सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

५२६ नाट्यशास्त्र
तथा चेष्टाकृतश्चैव ५ तव रोमराजिरति २६७
तथा दक्षिणमुद्वृत्तं ११६ तयोश्चापि प्रविशतोः १८१
तथा दक्षिणहस्ते च १५८ तयोर्भाण्डस्य विन्यास १७८
तथा द्वितीयः कार्यस्तु ५५६ तयोर्विभागं वक्ष्यामि २०१
तथा निम्नतलश्चैव ५५ तयोः समुत्थितस्स्वेकः १०५
तथा पञ्चदशश्चैव २५२ तयोः समानकरणात् ९४
तथा पश्याम्यहं २३८ तस्यापसर्पणञ्चैव ९८
तथा पार्श्वगतञ्चैव ६१ तस्माच्चारीविधानस्य ९६
तथा पिशितहस्तश्च १३७ तस्माद् योग्यप्रतिष्ठार्थं ११३
तथैव प्रविशेद् गेह १८१ तस्माद् वाचः परं नास्ति २०१
तथा प्रसारित भुजौ ७९ तस्य शिरो हस्तोरः ५
तथा प्लवङ्गमा ज्ञेया ११० तस्माच्छीलं साधुहेतोः १३५
तथा भयानके चैव १४२ तस्मात्तु प्रकृतिं ज्ञात्वा १५८
तथा भावरसोपेतं ३४ तत्रोपवहनं कृत्वा १२७
तथैव मणिबन्धान्ते ७७ तत्र चूर्णपदस्येह २११
तथा लाभे तु कार्योऽस्या १८४ तत्रापि चोद्धता ये तु १३२
तथा व्रतानुगावस्था १४४ तत्रापि वामवेधस्तु १३१
तथा शतसहस्रञ्च २१६ ताण्डवादौ प्रयोक्तव्यं ९१
तथा शतसहस्राणां २१७ ताडनञ्चैव विज्ञेयं ७१
तथा शतसहस्राणि २१६, २१७ तांस्तान् पर्यन्तेऽर्थान् २०९
तथा सप्तदशास्यष्टि २१४ तान्यहं सम्प्रवक्ष्यामि ७२
तथा सर्वलघुश्चैव २७० तानपरस्परवृत्ते ३२७
तथा सौष्ठवसंयुक्तैः १३६ तानि स्वरालयोगात् ४८
तथा स्वगृहवार्तासु १७४ तानि नाट्यप्रयोगज्ञैः १६९
तथा स्वभावजश्चैव १३७ तारश्चैव हि मन्द्रश्च २२२
तथैवापसृतां स्रजं ८६ तारागतोऽस्यानुगतं २३
तद्धितसन्धिविभक्तिभि २०५ तारापुटभ्रुवां कर्म २१
तनुः क्षामं नतं खर्व्वं ७८ तालभ्या इचुयशा २०४
तनुस्पर्शच्छायां २४७ तालाह्वयोऽर्धतालश्च १०७
तपस्विदर्शने कार्या ४५ तालौँस्त्रीनर्धतालौँश्च १०७
तपस्विन्यो देवताश्च ३५३ ताले विश्वासने चैव ६४
तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दष्ट ६१ तावेव तु परावृत्तौ ७९
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठा ६० तावेव पार्श्वविन्यस्तौ ७९
तर्जनी मध्यमायाश्च ४५ तावेव मणिबन्धान्ते ७६
तलसञ्चरपादश्च ९९ तासामुपरि चाङ्गुष्ठः ४९
तलसञ्चरपादस्य ९९ तासां मध्ये स्थितोऽङ्गुष्ठः ५७
तलसञ्चरपादाभ्यां ९९, १०० तिर्यक् स्वस्तिकसम्बद्धौ ४४

पद्यार्द्धानुक्रमणिका ५२७
तिर्यक्प्रसारितौ चैव ७८ | त्रपाधोगततारा च ६१
तिर्यक् स्थितौ चाभिमुखौ ७६ | त्रस्ता त्रासे भवेद् दृष्टिः २१
तिर्यक् प्रसारितास्यौ च ७७ | त्रयोदशाक्षरे पादे २४२
तिर्यक् प्रसारिता चैव १४९ | त्रयोदशातिजगती २१४
तिर्यग्गतागता क्षिप्रं ८८ | त्रयोदशं द्वादशञ्च २५१
तिर्यक् तथोर्ध्वसंस्थौ ८२ | त्रयोदशविधं ह्येतत् १०
तिस्रः कोट्यः सहस्राणि २१७ | त्रासने च कुसत्वानां १७२
तिस्रः कोट्यो दश तथा २१८ | त्रासोद्वृत्तपुटा या तु १९
तिस्रः प्रसारिता यत्र ५७ | त्रिंशतस्त्वथ वर्णेभ्यो २७३
तीक्ष्णरूक्षाभिनयने ३६३ | त्रिकैर्विषमवृत्तानां १६१
तीव्रार्थभाषणं यत् स्यात् ३१८ | त्रिकं सुवलितं कृत्वा १५५
तुभ्यं तुभ्यं मह्यं मय्यं ३३३ | त्रिपताकोऽपरः कर्णे ७८
तुभ्यं ते शशिनो वक्त्रं २८७ | त्रिपताकानामिकयोः ४४
तृतीयमन्त्यं नवमं २३७ | त्रिपताकः स विज्ञेय ४३
तृतीयञ्चैव षष्ठञ्च २३४ | त्रिपताके यदा हस्ते ४५
तृतीया प्रकृतिः कार्या १६७ | त्रिपताकहस्तजानि तु ४८
ते च लोकस्वभावेन १० | त्रिविधस्त्वङ्गिको ज्ञेयः ५
तेन चार्थेन सम्पन्नः ३०३ | त्रिविधं तच्च विज्ञेयं ३२६
तेनैवास्कन्दितः कार्यः १२४ | त्रिविधं ह्यन्तरं कार्यं ३९९
तेनैवास्फोटनं कुर्याद् १२४ | त्रिविधा तु गतिः कार्या १५६
तेनैव समकालञ्च १६५ | त्रिष्टुप् च जगती चैव २२३
तेषामेवानुगैर्हस्तै १२८ | त्रिलोक्यां गुणाग्रान् २५०
तेषां कच्याविभागश्च १८४ | त्रीण्यक्षराणि विज्ञेय २१९
तेषां कार्या गतिर्ये तु १४४ | त्रीण्यादावष्टमञ्चैव २४२
तेषां तु दर्शनेच्छुर्यः १८० | त्रीण्यादौ च गुरूणि २४१
तेषां देशानुरूपेण १६० | त्रेताग्निसंस्थिता मध्या ५६
तेषामासनसत्कार १७४ | त्रैष्टुभे द्वे सहस्रे च २१५
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ३ | त्र्यश्रस्त्रिकोणे चतुरस्र १३१
तेषां विभागं विज्ञाय १७८ | त्र्यश्रपादः स विज्ञेयः ७२
तेषु प्रयुज्यते ह्येषा १९० | त्र्यस्रा पार्श्वगता ज्ञेया ३५
तैर्भूषिता भुवि विभान्ति ३१० | त्र्यस्रौ पक्षस्थितौ चैव १०७
तैलाभ्यक्तेन गात्रेण ११३ |
तोदननिकुट्टने स्थित १७८ | द
तोयधरैः सुधीरघन २४६ | दत्त्वा गृह्यकृत्येषु २७२
तोयेऽल्पे वसनोत्कर्षः ११६ | दक्षिणञ्चापि वामस्य ६८
त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वं ३ | दक्षिणं वामपादस्य १६५
त्वं दुर्निरीक्ष्या २३२ | दक्षिणं विनमेत् पार्श्वं १६

