नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
५४६ | नाट्यशास्त्र
समुद्रप्लवनुकम्पायों ३० | सर्वे भावास्तु देवानां १८५
समुद्वहनभूयिष्ठा १५३ | सर्वेषामेव चार्याणां २७४
समुद्वहन्निवाङ्गानि १५१ | सर्वेषां छन्दसामेव २१८, २१९
समुन्नतकटिर्वामः १६३ | सर्वेषां जातिवृत्तानां २७४
[ समुन्नतमुरश्चैव ११२ ] | सर्वेषामेव वृत्तानां २२३
समुन्नतं समञ्चैव १२८ | सर्वेषामेव हस्तानां ७२, ८१
समुन्नतो लताहस्तः ७८ | सर्वे हस्तप्रचाराश्च ७३
समे समासनं दद्यात् १७५ | सर्वैराकुञ्चितैरङ्गै १७६
समैश्च सहितो गच्छे १८२ | सर्वैरेवाङ्गविन्यासै ८५
समैः सम्भाषणं कार्यं ३४९ | सर्वैश्चापहृतैः पादैः १२६
समोत्सारितमत्त्क्षी ९७, १०० | सव्यमुद्घटितं कृत्वा १२४
समोत्सारितमप्याहुः ११५ | सव्यस्य पृष्ठतो वामः ९८
समोत्सारितमेतच्च १२३ | सहजातन्तु सहजं २५
समो यत्र स्थितो १६३ | सहस्रा-यथ चत्वारि २१६
सयौवनानां नारीणां १६६ | सहस्राणि शतञ्चैकं २१७
सरांसि हंसैः कुसुमैश्च २९० | सहसा दर्शनं यत् २३
सर्वथा सर्वविषमा २६२ | सहासनं न दुष्येत १७५
[ सर्पशीर्षो यदा हस्तौ ७७ ] | स हि संयोगविहीनः ३३४
सर्वतो भ्रमणाच्चापि ८८ | सा तं सर्वगुणैर्हीनं २४८
सर्वतो भ्रमणाच्चैव १० | सात्वत्यारभटीप्रायं १९३
सर्वतो मण्डलाबिद्धं १०२ | सात्वते तु प्रवक्ष्यामि ११०
सर्वत्र च प्रयोगे भवति ३३१ | सात्वती कैशिकीचैव १८९
सर्वत्र सप्तमस्यैव २६३ | सात्विकः पूर्वमुक्तस्तु ५
सर्वपादैश्च विषमः २६० | सादृश्यं छोमजननं २८४
सर्वपिण्डीकृताङ्गस्तु १७१ | साधने विस्मये हर्षे ८
सर्वमेतद् यथातत्वं ३ | साध्यते योऽर्थसम्बन्धो ३२३
सर्वमेतत्तु विज्ञेयं ३३९ | साध्यते निपुणैरर्थं २७७
सर्वलोकमनोग्राही २७८ | साध्वसे च विषादे च ८९
सर्वस्त्रीभिः पतिर्वाच्यः ३५२ | सानन्दाश्रुकृता दृष्टिः १३
सर्वसङ्कुचिताङ्गा च १५७ | सानुरागैरुदारैश्च ३०४
सर्वस्य सहजो भाव १९८ | सानुस्वारविसर्गञ्च २२०
सर्वाङ्गिकं तथैव च ४८ | सा पूर्वा मन्तव्या १९४
सर्वास्ववस्थासु च २३२ | सा मन्तव्या तु दिक् १८०
सर्वास्वेव हि शुद्धासु ३४१ | साम्भोभारेरानर्दद्भिः २२८
सर्वासां प्रकृतीनां तु १३३ | सार्थे बाहुल्यमेकस्य १९२
सर्वे नागाश्च निष्पेधे १८४ | सारूप्यमिथ्याध्यवसाय ३१२
सर्वे पादाः समा यत्र २९५ | सा स्यात् तनु- २२५
'पद्यार्थानुक्रमणिका' ५४७
सा ज्ञेया ह्युपपत्तिस्तु ३२३ सूचश्चास्य भवेदेवं १४५
