निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

३८ ३ अ० ४ पा० ३ खं० ।
“पात्रेव भिन्दन् सत एति रक्षसः ।”
[ ऋ० सं० ५, ७, ६, १ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
त्वः } इति अर्द्धस्य } ‘त्वः’ अपततः ।
नेमः } ‘नेमः’ अपनीतः ।
‘अर्द्धं हरते वि॑िपरी॑तात् । हारयतेर्वा स्यात् ।
उद्धृतं भवति । ऋध्नोतेर्वा स्यात् । ऋद्धतमो
विभागः ।
”पीयातित्वो अनु त्वो गृणाति”
[ ऋ० सं० २, २, १६, २ ]
“नेमे देवा नेमेऽसुराः” [ ब्राह्मणम् ]
वाजपेये मैत्रायणीयानाम् ।
इत्यपि निगमौ भवतः ।
ऋक्षाः } इति नक्षत्राणाम् । } ‘नक्षत्राणि’ नक्षतेर्गतिकर्मणः ।
स्तृभिः } “नेमानि नक्षत्राणि” इति च ब्राह्मणम् ।
‘ऋक्षाः’ उदीर्णानीव ख्यायन्ते ।
‘स्तृभिः स्तीर्णाऽीव ख्यायन्ते ।
“अमीय ऋक्षा निहिता स उच्चा ।”
[ ऋ० स० १, २, १४, ५ ]
“पश्यन्तो द्यामिव स्तृभिः ।
[ ऋ० सं० ३, ४, ६, ३ ]