५२८ नाट्यशास्त्र
दक्षिणश्चापि हस्तस्य ६८ | दिष्टञ्चैवोपदिश्टञ्च २७५
दक्षिणस्तु समः पादः १६२ | द्विकला चोत्तमे यत्न १३४
दक्षिणस्य समुद्रस्य १८७ | द्विगुणां लभते शोभा ३४
दक्षिणाभिमुखः सोऽथ १८० | द्वितालश्चैव मध्यानां १२९
दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु १२८ | द्वितीयञ्च क्रमस्तब्ध १०१
दण्डकं नाम विज्ञेयं २५९ | द्वितीयञ्च चतुर्थञ्च २२७, २३१, २७२
दत्तप्रायाणि नामानि ३५६ | द्वितीयपादनिघृष्टो ९९
दत्ता मित्रा च सेना च ३५६ | द्वितीयपाद्भ्रमणात् १०३
दन्तक्षताधरं सुभ्रु २६४ | द्वितीय पार्श्वसंश्लिष्टः ६९
दन्तघातकृताङ्कं २२७ | द्वितीयेन तु पादेन १००
दन्तुरः खलतिः कुब्जः १५७ | द्वितीयं पञ्चमञ्चैव २२६, २४०
दन्तैर्दष्टेऽधरे दष्टं ३० | द्वितीयमन्यं दशमं २३८
दन्तोष्ठस्फुरणञ्चैव १४१ | द्वितीयमन्यं षष्ठञ्च २४९
दष्टञ्च दन्तक्रिया ३० | द्वितीयादिलघुस्त्रैयः २७०
दष्टो दठोत्ति तहा ३३३ | द्वितीयान्ये चतुर्थञ्च २४१
दशाक्षरकृते पादे २३० | द्वितीयान्यौ युजौ २६९
दशार्णाश्चैपुराश्चैव १८९ | द्वित्रिप्रयोगयुक्तौ ३२१
दशपञ्चातिशकर्या २१४ | द्विधा क्रिया भवन्त्यासां १९१
दशरूपविधाने तु ३७३ | द्विपादक्रमणं यत्तु ९६
दर्शने श्रवणे चैव २६ | द्विविकल्पस्तु षष्ठो यो २७०
द्रमिडान्ध्रमहाराष्ट्रा १८८ | द्विविधं हि स्मृतं २०१
द्वयोरर्धसमं विद्यात् २६१ | द्विविधा जातिभाषा च ३३६
दारिद्र्याध्ययनाभाव २३७ | द्विरदकरविलुप्त २५९
द्वादशाक्षरके पादे २३६, २३७, २३९ | द्विशष्ठिश्च सहस्राणि २१६
द्वारं तु यस्मात् स १९४ | दीप्ता विकसिता छुब्धा १३
द्वाभ्यान्तु वामपार्श्वे ५३ | दीर्घं निःश्वस्यान्तर्गूढं २५९
द्वाभ्यां सन्दर्शयेन्नित्यं ५४ | दीर्घनिःश्वसिते चैव ८४
द्वाराणि षट्चैव १९४ | दीर्घोच्छ्वासोक्तता लोके ८५ ८४
द्वाविंशत्यक्षरे पादे २५४ | दुर्जनोदाहृतैः रुक्षैः ३२२
द्वात्रिंशत् तु सहस्राणि २१६ | दुर्बोधनैश्च न कृता ३०२
दिनक्षयात् संहृतरश्मि २९१ | दुश्शीलं वा निर्गुणं वा २३५
दिवौकसां तु सर्वेषां १४२ | द्रुतं तदेव बहुशः ७
दिव्यभावपरीतं यत् ३०६ | द्रुतं निपातयेद् भूमौ १०१
दिव्यमानुषरस्त्यर्थं १९७ | द्रुतप्रचाराधिष्ठाना १३९
दिव्यानां गमनं कार्यं १८२ | द्रुतमध्यमप्रचारः ९१
दिव्यानां छन्दगमनं १८३ | द्रुत मारेचनादेतत् ७
दिव्यो दिव्येतराश्चैव २२३ | द्रुता गतिश्च प्रकृताधमानां १३०

पद्यार्थानुक्रमणिका ५२९
द्रुमे चारोहणं कार्यं १४० ध
दूतीदर्शितमार्गस्तु १३६ धनुंगृहीत्वा चैकेन १४५
द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव १४२, १४५ धनुर्वज्रादि-शस्त्राणि १०७
दूरं वा सन्निकृष्टं वा १८० धनुर्वज्रासिशस्त्राणां १०४, १११
दूरस्थाभाषणे चैव ३६३ धनुषस्तु प्रयोक्तव्यं ११२
दूराध्वानं गतस्यापि १५३ धर्मी या द्विविधा १९५
दृष्ट्या हि सूचितो १८६ धान्यफलपुष्पसदृशा ६९
दृष्ट्वा तु तां विशा २८८ धार्यमाणस्तु बहुभि ३१५
दृष्टनष्टानुसरणे ३६५ धिगिति च वचनं ६२
दृष्टश्रुतानुभूतार्थं २८४ धीरप्रशान्ते च तथा ३३७
दृष्टिर्भयानकार्थं १२ धीरोद्धते सललिते ३३७
दृष्टिर्विकसितापाङ्गा १९ ध्रुवायां सम्प्रवृत्तायां १२७
दृष्ट्वावयवं किञ्चित् ३२२ ध्रुवायोगे तु वक्ष्यामि २६८
दृष्ट्वावयवान् कौंश्चि २७८ ध्रुवाविधाने चैवास्य २२२
देवतानां गुरूणाञ्च ६५ धृष्ट्यामपि हि पिण्डेन २१६
देवानां नृपतीनाञ्च १७३ धृतौ हर्षे सललिता २०
देवतानां शिरस्थश्च ६५ धैर्यात्साहपराक्रम २५२
देवाश्च लिङ्गिनश्चैव ३४८ धैर्याेदात्ताङ्गिलीलासु १०६
देवानामपि ये देवाः ३४७ धैर्याैदार्येण सत्त्वेन १६८
देवदानवयक्षाणां १३२ धैवतश्चैव कर्त्तव्यो ३५८
देवानां प्रकृतिर्दिव्या १३२ न
देवांशजास्तु राजानो १२३ नकारबहुलां तेषु ३४५
देवार्चनं बलिकरणे ६३ न खल्वस्याः प्रिय २६३
देवार्चनबलिहरणे ५५ न खलु तव कदाचि २४५
देवेति नृपतिर्वाच्यो ३५२ नखालीढं गात्रं २४६
देशं कालं प्रयोगञ्च ७२ नगरे वा वने वापि १६०, १८२
देहतोयाशया २४० न च तानि प्रयोज्यानि २६८
दैत्यनागालयाश्चैव १७९ नजौ जरौ द्वितीये च २६६
दैत्यानां दानवानाञ्च १८५ नतञ्चापि हि कर्तव्यं ९०
दैन्ये चापलतायां च १०६ न तत्र सौष्ठवं कार्यं १४०
दोलः पुष्पपुटश्चैव ३४ न तस्य विक्रमः कार्यों १५७
दोषाः न परिकथ्यन्ते ३१५ नतं समुन्नतं चैव ८६
दोषैर्दैन्यनामोक्तैः ३२४ न तस्यां सौष्ठवं कार्यं १६७
दौर्बल्ये निःश्वसिते ७० नतस्यैवापरं पार्श्वं ८६
द्वौ तालावर्धतालश्च १०५ नता नतास्यलङ्कार ३४
द्वौ समौ द्वौ च २६० नता मन्दा विकृष्टा च २७
३४ ना० शा० द्वि०