सितमूर्ध्वेन तु कुर्यात् ५९ सेवकाः शिल्पिनश्चैव ३४९
सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् २७९ सेवार्थं मधुरं वाक्यं ३२४
सिद्धिपूर्वं भवेत्तथ्य ३१६ सैन्धवास्त्वथ सौवीरा १८४
सिद्धोपमानवचनं ३१६ सैव भूमिरस्तु बहुभि १८२
सिद्धैरथैः समं कृत्वा २७७, ३१४ सोऽङ्गाभिनयसंयुक्तो १९७
सिंहव्याघ्रेष्वभिनयः ६३ सोच्छ्वासा मधुरे गन्धे २८
सिंहव्याघ्रद्विपप्रदर्शनं ६९ सोद्गाहिता चूर्णपदे १५७
सिंहर्क्षवानराणां च १६० सोऽनेकत्वाद्धिचाराणां ३२०
सिंहादीनां प्रयोक्तव्या १६१ सोऽर्धचन्द्र इति ख्यातः ४६
सिंहासनन्तु राज्ञीनां १७४ सौ गौ तु प्रथमे पादे २६१
सुकुमारप्रयोगाणि १९४ सौम्य भद्रमुखेत्येवं ३५१
सुकुमारस्तथा विद्धो १९३ सौम्या विकसितान्ता च १२
सुकुमारार्थ संयुक्तं ३०५ सौष्ठवे हि प्रयत्नस्तु ११९
सुखप्रयोज्यैर्यच्छ्लक्ष्णै ३०५ स्थगितं पिहितं प्रोक्तं २४
सुखशब्दार्थसंयोगात् ३०२ स्तब्धश्च निम्नपृष्ठश्च ८४
सुखोन्मीलिततारा च १७ स्तम्भेनोत्थापनं कार्यं १५६
सुतनु जलपरीतलोचनं २६६ स्तम्भग्रहणे च तथा ७०
सुप्रतिष्ठा भवेत् पञ्च २९३ स्तम्भनञ्चात्र विज्ञेयं ८९
सुप्रसिद्धाभिधाना तु ३०६ स्तम्भे मानग्रहणे ८४
सुसमूर्च्छितवातोष्ण २४ स्रग्दामपुष्पमाला ५१
सुरपतिधनुस्रुज्ज्वला २५७ स्पर्शोऽनुलेपनार्थे ६०
सुरञ्जनकनादीनां ३४५ स्पष्टाः काद्या मान्ताः २०४
सुराष्ट्रावन्तिदेशेषु ३४५ स्वजनप्रियसज्जन २३५
सूचया चाप्यभिनयं १३६ स्वतः सुप्रतिबद्धश्च ३०२
सूचासु चाङ्कुरगते ३६९ स्वप्नायिते च सम्भ्रान्ते ७४
सूच्यास्यः पद्मकोषश्च ५८ स्वभावगमने ह्येतत् १२१
सूचीमाचक्रमं कृत्वा ११५, ११७, १२०, स्वभावजा तु तस्यैषा १५५
१२१ स्वभावजायां विन्यस्य १५८
सूचीमाचक्रमं दद्यात् ११९, १२० स्वभावभावोपगतं १९५
सूचीमाद्यं पुनर्दद्यात् ११८ स्वभावमारमनस्त्यक्त्वा १६८
सूची वामक्रमं कृत्वा १२० स्वभाव रचितोभूमौ ९१
सूचीं वामपदं दद्यात् ११८, ११९ स्वभावसिद्धमेवैतत् २२
सूचीं वामं पुनर्दद्यात् १२१ स्वभावसौष्ठवोपेतौ १०६
सूचीं वामं पुनश्चैव ११६ स्वभावानिभिनयोपेतं १९५
सूचीविद्धमविद्धं वा १६४ स्वभावे तूत्तम्र्गगतौ १३०
सूचीविद्धापविद्धैश्च १२४ स्वयमुपयातं भजसि २२६
सूचीविद्धं दण्डपादं ११५ स्वयं वितर्क्य कर्तव्यं ७१
सूचीविद्धैरपक्रान्तैः १४८ स्वयुवतिवृतो गोष्ठाद् २४८
५४८ नाट्यशास्त्र
स्वरालंकारसंयुक्त १९६, ३७३ | स्त्रीणाञ्च पुरुषाणाञ्च १७३
स्वविकल्पेन रचितं २९० | स्त्रीणामैवासनविधिं १७४
