यमानः, न देहे । अङ्गारेषु
अङ्गिराः । 'अङ्गाराः' अङ्कनाः ( अञ्चनाः ) । अत्रैव
'तृतीयम् अच्छत' इत्युचुस्तस्मात्-'अत्रिः' । न त्रयः
इति । विखननाद्—'वैखानसः' । भरणाद्—