५३० नाट्यशास्त्र
नता मुहुः श्लिष्ट-पुटा २७ | नानाचारीसमुत्थानि १२६
न ते काचिदन्या २४० | नात्युच्चं चलपादञ्च ११२
न निष्षण्णं न च स्तब्धं १४३, १६६ | नात्युच्छ्रितैः पदैर्गच्छेत् १४१
न बर्बरकिरातान्ध्र ३४१ | [नानाद्रव्यानुरागाद्यै २९०]
न भेद्यं नापि च च्छेद्यं १११ | नानादेशसमुत्थं हि ३४२
नमनोन्नमनात् पार्श्वे ८९ | नानाधिकरणार्थानां २८९
न मे प्रियमिदं जनस्य २५० | नानापुष्पसुगन्धाभि १३६
न मे प्रिया त्वं बहु २३८ | नानारत्नाढ्यैर्बहुभि २५१
न यः पर्यवतिष्ठेत ३१५ | नानाभावसमायुक्त १६९
नयनाभिनयोऽपि स्यात् ३४ | नानारत्नैः कनक २४९
नयनौपम्यं पद्मदल ५८ | नानारूपैः स्वरैर्युक्तं २९६
नयविनयनियमसुनिपुण ५८ | नानावर्णांश्च तथा ५८
नरस्वभावसुस्पृश्य १६७ | नानाविहङ्गजा चैव १६६
नलिनीपद्मकोशौ तु ८० | नानावृत्तविनिष्पन्ना २१३
नवमं दशमञ्चैव २५७ | नानाशस्त्रविमोक्षो हि १०८
नवमं सप्तमं षष्ठं २३२ | नानाशस्त्रशतघ्नितोमर २५२
नवाक्षरकृते पादे २२९ | नापशब्दं पठेत् तज्ज्ञो ३७२
नवाक्षरा तु बृहती २१३ | नाभिकमलविवरोत्पतिता २६७
न ह्यङ्गभिनयात् १९८ | नाभिप्रदेशे विन्यस्य १६५, १६६
न हस्ताभिनयः कार्यः ७४ | नामाख्यातनिपात २०१
न हि चार्याविना ९६ | नामाख्यातोपसर्गाश्च २०२
न हि सौष्ठवहीनाङ्ग १११ | नामानि पुरुषाणाञ्च ३५७
नागावतंसकविभूषण २४३ | नाम्ना वयस्येत्यपि वा ३५२
नाटकं सप्रकरणं १९४ | नाम्ना राजेति वा ३४८
नाटकाद्येषु काव्येषु २६८ | नायिकानां सखीनाञ्च ३४३
नाटके च्छन्नवेषाणां १८२ | नारदस्य प्रतिकृतिः २६३
नाट्यधर्मा प्रवृत्तं हि १७९ | [नासाग्रसक्ता निमिषा १३]
नाटयं नृत्तञ्च सर्वं हि ११२ | नासाग्रानुगता दृष्टिः १२
नाट्यप्रयोगे कर्तव्यं ३४१ | नासिकाल्लक्षणं ह्येतत् २७
नाट्यप्रयोगेन खलु १९४ | नास्ति कश्चिद्दहस्तस्तु ७१
नाट्ये कतिविधः कार्यः ३ | निकुञ्चितञ्च कर्तव्यं २७
नातिचूर्णपदैः युक्ता ३०२ | निकुञ्चितपुटापाङ्गा १३
नातिदूरे च कण्ठेन ३५९ | निकुञ्च्यँस्तलाग्रेण ९९
नानाकार्यान्तरोपेतै १०५ | निश्चये परितोषे च १६३
नाना-कुसुमचित्रे २२७ | नितम्बपार्श्वोद्वहना ८८
नानाकुसुमनामानः ३५६ | नितम्बावपि विज्ञेयौ ४०
नानाचीरधरश्चैव १५५ | नितम्बे दक्षिणं कृत्वा १६५

पद्यार्थानुक्रमणिका ५३१
निदर्शनकृतस्तज्ज्ञै ३२० निष्पीडितः पुनश्चैव ६७
निदर्शनं निरुक्तञ्च २७५ निषेध-गर्वगाम्भीर्य १६२
निद्रास्वप्नसुखार्थेषु २० निहञ्चितं तु विज्ञेयं ९
निर्दिष्टं शिल्पकार्यास्तु ३४० निहञ्चितं परावृत्त ६
निर्देशावाहने चैव ७ नीचे मत्ते सलिङ्गे च ३३८
निर्देशसम्प्रदानो २०७ नीले तु वैडूर्यमये १८५
निपतेद्दक्षिताविद्ध १०२ नूपुरं चरणं कृत्वा १०३
निबध्नन्तु पदं ज्ञेयं २१२ नृत्तेऽभिनययोगे च ८२
निबद्धाक्षरसंयुक्तं २१२ [ नृत्ते नूपुरकरणे च ९३ ]
निम्नमुन्नतपृष्ठञ्च ८४ नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व ४०
नियतः पदविच्छेदो २२० नृत्यस्थपि च संहृष्टो १५४
नियमस्थे वितर्के च ३६४ नृत्यते गम्यते वापि १९७
नियमस्थो मुनीनाञ्च १७४ नृपपत्न्या स्मृतं तस्मात् ३३९
नियुक्तांर्येत्तु यद्वाक्यं ३६० नेत्रभ्रूनासाधर ५
नियुद्धसमये चैव १६१ नेत्रभ्रूमुखरागाद्यै ७३
नियोगाधिकृतश्चैव ३४९ नेत्ररोगे च पिहितं २५
निर्घातनमियास्तं ४७ नेत्रे लीलालासान्ते २५३
निर्भुग्नञ्चापिविज्ञेयं ३२ नेपथ्यरौद्रो विज्ञेयः १३७
निरन्तरायूर्ध्वतलौ १२३ नैव तेऽस्ति सङ्गमो १३१
निरवद्यस्य वाक्यस्य २७९ नैवाचारो न ते २६२
निर्वाणदीपो नास्यर्थं १३७ नैवातिरिक्तं हीनं वा २२१
[ निर्वेदे चापि मलिना २० ] नोक्ता या या मया १६१
निर्वे दौत्सुक्यचिन्तासु २८, ३२ नोर्ध्वं वर्षात् प्रकर्तव्यं १८४
निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं २१६ नोद्वेजयति यस्माद्धि १०४
निवर्तनञ्च कर्त्तव्यं ८९ नौनागरथयानेषु १७५
निवार्यते च कार्यज्ञैः ३१९ नौ यौ तु प्रथमे पादे २६६
निवृत्ता वर्तने चैव ८८ नौथस्थ्यापि प्रयोक्तव्या १४१
निःश्वासे च नता कार्या २८ न्यायाश्चैवात्र विज्ञेया १०८
निःश्वासैरायतोत्सृष्टै १४० न्यायादपेतं विज्ञेयं २९९
निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु १४ न्यायादपेतं विषमं २९७
निष्क्रान्तोऽर्थवशा १६१ न्यायाश्रितैरङ्गहारैः १०९
निष्क्रामणं सवलनं २२ प
निष्क्रामेच्च तस्माद्वै १६१ पक्षमान्तर्गतं तारं यत् २३
निष्क्राम्यो निर्गमः प्रोक्तः २२ पक्षवञ्चितकौ चैव ४०
निषण्णदेहा पङ्कोस्तु १५६ पक्षवञ्चितकौ हस्तौ ७९
निषण्णाङ्गस्तु चरणं ९८ पक्षिणां श्वापदानाञ्च १६०
निष्पीडनं तथालक्तकस्य ६२