स्वसेति भगिनी ३५४ | स्त्रीणां तदेव कर्तव्यं १६७
स्वसौष्ठवसमायुक्तौ १५१ | स्त्रीणामुद्वाहने लीलायां ३२
स्वस्तिकविद्युतिकरणाद् ४२, ६७ | स्त्रीणामेतत् स्मृतं स्थानं १६३
स्वस्तिकस्याग्रतः पादः १०२ | स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि १६२
स्वस्तिकाविति विख्यातौ ७६ | स्त्री पुंसः प्रकृतिं कुर्यात् १६८
स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ च ४० | स्त्री पुमांसं स्वभिनयेत् १६८
स्वस्वजातिसमुत्थेन १६० | [स्त्रीपुरुषयोश्च संलापे २७]
स्थानीया ये च पुरुषाः १७५ | स्त्रीणां विलासे बिब्बोके ३०
स्थानेनानेन कर्तव्यः १०५ | स्त्रीवेषभाषितैर्युक्तः १६८
स्थानेनानेन कर्त्तव्यं १०७ | स्फुटितकलशशुक्ति २६०
स्थानेन समपादेन १४६ | स्फुरदश्लिष्टपक्ष्मार्धा १७
स्थानकं तावदेव स्यात् १६४ | स्फुरिताधरं चकितनेत्रं २६६
स्थानं कृत्वा बहिरथञ्च १६६ | स्थूलकायस्तथा प्रांशु १३७
स्थानन्तु वैष्णवं कृत्वा १२८ | स्थूलस्यापि हि कर्त्तव्या १५३
स्थानमाकुञ्चितं नाम १७६ | स्थूलेष्वङ्गाहिता योज्या ८८
स्थानमेतत् प्रयोक्तव्यं १६३ | स्मृते चासूयिते चैव ३०९
स्थानं प्रसारितं नाम १७६ | स्मृतार्थमुकुला दृष्टिः १८
स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि ६५ | स्वेदस्य चापनयने ४८
स्थानान्यासां प्रवक्ष्यामि १०४ | स्वेदापमार्जनेषु च ५६
स्थानीया या स्त्रियः १६६ | स्नेहाद्दाक्षिण्ययोगाद्वा ३२३
स्वाभाविकः प्रसङ्गश्च ३२ | स्जौ स्जौ गश्च चतुर्थे २६७
स्वाभाविकस्तु कर्त्तव्यः ३२ | स्जौ स्जौ गश्च त्रिका २६७
स्वभाविका चेति बुधैः २७ | स्जौ सगौ च प्रथमे २६५
स्वामीति युवराजस्तु ३५१ | स्जौ स्लौ च ततो २६७
स्थायिभावाश्रया ह्येता १५ | स्जौ स्लौ चादौ २६७
स्नानगन्धाधिक्यै २२६ | ह
स्नानैश्चूर्णैः सुख २४९ | हली बली हली माली २९६
स्यात् कुञ्चितं संकुचितं २८ | हास्यशृङ्गारकरणे ३६६
स्याद्दिक्रुवादिष्वर्थेषु ९२ | हास्यशृङ्गारयोः कार्यौ ३५८
स्निग्धान्यन्यानि च ११३ | हास्ये चोद्देश्यमात्रेण ३७०
स्निग्धा हृष्टा च दीना च ११ | हिमवत् सिन्धुसौवीरान् ३४६
स्थितं मध्यं द्रुतञ्चैव १२९ | हीना वनेचराणां च ३४२
स्थित्वा नूपुरपादेन १५५ | हीनैः सपरिवारं तु ३४९
स्थित्वा पादतलाम्रेण ९१ | हृदयस्थस्य भावस्य ३१८
स्थिः स्वभावाभिनये ९१ | ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव ३०९
स्मितभाषिणी ह्यचपला २३७ | ह्रस्वदीर्घप्लुतानोह ३१०
स्त्रीणां कापुरुषाणाञ्च १४२, १६७ |
आधार एवं सन्दर्भ ग्रन्थसूची
( आकर ग्रन्थ )
अभिनयदर्पण । नन्दिकेश्वर । म० मो० घोष । कलकत्ता ।
अभिनवभारती-( नाट्यशास्त्र व्याख्या ) गा० ओ० सि० बडौदा ।
अर्थशास्त्र । कौटिल्य । चौखम्बा, वाराणसी ।
काव्यादर्श । दण्डी । चौखम्बा, वाराणसी ।
काव्यालङ्कारसूत्र । वामन । चौखम्बा वाराणसी ।
काव्यालङ्कारसूत्र । भामह । चौखम्बा वाराणसी ।
काव्यालङ्कारसूत्र । उद्भट । बडौदा तथा बम्बई ।
काव्यप्रकाश । मम्मट । वामनाचार्य झलकीकर । पूना ।
काव्येन्दु प्रकाश । कामराज दीक्षित । चौखम्बा वाराणसी ।
दशरूपक । धनिक तथा धनञ्जय । निर्णयसागर, बम्बई ।
नाटकचन्द्रिका श्री रूपगोस्वामि । चौखम्बा वाराणसी ।
नाटकलक्षणरत्नकोश । सागरनन्दी । चौखम्बा वाराणसी ।
नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । जे-ग्रासे संस्करण-पेरिस ।
नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । काव्यमाला संस्करण बम्बई ।
नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । काशी संस्करण-चौखम्बा वाराणसी ।
नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । अभिनवगुप्त व्याख्या सहित । बडौदा ।
नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । अंग्रेजी अनुवाद सहित । म० म० घोष । कलकत्ता ।
नाट्यसर्वस्वदीपिका । हस्त० प्रति । पूना ।
नाट्यशास्त्रसंग्रह । मद्रास । भाग १ तथा २ ।
नारदीयशिक्षा । मैसूर ।
नृत्तरत्नकोश । कुम्भ नृपति । भाग-१-२ । राजस्थान पुरातत्त्व ग्रन्थमाला ।
नृत्तरत्नावली । जाय सेनापति ।
पाणिनीय शिक्षा । चौखम्बा वाराणसी ।
भरतकोष । रामकृष्ण कवि । पूना ।
भरतार्णव । नन्दिकेश्वर । मद्रास ।
भरतभाष्य । नान्यदेवभूपति । भाग १ तथा २ । खैरागढ़ संगीत विश्व वि० ।
भावप्रकाशन । शारदातनय । बडौदा ।
मानसार शिल्पशास्त्र । डॉ० पी० के० आचार्य ।
रस-कौमुदी । श्रीकण्ठ कवि । बडौदा ।
रसार्णवसुधाकरः । सिंहभूपाल । त्रिवेन्द्रम् ।
राजतरङ्गिणी । कल्हण, जोनराज तथा श्रीवर ।
शृङ्गारप्रकाश । भोज नृपति । ज्योश्यार सम्पा० भाग १-४ ।
सरस्वतीकण्ठाभरण । भोज । कलकत्ता, बम्बई तथा चौखम्बा वाराणसी संस्करण ।
५५० नाट्यशास्त्र
साहित्यदर्पण । विश्वनाथ कविराज । चौखम्बा, वाराणसी ।
सङ्गीतमकरन्द । नारद । बडौदा ।
सङ्गीतरत्नाकर । शार्ङ्गदेव । अड्यार मद्रास, खण्ड १-४ ।
अंग्रेजी ग्रन्थ
( समालोचनात्मक )