५३२ नाट्यशास्त्र
पञ्चोत्क्षेपाभिनयं ४२ | परदोषैः विचित्रार्थै २८५
पञ्चानां सहस्रं वृत्तानां २१५ | पर्यायशः पार्श्वगतं ८
पञ्च तालान्तरं पादं १०० | पर्यायशङ्काभिहितं २९७
पञ्च पञ्चाशदन्या तु २७३ | पर्यायश्चश्च क्रियते ९९
पञ्च प्रचारा हस्तस्य ७५ | पर्यायशः सन्नमयेत् १५८
पञ्चमं सप्तमञ्चान्यं २२९ | पर्षदं देशकालौ च १९२
पञ्चविंशतिके पादे २५७ | परस्पराग्रसंश्लिष्टौ ४४
पञ्चविंशत्यभिकृतिः २१४ | परस्परानुकूल्येन ३२३
पञ्चशतधातुयुक्तं २०७ | परस्यराभिमुखी च ४५
पञ्च षट्सप्ततिश्चैव २१७ | पराङमुखतलाविद्धौ ७७
पञ्चषष्टिसहस्राणि २१६ | पराङमुखस्तु कर्तव्यो ४५
पञ्चाक्षरादौ च यति २४३ | पराङमुखस्याभिमुखी ८८
पञ्चादौ पञ्चदशकं २५० | परापेक्षान्युदासार्थं २७८
पञ्चादौ शक्करीपादे २४३ | परावृत्तानुककरणात् ९
पठतां ब्राह्मणानाञ्च ३०९ | परिक्रमेण रङ्गस्य १७९, १८१
पतनमरणव्यतिक्रम ४६ | परिगृह्य तु शास्त्रार्थं २८१
पत्नी चार्येति सम्भाष्या ३५४ | परिग्रहो निग्रहश्च ७२
पताकस्त्रिपताकश्च ३७ | परिपृष्टतलस्थेन ४३
पताकाभ्यान्तु हस्ताभ्यां ६५ | परिच्छेदविशेषारस्तु १८५
पताके तु यदा वक्रा ४३ | परिच्छिन्नञ्च कर्तव्यं ११७
पताकौ तु यदा हस्ता ६९ | परिच्छिन्नं तु कर्तव्यं ११६
पतितोध्वंपुटा सास्त्रा १२ | परिदेविते च हाकारं ३१०
पथ्या च विपुला २१९ | परिपतनवक मण्डल ५२
पथ्यापादं समास्थाय २६४ | परिमार्जनमादानं ११२
पथ्या हि विपरीता सा २६२ | परिमृदितेन तु नीलं ५९
पथि चरगरचन ४६ | परिवर्ात् त्रिकस्यापि ८६
पद्मकोषस्य हस्तस्य ६३ | परित्राणू सुनिशाक्येषु ३२९
पद्मकोषौ यदा हस्तौ ८० | परिवृत्तं तथा चैव ९०
पद्माननास्ताः कुमुद २९० | परिवृत्य द्वितीयञ्च १०२
पद्मोत्पलकुमुदानां ५९ | परिवृत्य द्वितीयन्तु १३१
पदवर्णसमासे च ३९० | परिवाहितमाधूतं ६
पदैर्निरन्तरकृतै ९८ | परिवेषणे तथैव हि ५४
पदोच्चयं तु तं ३१८ | परुसं फरुसं विद्यात् ३३१
पङ्गनानां गतिः कार्या १५० | परुषवाक्यकशाभिहता २३८
पफवभमास्त्वोष्ठ्याः २०४ | परोक्षस्य समाह्वाने ३६३
पफयोरौष्ठस्थानो २०४ | पल्लवौ च शिरोदेशं ८०
पदबन्धाः कर्तव्या २११ | पवनजवसमाहता २५६

पद्यार्धानुक्रमणिका ५३३
पवनरयविधूत २६७ | प्रशंसा चैव निन्दा च २८८
पवनश्च स्त्रियश्चैव ४५ | प्रश्रयेणार्थसंयुक्तं ३२३
पश्चादर्धे तु षष्ठः २७० | प्रस्खलिताप्रपदं २३१
पश्चात् प्रविष्टा विज्ञेया १८० | प्रस्तारयोगमासाद्य २७३
पश्चिमार्धे तु चपला २७२ | प्रस्तावेनैव शेषोऽर्थः २८६
पश्यपश्यरमगस्य २९४ | प्रस्पन्दमानपक्ष्मन्ता १५
पश्य विलासिनि २३१ | प्रसन्नस्त्वद्भुते कार्यो ३३
प्रकम्पितञ्च तज् ज्ञेयं ८५ | प्रसन्नं वदनं कृत्वा १४४
प्रकृतिश्चैकविंशत्या २१४ | प्रसार्य च करौ सम्यक् १०९
प्रग्रहग्रहगाद् यानं १४९ | प्रसार्य बाहुमेकैकं १४९
प्रच्छन्नकामिते चैव १३७ | प्रसार्य बाहू शिथिलौ १७०
प्रचलाचिराचलादिषु ३३२ | प्रसारितकनिष्ठा च ६४
प्रचारस्त्रिविधोऽङ्गानां ७५ | प्रसारिताः समाः सर्वाः ४०
प्रणतोन्नते च कार्ये ८२ | प्रसारितं प्रहर्षादौ ८६
प्रत्ययविभागजनिता २०९ | प्रसारितान्तनलौ ७७
प्रत्यालीढं तथालीढं १०५ | प्रसिद्धैरुपगूढश्च ३१५
प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं ३ | प्लुतञ्चैव त्रिमात्रं ३०
प्रतिषेधकृते योज्यः ५७ | पाञ्चालमध्यमायां तु १९१
प्रतीपनयनं यत्तु ९० | पाञ्चाल्यामोढ्रमागध्यां १९१
प्रथमं समपादेन १४४ | पाञ्चालाः शौरसेनाश्च १९०
प्रथमादक्षराद्यत्र २१४ | [ पाठ्यमेकं तु विज्ञेयं ३२६ ]
प्रथमादिरथान्त्ये च २७० | पाठ्यस्यैते ह्यलङ्कारा ३६१
पृथिवी सागराश्चैव १७९ | पातनं करणे कार्यम् २१
प्रदक्षिणप्रवेशा च १९१ | पातयेच्चाप्रयोगेन १०१
प्रबन्धशोभाकरणानि २८६ | पातयेदञ्चितञ्चैव १०२
प्रमार्जनं परामर्श ११३ | पादचार्यां यथा पादो १०४
प्रयोगजानि सर्वाणि २१५ | पादजङ्घोरुकरणं समं ९४
प्रयोगमेषाञ्च पुनः ३०८ | पादः प्रसारितः किञ्चि १७०
प्रयोगस्त्वल्पगीतार्थं १९१ | पादः प्रसारितः सव्यः ९८
प्रयोगो द्विविधश्चैव १९३ | पादभ्रमरकश्च स्यात् ११२
प्रयोजनान्यनेकानि २८२ | पादमाविद्धमावेष्ट्य १०२
प्रलोकितोल्लोकिते च २३ | पादयोरन्तरं कार्यं १२९
प्रविकसित-कमलकान्ति २६८ | पादयोरनुगौ चापि १३६
प्रविचाराः प्रयोक्तव्या १०९, १११ | पादयोस्तु द्विजा हस्तौ १०४
प्रवेपितशरीरश्च १४२ | पादश्च पद्यतेर्धातो २२१
प्रश्नं वार्तायुक्ति वेषं ५८ | पादः समुत्थितश्चैकः १६३
प्रश्नःतिशयवाक्येषु ७ | पादस्य करणं सर्वं ९४