1 Ancient Indian Theatre. D. R. Mankad
2 Bharata's Nāṭya and Costume. Dr. G. S. Ghurye
3 Bibliography of Sanskrit Drama. Schuler
4 Classical Sanskrit Literature. A. B. Keith
5 Classical Indian Dance in Literature and Arts.
Dr. Kapila Vatsyayana
6 Comparative Aesthetics. Vol. I. ( Indian ),
Dr. K. C. Pandey
7 Contribution to the History of the Hindu Drama.
Dr. M. M. Ghosh
8 Dictionary of Hindu Architecture. P. K. Acharya
9 Drama in Sanskrit Literature. R. V. Jahagirdar
10 History of Indian Literature. I, III A. M. Winternitz
11 History of Classical Sanskrit Literature. Krishnamachariar
12 History of Sanskrit Classical Literature.
Dr. S. K. De and S. N. Dasgupta
13 History of Sanskrit Literature. A. B. Keith
14 History of Sanskrit Poetics. Dr. S. K. De
15 History of Sanskrit Poetics. Dr. P. V. Kane
16 Indian Theatre. C. B. Gupta
17 Laws and Practice of Sanskrit Drama. Late Dr. S. N. Shastri
18 Number of Rasas. Dr. V. Raghavan
19 Select Specimen of the Hindu Theatre. ( I-II vols. ).
H. H. Wilson
20 The Types of Sanskrit Drama. D. R. Mankad
21 Tandava Lakshanam. V. V. Narayan Swami Naidu
22 Abhinava Gupta. ( A Historical & Philosophical Study )
Dr. K. C. Pandey
23 Sanskrit Drama: Its Origin and Decline. Dr. Indushekhar
शुद्धिपत्र
पृष्ठ पङ्क्ति अशुद्ध शुद्ध
६ ३१ ( स० २० ७-३७, ३८ ) ( स० २० ७-३५, ३६ )
११ ७ स्निग्धा दृष्टा च स्निग्धा हृष्टा च
११ ९ दीना, दृप्ता दीना, क्रुद्धा, दृप्ता
१६ ४ दृष्टिः प्रकीर्तिता ॥६५॥ दृष्टिः प्रकीर्तिता ॥ ६४ ॥
२५ २४ ललितादुत्क्षेपाद् ललितादुत्क्षेपात्
२८ २१ प्राकृतमुच्येते ॥१३६॥ प्राकृतमुच्यते ॥ १३६ ॥
३० ९ विसर्गों रञ्जने तथा ॥१४३॥ विसर्गे रञ्जने तथा ॥ १४३ ॥
३२ ४ मुद्धाद्याक्षिप्तमेव मुद्राद्युत्क्षिप्तमेव
३२ २७ १. क्रोधकृतेत—ग० । १. क्रोधकृतेन—ग० ।
३३ ५ तथा साची भेद तथा साची आदि जो भेद
४० १५ पल्लवा च तथा पल्लवौ च तथा
४१ १ ( ११ ) उत्तानवश्चित, ( ११ ) उत्तानवञ्चित,
४१ ८ चतुष्पष्ठिकरा चतुष्षष्टिकरा
४२ २३ महाजनप्रांशुपुष्कर० महाजनं प्रांशुपुष्कर०
४८ १० एक थोल घुमाव एक गोल घुमाव
४८ २२ मुद्रा द्वारा (जिन कार्यों का मुद्रा द्वारा जिन कार्यों को
४९ १४ सारी अंगुलिय हथेली सारी अंगुलियाँ हथेली में
५० १३ द्वयङ्गुष्ठक निपीडिता द्वाङ्गुष्ठकनिपीडिता
५३ २७ उससे रात्रि की समाप्ति उससे दिन और रात्रि की समाप्ति
५६ २ का इस मुद्रा से आदि का इस मुद्रा से
५७ १० पार्श्वगत-विकीर्णाश्च पार्श्वगता विकीर्णाश्च
५८ २४ बालातुरशठ्यकैतवार्थेषु-ग०। बालातुरशाठ्यकैतवार्थेषु—ग०।
५९ २६ तो डाटना ( निर्भत्सन ) तो डाँटना ( नर्भर्त्सन )
६० ४ अग्रभाग पर हो तथा अग्रभाग पर एक दूसरे से
सटी हुई हो तथा
६४ ३१ ५. अधुना—ख० ५. अधुना—ख०,
६५ २४ हस्तमुद्राएँ सामान्न्यतः हस्तमुद्राएँ सामान्यतः
६६ २२ स्वस्तिकः परिकीर्तित ॥१३४॥ स्वस्तिकः परिकीर्तितः ॥ १३४ ॥
७० २४ प्रयोक्तव्यो विघातने ॥१५२॥ प्रयोक्तव्यो विघातने ॥ १५२ ॥
७७ १४ कंपित करते हुए बदलना । कम्पित करते हुए बदलना ॥ १४३ ॥
७९ १९ ह्यरोमण्डलैनौ स्मृतौ ॥१५६॥ ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ ॥ १५६ ॥
काशगतानिह? Left: आकाशगतानिह ।- wait, the first letter has a mark? No, it'sआकाशगतानिह ।wait, look at 'ग': is itगorन? It is आकाशगतानिह ।. Right: आकाशगानि च ।`)
-
Wait, look at left:
आकाशगतानिह ।? -
Wait, left has
आकाशगतानिह ।orआकाशगतानोह? It'sआकाशगतानिह ।. Right isआकाशगानि च ।. -
Row 19 (११७ १):
- Left:
स्पन्दिताचारी (आस्यन्दिता) - Right:
स्कन्दिता चारी ( आस्कन्दिता )
- Left:
-
Row 20 (१२० ७):
- Left:
दण्डपादश्च दक्षिणः ॥ ३१ ॥ - Right:
दण्डपादञ्च दक्षिणम् ॥ ३१ ॥
- Left:
-
Row 21 (१२० १०):
- Left:
पार्श्वक्रान्तञ्च दक्षिणः। - Right:
पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः।
- Left:
-
Row 22 (१२५ ३):
- Left: `कृ
'? No.
Wait, let's just transcribe what is visible: if both look like "आचार्य धनञ्जय आदि", transcribe accurately!
Row 28:
२७७ ४ या ज्ञात रूप में या ज्ञातरूप में
Row 29:
२८१ २५ 'विचार' को के स्थान पर 'विचार' के स्थान पर
(अशुद्ध has 'को के', शुद्ध has 'के')
Row 30:
२८२ १४ प्रीतिजननो-विरुद्ध प्रीतिजननो विरुद्धम्भि
Wait, look at row 30:
अशुद्ध: 'प्रीतिजननो-विरुद्ध।' or 'प्रीतिजननो-विरुद्ध'?
शुद्ध: 'प्रीतिजननो विरुद्धम्भि' or 'प्रीतिजननो विरुद्धाम्भि' or 'प्रीतिजननो विरुद्धाभि'?
Let's zoom in on row 30:
अशुद्ध: 'प्रीतिजननो-विरुद्ध।' -> there is a danda at the end? Yes, 'प्रीतिजननो-विरुद्ध।'
शुद्ध: 'प्रीतिजननो विरुद्धाम्भि' or 'प्रीतिजननो विरुद्धाभि'?