५३४ नाट्यशास्त्र
पादस्य निर्गमं कृत्वा १०४ पाष्णिर्यस्य स्थिता भूमौ ९३
पादस्यादौ तथान्ते च २९२ पाष्णिरभ्यन्तरं गच्छेद् ८९
पादस्य पातनं तज्ज्ञै १६६ प्राकृतस्य तु पाठ्यस्य ३२५
पादस्यान्तं पदं यत्र २९५ प्राकृतबन्धेष्वेवं ३२६
पादाग्रस्थितसञ्चारे ९३ प्राकृतं शेषभावेषु २२, २९
पादे तु जागते २३९ प्राकृतं संस्कृतञ्चैव ३३६
पादान्तयमकं चैव २९१ प्राग्ज्योतिषाः पुलिन्दाश्च १९०
पादादियमकञ्चैव २९१ प्राच्यप्रभृतयश्चैव १९०
पादादियमकं नाम २९४ प्राच्या विदूषकादीनां ३४३
पादेनाग्रतलस्थेन १५६ प्रातिपदिकार्थयुक्तान् २०८
पादे यत्र कृतौ ज्ञेया २५२ प्रातिपदिकार्थयोगा २०८
पादे यत्र लघुनि स्युः २४० प्रातिपदिकार्थलिङ्गे २०६
पादे भौं लगौ तृतीये च २६२ प्रादक्षिण्यं परिमण्डलञ्च ४८
पादे लघूनि शेषाणि २५१ प्राधान्येन पुनः संज्ञा ८०
पादे षोडशमात्रास्तु २६५ प्राप्तानाञ्चापि संक्षेपात् ३०३
पादे समाक्षरे २२७ प्राप्तानां यत्र दोषाणां ३२३
पादे सिद्धे समं सिद्धं २६१ प्राप्तिं तामभिजानीयात् २७८, ३२२
पादोत्क्षेपश्च कर्तव्यः १२९ प्रांशु दिव्यास्त्रयोगेषु १०
पादो यत्र व्रजेद् विप्राः ९० प्रायो वीरे च रौद्रेच ३७०
पादैस्तु भूमिसंयुक्तै १२४ प्रासादद्रुमशैलेषु १४७
पादैश्च शकटास्यस्थै १२५ प्रासादारोहणं कार्यं १४७
पादैराकुञ्चितैः किञ्चित् १५१ प्रासादारोहणं यत्तु १४८
पार्श्वमेकं शिरश्चैव १५८, १५९ प्रासादे यन्मया प्रोक्ताः १४८
पार्श्वलक्षणमित्युक्तं ८६ पिण्डीकृत्य तु गात्राणि १४१
पार्श्वगता विस्तीर्णाश्च ५७ पितरश्चापि विज्ञेया १८५
पार्श्वावलोकने शून्ये ७ विन्ध्ये निवासे जप्ये च १७१
पार्श्वावर्तश्च विज्ञेया ७९ पिष्टकुट्टञ्च विज्ञेयं ११५, १२५
पार्श्वे विनिक्षिपेच्चैनं १०१ प्रियदानरता पथ्या २६२
पार्श्वोन्मुखी स्याद् वलिता ३५ प्रियदैवतमित्रासि २६२
पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाथो ११८, ११९, १२० प्रियाप्रसादने कार्यं १७२
पार्श्वक्रान्तः पुनर्वाम ११८ प्रियेति भार्या शृङ्गारे ३५५
पार्श्वक्रान्तं पदं कृत्वा १५० प्रिये श्रिया वर्णविशेष २३३
पार्श्वक्रान्तं पुनश्चान्यं ११७, ११८, १२१ पीतमात्रे तथा मद्ये ८
पार्श्वक्रान्तं पुनः सव्यं ११६ पुटान्तर्मण्डलावृत्ति २१
पार्श्वक्रान्तैर्द्रुताविद्धैः १३९ पुटौ प्रस्फुरितौ यस्या १८
पार्श्वक्रान्तैः सललितैः १२० पुनर्गति प्रचारस्य १३०
पाष्णिप्रपतितश्चैव १०३ पुनरपि च अमिताभ्रा ५४

khamba), Jihva karmas: around page 100-110, or in Baroda edition (GOS):
Wait, let's look at other page numbers:

  • Ch. 4 Karanas: around pages 40-100 (e.g. 43, 52, 57, 60, 61, 87, 98, 101, 102, 103, 109, 113, 116, 123, 128, 134, 137, 140, 154, 155...).
  • Page 205, 206, 214: Ch. 14/15/16/17 (Chhandas, etc.).
  • Page 272, 280, 281, 287, 292, 293: Ch. 17/18/19 (Kavyalakshana, Natyalamkara, Sandhi, etc.).
  • Page 304, 312, 316, 317, 319, 330, 338, 347, 353, 355, 356: Ch. 20/2