Wait, look at 'विरुद्ध' in शुद्ध:
'वि' 'रु' 'द्धा' 'भि' -> 'विरुद्धाम्भि' or 'विरुद्धाभि'?
It is 'वि' 'रु' 'द्धा' 'भि' ->
५५४ नाट्यशास्त्र
पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध
३२५ १३ पिछले अध्याथ में पिछले अध्याय में
३४१ २३ स्वर महाराष्ट्री की रचना में स्तर महाराष्ट्री की रचना में
३४२ १९ चेतानां राजपुत्राणां चेतानां राज-पुत्राणां
३५५ ४ प्रेष्या इक्षेति प्रेष्या हक्षेति
३५७ १९ बतलाए परन्तु इनके बतलाए गये हैं परन्तु इनके
३५९ २, ३ जैसे मानव ये शरीर में हैं जैसे मानव के ये शरीर में स्थित
उसी प्रकार होते हैं उसी प्रकार
३५९ १२ पाठ्य स्वर के पाठ के समय पाठ्य-स्वर को पाठ के समय
३६० १५ आशय इन्हीं बातों से आशय इन्हीं दो काकुओं से
३६० २८ तत्र साकाङ्क्षा नाम तन्न साकाङ्क्षा नाम
३६१ १५ स्वरों के छः अलङ्कार जो स्वरों के छः अलङ्कार हैं जो
३६३ १२ परोक्षाद्धयने चैव परोक्षाह्वयने चैव
३६५ १२ जैसे कार्य अध्यन्तगुप्त बात जैसे कार्य तथा अत्यन्त गुप्त बात
३६६ ११ करुणरस में 'विल
यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:
शुद्धिपत्र ५५५
पृष्ठ पङ्क्ति अशुद्ध शुद्ध
४०० १ मकर के कर्णो की मकर के कर्णों की
४०० २८ अन्यत्र ( नास ग्रन्थों में ) अन्यत्र ( नाट्य ग्रन्थों में )
४०२ ११ मुक्ति = अर्थ के विषय में० युक्ति = अर्थ के विषय में०
४०३ २१ अवश्य प्रयोग द्वारा
किया जाए । अवश्य प्रयोग किया जाए ।
४०४ १७ करने से ‘उद्धृत्त’ है । करने से ‘उद्वृत्त’ है ।
४०५ ८ सर्पशीर्ष होते हैं तो । सर्पशीर्ष होते हैं ।
४०८ २७ तथा शब्द से भी रखता है तथा पताक शब्द से प्रधानता भी
रखता है ।
४१० १४ जिसका है सभी पश्चाद्भावी जिसका सभी पश्चाद्भावी
४१० ७ एक दूसरे से मिलती है । एक दूसरे से मिलते हैं ।
४११ ९ एक दूसरे से मिलती है । एक दूसरे से मिलते हैं ।
४१२ ७ से भी मण्डल बनाता है० से भी मण्डल बनता है०
४१
५५६ नाट्यशास्त्र
पृष्ठ पङ्क्ति अशुद्ध शुद्ध
४८१ ४ उदारता जैसे गुणों उदारता जैसे गुणों में उनकी
काव्योन्मुखी काव्योन्मुखी
४८१ ५ दस गुणों में कुछ अर्थगुण एवं दस गुणों में कुछ शब्दगुण, कुछ
कुछ उभयात्मक है। अर्थगुण एवं कुछ उभयात्मक हैं।
४८३ १० व्यापरे से उपसंक्रान्त व्यापार से उपसङ्क्रान्त
४८८ २८ विधाता ने सन्ध्यारूपी विधाता के द्वारा सन्ध्यारूपी
४९० १० यहाँ अवन्तर अर्थों के यहाँ अवान्तर अर्थों के
४९६ ९ चूर-चूर किये जाने भी चूर-चूर किये जाने पर भी
४९६ ११ अपने को रत्न के समान रत्न के समान
४९६ २० क्वाकार्यं शशलक्ष्मण क क्वा कार्यं शशलक्ष्मणः क
४९८ १५ कथामृतं हिमनिधा-- कथामृतं हिमनिधा—
४९८ २९ एवं स्वाभाविक कारण जहाँ एवं स्वाभाविक कारण से जहाँ
विद्यमान हो विद्यमान हो
५०३ ६ उपादान कर बतलाया उपादान कह कर बतलाया
५०७ ४ नाद छः प्रकार हो जाता है। नाद छः प्रकार का हो जाता है।
५०८ २५ 'प्राणवशेन में' 'प्राणवशेन' पद में
५०९ ४ अर्थयोगेन पद से का आशय अर्थयोगेन पद का आशय
५०९ १३ विरामाः इत्यादि से विरामाः' इत्यादि से
( काशी संस्कृत ग्रन्थमाला २१५ )
नाट्यशास्त्र ( प्रणेता-भरतमुनि )
हिन्दी प्रदीप व्याख्याकार—श्री बाबूलाल शुक्ल
साहित्य शास्त्र के आकर ग्रन्थ नाट्यशास्त्र का मूल प्रामाणिक पाठ, पाठान्तर,
टिप्पणी परिशिष्ट के साथ प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित यही सर्वाङ्गपूर्ण प्रामाणिक
संशोधपूर्ण संस्करण है । नाट्यशास्त्र के विशुद्ध पाठ के साथ व्यवस्थित पाठान्तरों
के संस्करण के वर्षों से होने वाले अभाव के कारण संशोधक विद्वानों तथा
अध्येतृवर्ग को बड़ी कठिनाई अनुभव हो रही थी तथा नाट्यशास्त्र के गम्भीर
एवं दुर्बोध आशय के कारण उसकी स्पष्ट व्याख्या की आवश्यकता चली आ
रही थी । इन्हीं अभावों को पूर्ण करने की भावना से प्रस्तुत संस्करण विशेष रूप
में प्रकाशित किया गया है । इसके प्रदीप नामक हिन्दी व्याख्यान तथा टिप्पणियों
में आचार्य अभिनव गुप्तपाद की प्रसिद्ध व्याख्या अभिनव भारती के समग्र
महत्त्वपूर्ण विवेचन को जहाँ एक ओर किया गया है वहीं अन्य अपेक्षित सामयिक
एवं उचित तथ्यों को भी समायोजित कर विवेचित किया गया है । प्रस्तावना में
विषय से सम्बद्ध सभी तथ्यों का विशद एवं संशोधनपूर्ण विवेचन किया गया है ।
विश्वविद्यालय के स्नातकोत्तर छात्रों के अतिरिक्त संशोधक एवं अभ्यासक जन
को इस ग्रन्थ के रखने पर अन्य नाट्यशास्त्र के किसी संस्करण की आवश्यकता
नहीं रहेगी । परीक्ष्य छात्रों को 'प्रदीप' व्याख्या के अनुसार अध्ययन करने पर
निश्चित सफलता मिलेगी । प्रथम भाग ( अध्याय १ से ७ अध्याय ) में करणों
के दुर्लभ रेखाचित्र तथा प्रेक्षा गृह का रेखाचित्र भी दिया गया है । अनेक विश्व-
विद्यालयों द्वारा स्वीकृत पाठ्य ग्रन्थ । प्रथम भाग-अध्याय १ से ७ २५-००
उपर्युक्त सभी विशेषताओं के साथ प्रदीप हिन्दी व्याख्यान के साथ अध्याय
८ से १९ तक का द्वितीय भाग ४०-००
प्राप्तिस्थान—चौखम्भा ओरियन्टालिया, वाराणसी-२२१००१
शाखा—बंगलो रोड, ६ यू० बी० जवाहर नगर, दिल्ली-११०००७