५३६ नाट्यशास्त्र
ब्राह्मणी तापसीनाञ्च १०४ भुजङ्गत्रासितैश्चान्वा १२५
ब्राह्मण्यार्येति वक्तव्या ३५४ भूमिघृष्टेन पादेन ९८
ब्राह्मणैः सचिवो वाच्यो ३४९ भूमौ विसर्पितैः पादै १४५
बिल्वकपित्थफलानां ५४ भूम्यासनं तथा कार्यं १७४
बीभत्से कुत्सितत्वाच्च ३७० भूयश्चोर्ध्वविरचिता ५२
भूषणाक्षरसङ्घातौ २७५
भ भूषणैरिव चित्रार्थै २७६
भगवन्निति ते वाच्याः ३४८ भूषणैरिव विन्यस्तै ३१४
भग्नञ्च स्थानकं नृत्ते १६४ भृशमुद्वृत्ततारात्र १५
भट्टिनी स्वामिनी देवी ३५३ भोगिनीनां तथा चैव १७४
भर्त्रेति सार्वभौमस्तु ३५२ भोगिन्यः परिशिष्टास्तु ३५४
भयंकरि किं त्वं २२६ भोजनहिरण्यगणना ६३
भयशीतज्वरक्रोध ३१ भ्रमणं वलनोद्वृत्ते २२
भयानके सबीभत्से ३३, ३६६ भ्रमणं वलनं पातः २१
भवन्ति यत्र तज्ज्ञेयं २५४ भ्रमिताखुरसः स्थाने ७२
भवन्ति यत्रदीर्घाणि २५० भ्रमरास्कन्दिते स्यातां १३५
भवन्ति यस्मिन् सा २४८ भृशमुद्वृत्ततारात्र १५
भवन्ति पादे सततं २६४ भ्रंशश्चानुनयो माला २७५
भवेत् प्रयोगो नान्यत्र १८९ भ्रान्त्या चारीभिरेताभि ११९, १२१
भवेद्धि जागते पादे २३८ भ्रुकुटीकुटिला दृष्टिः १२
भवेयुर्हंसवक्त्रस्य ६० भ्रुवो रुन्नतिरिक्षेपः २५
भावस्थैः मधुरकथैः २४२ भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपात् २५
भावानाञ्च रसानां ३ म
भावेष्वेतेषु नित्यं हि ३६४ मङ्गलार्थानि नामानि ३५६
भारतः सात्वतश्चैव १०८ मण्डलगतिस्तथा स्वस्तिक ८२
भारते तु कटिच्छेद्व १०९ मणिबन्धनमुक्तौ तु ७८
भारते प्रविचारो यः ११० मणिबन्धनविन्यस्ता ६६
भारते मानुषाणान्तु १८३ मणिबन्धनविशिष्ट ५५
भारतेष्वथ हैमे १८३ मतङ्गा विराजन्ते २८८
भाषा चतुर्विधा ज्ञेया ३३५ मत्तमातंगगमना २८९
भिक्षुचक्रचराणाञ्च ३३८ मत्तानां तु गतिः कार्या १५४
भित्तौ प्रसारिताङ्गन्तु ११३ मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते ७४
भिन्नवलितेन कुर्यात् ४६ मदनगदविलासै २४१
भिन्नार्थमभिविज्ञेयं २९८ मदोत्कम्पसमायुक्ते २८
भिन्नार्थं तदपि प्राहु २९८ मद्रकमेतदद्य २५५
भुग्नं लज्जान्विते योज्यं ३२ मधुकरपरिगीयमान २६७
भुजङ्गत्रासितं वामं ११६ मधुरा कुञ्चितान्ता च १७
भुजङ्गत्रासितश्वाद्यो ११९, १२५

पद्यार्थानुक्रमणिका ५३७
मध्यं व्युत्तरमित्याहु २१३ मुकुलितकुसुमेषु तथा ६३
मध्यानामधमानाञ्च १३९ मुखजेऽभिनये विप्राः ६
मध्यमानां गतिर्या तु १३४ मुखभ्रूनेत्रयुक्तानि ८२
मध्यानामपि सत्त्वज्ञा १४१ मुखरागविहीनन्तु ३३
मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो ६३ मुखरागान्वितो यस्मा ३४
मध्या वा सन्निकृष्टा वा १८२ मुदितजनपदाकुला २५९
मध्यमोत्तमनीचानां १६७ मुण्डासनं तु दातव्यं १७३
मध्यस्थादिषु भावेषु ३३ मुनीनां नियमेष्वेवं १७२
मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशे ५९ मूर्तिमन्तः प्रयुज्यन्ते १९६
[ मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ ७७ ] मूर्तिमर्त्साभिभाषञ्च १९६
मनोरथश्च लेशश्च २०५ मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि ४०
मन्द्रसञ्चारिणी दीना १४ मुष्टिश्च शिखराख्यश्च ३८
मन्थानशराकर्षण ५१ मुष्टिहस्तश्च वक्षस्थो ९९
मन्दायमानतारा या १७ मुहुर्व्यावृत्ततारा च १८
मन्मथेर्ष्याद्भवं क्रोधं १६२ मूर्च्छामदश्रमग्लानि १७०
मन्द्रा द्रुता च कर्तव्या ३६४ मूर्च्छाव्याधिमदावेश १०
मन्द्रा विलम्बिता चैव ३६५ म्लौ गौ तु प्रथमे २६२
मरकतवैदूर्यादेः प्रदर्शनं ५७ मृगप्लुता च खण्डा च ९७
मल्लानां चैव सम्फेटः १०८ मृगशीर्षः परो ज्ञेयः ३८
मलिनान्ता च मलिना १५ मृदुनलिनीवापाण्डु .२३६
महान्त्याभोगं २४७ मृदुललितपदार्थं ३१२
महामेरौ त्रयस्त्रिंशत् १८४ मृदु सङ्गतिश्चैव १६८
महीगताभ्यां जानुभ्यां १७२ मेति वदेति च योज्या ५३
महेन्द्रो मलयः सह्यो १८४ मेघरवं निशम्य २४९
मागध्यवन्तिजा प्राच्या ३४२ भोट्टायिते कुट्टमिते ९, २७
मागधी तु नरेन्द्राणां ३४२ मोत्तूण भद्दवोद्रह ३२९
माङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः ४३ म्लानभ्रूपुटपक्ष्म या १६
मानी लोकज्ञः २४४ म्लेच्छानां जातयो यास्तु १६०
मानुषाणाञ्च कर्तव्यं ३४१ म्लेच्छशब्डोपचारा च ३३६
मानुषाणां गतिह्येषा १८४
मानुष्य इति विज्ञेया १३२ य
मानुषैः कारणादेषां १८४ य इमे स्वराश्चतुर्दश २०५
मान्यो भावेति वक्तव्यो ३५० य एकां भूमिकां कृत्वा १९३
माहेन्द्रजालबहुलं १९३ यः किल दाक्ष्यं २५७
मालतीमाल्या २२६ यक्षाश्च गुह्यकाश्चैव १८४
[ मुकुलन्तु यदा हस्तं ६८ ] यच्च महीतलनिहितं ४८
मुकुलस्तु यदा हस्तः ७० यच्छन्दः पूर्वमेवोक्तं ३१०

५३८ नाट्यशास्त्र
यज्ज्ञिकियेव रुरुचर्म ३११ | यथा च ते ध्यानमिदं २९५
यज्ञोपवीतधारणवेधन ६२ | यथादर्शनमन्यच्च ९०
यज्ञो भवति तु जण्णो ३३४ | यथादेशं यथाकालं २८१
यत किञ्चित् काव्यबन्धेषु २८७ | यथा नेत्रं प्रसपेंत ३४
यतपलायनपरायणस्य २३४ | यथाप्रकृति नाट्यज्ञो १२९
यत् प्रत्यक्षं परोक्षं वा २८१ | यथामार्ग-रसोपेतं १२७
यत्प्रयोजनसामर्थ्यात् २७७ | यथा येनाभिनेयश्च ३७
यत् प्रसन्नेन मनसा २८६ | यथालक्षणमेतेषां ४०
यतः पादस्ततो हस्तः १०४ | यथाशास्त्रार्थसम्पन्नां ३२१
यतः प्राप्तः सः पुरुषः १८१ | यद्बधः सकृदाक्षिप्तं ८
यत्स्वयाद्य कृतं कर्म २८८ | यद्रेचकानुसारेण ९९
यत्त्वया ह्यनेक २२८ | यद्वाक्यं

पद्यार्द्धानुक्रमणिका ५३९
यस्मान्नाट्यानुसदृशं ३५७ [ ये वर्णा वर्णगता ३२७ ]
यस्मान्निपतन्ति पदे २०८. ये विरामाः स्मृताः पाठ्ये ३७२
यस्य पादस्य करणे ९१ ये श्रिता वै जनपदा १९१
यस्य यद् दृश्यते रूपं ७१ ये शेषा लक्षणैर्नोक्ता २८९
यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः ४६ येषामन्यस्य बाहुल्यं १९२
यस्याङ्गुल्यस्तु विरलाः ५४ येषु देशेषु या कार्या १९२
[ यस्यार्थानुप्रवेशेन ३०६ ] योग्या या मातृकाभित्ति ११३
यस्याः गुरूणि सा २३० योगे ध्याने स्तोके ६२
यस्याः सप्ताक्षरे पादे २२७ योज्या शकारभाषा तु ३४४
यस्यास्तु त्रैष्टुभे पादे २३४ यो यथाभिनयो यस्मिन् ३
या कृता नरसिंहेन १६० योऽयं स्वभावो लोकस्य १९७
या क्रिया क्रियते ३०६ यो वागभिनयः पूर्वं २००
या गम्या प्रमदा भूत्वा १९७ यो विधिः पुरुषाणां तु १६५
या त्वन्या लोकविदिता १३२ यौधनागरकादीनां ३४३
या त्वाकुञ्चितपञ्चमात्रा १२
यान्यत्र प्रतिषिद्धानि २६८ र
या निकुञ्चितपञ्चमात्रा १७
यानि स्युस्तीक्ष्णरूक्षाणि ३६६ रक्तमुत्पलपत्रनेत्रा २७१
यान्ति सिद्धिमनुक्तानि ३१५ रक्ताक्षः पिङ्गकेशश्च १३७
यानि सौम्यार्थयुक्तानि ३६५ रक्षो भूतपिशाचाश्च १८४
यान्त्यपदादौ प्रायो ३२६ रङ्गकोणोन्मुखं गच्छेत् १३०
या पूर्वमेवाभिहिता १६७ रङ्गपीठगतः प्रोक्तो १९८
यामं यामं चन्द्रवतीनां २९२ रङ्गावतरणारम्भः १६२
याश्चापि तासां कर्तव्या १६८ रङ्गे प्रहरणे कार्यं १११
या यस्मिंस्तु यथा योज्या ९६ रङ्गे विकृष्टे भरतेन १३१
युग्मेऽर्धविषमे पादे २६१ रतिसम्भोगखिन्नं ते २६४
युग्मौजविषमैः पादैः २६१ रतेन रात्रौ रमयेत् २९६
युद्धचारीप्रयोगेषु १३० रथस्थस्यापि कर्तव्या १४५
युद्धसस्फेटयोस्तज्ज्ञैः ३०९ [ रम्ये किम्पुरुषे वापि १८४ ]
ये चान्ये क्रव्यादा ६९ रसज्ञानां तु दृष्टीनां २१
ये तु पूर्वं मया १७८ रसजा दृष्टयो ह्येता १३
ये देशास्तेषु कुर्वीत ३४५ रसजा भावजाश्चासां १९
ये देशास्तेषु युञ्जीत १८४ रसजास्तु रसेष्वेव १९
ये नेपथ्यगृहद्वारे १७८ रसे रौद्रे तु वक्ष्यामि १३७
येन येन हि मर्मैति २९४ रशनाजघनकटीनां ४७
ये वर्णाः संयोगस्वर ३२६ रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां ५०
ये विरामाः स्मृता ३७० राजन्नित्यृषिभिर्वाच्यो ३५२
राजपत्न्यस्तु सम्भाष्या ३५३

५४० नाट्यशास्त्र
राज्ञायाश्च गणिकायाश्च ३३९
रिपुशतमुक्त २५६
रुधिरक्लिन्नदेहो यो
रुचचमरमहिष ४६
रूक्षस्फुटितकेशश्च १५४
रुद्धा स्थिरोद्वृत्तपुटा ४१
रुष्टो निर्भरसंनपरो १३८
रूपणं पक्षिणाञ्चैव १०६
रूपदीपकसंयुक्तं ३०८
रूपनिर्वर्णनायुक्तं २३, २९०
रूपकैरुपमाभिश्च २८०
रूपोपेतां देवैः सृष्टां २५९
रेचकेषु च कर्तव्य १०७
रेचिता विधुता भ्रान्ता ३५
रेचितौ चापि विज्ञेयौ ७७
रोषे वितर्के विज्ञाने ७
रौद्री वीरा च बीभत्सा ११
ल
लक्षणव्यञ्चिता हस्ताः ७३
लक्षणसमानकरणात् ३१७
लक्षणं तस्य वक्ष्यामि २००
लक्षणं नियमञ्चैव २६९
लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि ११, ३१
लक्ष्योद्देश्यात् समुद्भिन्ना १५
लघुखगपतनस्रोतो ४४
लघुगण आदौ २२५
लघुपूवों यकारस्तु २२०
लघुमध्यस्तु रेफः स्यात् २१९
लघ्वक्षरप्रायकृतं ३०८
लज्जायाश्च प्रणा मे च १०
लताख्यौ च करौ ज्ञेयौ ७८
लताख्यौ च तथा प्रोक्तौ ४०
लम्बिता कुञ्चितपुटा १७
ललिताकुलभ्रमित २६८
ललितैरङ्गविन्यासै १९७
लह्वे च मग्मने चैव ३६४
लाघवार्थं पुनरमी २२०
लाङ्गोत्पलपद्मश्च ३८
लिङ्गस्थानां चतस्राणां १०६
लिङ्गिनामासनविधिः १७४
लीलाङ्गमाधुर्यपुरस्कृतानि १२६
लीलयोद्धूहितेनाथ १६५
लीलाङ्गहाराभिनयं १९५
लीलाद्यर्थोपपन्नां वा ३०७
लीलारती रुचिञ्च ५८
लुप्तविभक्तिर्नाम्ना २११
लेहनं जिह्वया लेहः ३०
लोकक्रियास्वभावेन ७३
लोकप्रसिद्धैर्बहुभि २४४
लोकवार्ताक्रियोपेत- १९५
लोकस्य हृदयग्राही २७८
लोके गुणातिरिक्तानां २८५
लोके यदभियोज्यञ्च १९६
लोप-प्रकृति-प्रत्यय २०९
लोलितञ्चेति विज्ञेयं ६
लौकिकी नाट्यधर्मी च १९५
ऌत्वदन्त्यौ ओऔ २०४
ऋक्षणल्पशिथिललाघव ६०
व
वक्त्रस्यापरपूर्वस्य २६६
वक्त्रं सौम्यं ते २३७
वक्षःस्थैश्चैव मित्राणां ६५
वक्षस्थाश्चैव मध्यानां ७३
वक्षसोऽष्टाङ्गुलस्थौ च ७५
वक्षसो वार्शगण्ये तु १०९
वञ्चंति कगतदयवा १२८
वचनेन विनायुक्त २४६
वर्जितं काव्यदोषैस्तु ३७३
वत्स पुत्रक तातेति ३५१
वत्सं वत्सलं च यथा ३३३
वदनाभ्याशे कुञ्चित ५२
वर्द्धनगते च भावे ३३१
वनमतिशयगन्धाढ्यं २३०

पद्यार्थानुक्रमणिका ५४१
वने कण्टकिनं वह्नी २८८ [ वामश्चैव स्वभावस्थः ९३ ]
वडवानलसङ्ग्रामे ४२ वामः सव्यापसर्पी च ९८
वणिजां सचिवानाञ्च १४३ वामः समुन्नतकटि १६२
वयस्य राजन्निति वा ३५२ वामं सूचीं ततो दद्यात् १२१
वयोऽनुरूपः प्रथमं १९४ वामं सूचीपदं दद्यात् ११६
वरतनु पूर्णचन्द्रं २२९ वामं सूचीं पुनर्दद्यात् ११७, ११८
वरतनुप्रततप्लुत २३९ वामः सूची त्रिकावर्तो ११८
वरमृगनयने चपलासि २७२ वामहस्ते विनिक्षेप्य १०९
वर्गे वर्गे समाख्यातौ २०३ वामो दक्षिणपार्श्वेन ९०
वर्णपदक्रमसिद्धः २१० वामो भ्रमरकः कार्यः १२४
वर्णः स्वरा विधिवृत्तं २२१ वायुर्मिवेगवेला ४२
वर्णाश्चत्वार एव स्युः ३६० वारणानामयमेव कालो २९५
वर्धमानः स विज्ञेयः ७० वाह्लीका दाक्षिणात्या च ३४२
वर्षाणि सप्त द्वीपाश्च १७९ वाह्लीकभाषोदीच्यानां ३४३
वलनश्चैव कर्तव्यं ८९ वाह्लीका शाकलाश्चैव १९०
वलनं गमनं व्यंसं २२ वाहनं कुञ्जराणां तु १०७
वलिता च विवृत्ता च ३४ वाहनानि विचित्राणि १४५
वलिता विद्धकरणात् ८७ वाहनार्थप्रयोगेषु १६१
वसकारमज्झिमाई अ ३२७ विकल्पं गणनां कृत्वा २७४
वस्तून्यभिनयस्येह ६ विकलाङ्गप्रयोगेण १५६
वस्त्राभरणसंस्पर्शं १५९ विकीर्णवसना चैव १४७
व्रजेत् प्रच्छन्नकामस्तु १३७ विक्षूणनञ्च गात्रस्य १५३
व्रतस्थानां तपस्थानां १६९ विक्षूणनं विवर्तस्तु २९
वाक्यमाधुर्यसम्पन्ना २८३ विक्षूणिता च कर्तव्या २८
वाक्ये युक्ते पथ्ये ५८ विक्षूणिता सङ्कुचिता २७
वाक्यैः सातिशयैरुक्ता २४४ विकृते व्याधिते क्रोधे ३६५
वाङ्मयानीह शास्त्राणि २०१ विकृतिः स्यात् त्रयोविंशा २१४
वाचिकाभिनयः कार्यः ३६९ विकृष्टं यस्तु गच्छेद्वि १८३
वाचिकाभिनयं कुर्यात् ७५ विकृष्टा तीव्रगन्धे च २८
वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो २०० विकृष्टा फुल्लितपुटा २७
वाच्यमर्थं परित्यज्य २८२ विक्रान्तयमकं नाम २९३
वाच्यः शिष्यः सुतो वापि ३५१ विकोशितोभयपुटा १८
वापीस्त्रियो हंसकुलैः स्वनद्भिः २९० विक्षेपधूनने चैव ७२
वामदक्षिणपादाभ्यां १५४ विक्षेपविधिवद्रेचक ९२
वामः पृष्ठापसर्पी च १२२ विक्षेपाच्चापि जङ्घाया ९०
वामविद्धं सललितं ११५ विक्षेपो दक्षिणस्य स्यात् ११६
वामवेधं ततः कुर्यात् १३१ विघूर्णितविलोचना २५०

५४२ | नाट्यशास्त्र
विघूर्णितशरीरा च १४१, १५४ | विनिवृत्तञ्च विधुतं ३१
विचारस्यान्यथाभाव २८२ | विनिवृत्तमसूयायां ३२
[ विचारगहनं यत् ३०२ ] | विनिवृत्ते त्वगसूतं ८७
विचारे विहते चैव ८ | विनिष्क्रामे विसर्गस्तु २९
विच्छेदोऽतिजगत्त्यां २४१ | विनीतवेषश्च भवेत् १४४
विच्यवात् समपादाया ९८ | विपर्ययगतैर्हस्तै १५५
विच्युतश्च सशङ्खश्च ५९, ६४ | विपर्ययः प्रयोक्तव्यः १६८
विच्युतौ चलितावस्थौ ४४ | विपरीतं हमयोगे ३३४
विजयार्थानि नामानि ३५६ | विपरीता न पथ्यासि २६२
विजृम्भितं निःश्वसितं २९५ | विपरीताश्रया हस्ता ७४
विज्ञातव्यं प्रयत्नेन ८१ | विपुलजघनवदन २७१
विज्ञेयं प्राकृतं पाठ्यं ३२५ | विपुला तु युजि ज्ञ

Here is the line-by-line transcription of the text from the image into Devanagari script:

पद्यार्थानुक्रमणिका ५४३
विवर्तनं कटाक्षस्तु २२ वीररौद्राद्भुतेष्वेषा ३६६
विवर्तनं कम्पनञ्च २९ वीररौद्रमदाद्येषु ३३
विवर्तनञ्च पञ्चैता ८९ वृत्तज्ञैः सा तु २५७, २७३
विवर्तनं समुद्वृत्त २१, २४ वृत्तभेदो भवेद्यत्र २१९
विवर्तितं सम्फुरितं २४ वृत्तलक्षणमेवं तु २६९
विवृत्तञ्च तथोद्वाहि ३२ वृत्तं तदश्वललितं २५५
विवृत्तञ्चापि विज्ञेयं ३२ वृत्तं मालादिकं २५९
विवृतविचारितचरितं ५८ वृत्तमर्धसमं चैव २२३
विवृत्ताभिमुखीभूता ३५ वृत्तानि च चतुःषष्ठि २१५
विविधतुरङ्गनागरथ २५५ वृत्तानि चैव चत्वारि २१६
विविधाभिः क्रियाभिर्वा १८४ वृत्तानि तेषु नाट्ये २२५
विशिष्टास्तु स्वरा यत्र २१० वृत्तानि परिमाणेन २१७
विशेषः कीर्त्यते यस्तु २८० वृत्तान्यभिकृतौ चैव २१८
विशेषयुक्तं वचनं २७९ वृत्तान्येतेषु नाट्येऽस्मिन् २२४
विशेषदर्शनञ्चास्य २९१ वृत्तैरेवं तु विविधैः २७४
विषण्णे मूर्च्छिते हीते ७४ वृन्तात् पुष्पोद्धरणं ६२
विषमार्धसमानां तु २६० वृसीमुण्डासनप्रायं १७५
विश्लेषः पुटयोर्यस्तु २४ वेद्यो विसर्जनीयो २०४
विश्लेषोष्ठञ्च विवृत ३३ वेपमानशरीरश्च १३७
विषादविस्तीर्णपुटा १६ वेलासङ्घशवस्त्रैश्च १३७
विषादे च वितर्क च ३७१ वेश्यानामपि कर्तव्या १७४
विष्कम्भनकृतप्राणः १५२ वैशाखस्थानमेतद्धि १०७
विष्कम्भगामी च भवेत् १५३ वैष्णवं समपादञ्च १०५
विष्कम्भितं पुनश्चैव १७२ वैष्णवं स्थानविज्ञेयं ११२
विष्कम्भिताञ्चितौ पादौ १६९ वैष्णवं स्थानमेतद्धि १०५
विष्णुः प्रसूते त्रैलोक्यं २९४ व्यक्तमेवासौ त्वं २२६
विष्णुः सृजति भूतानि २९४ व्यञ्जनं यज्ञवेदीर्घं ३७१
विश्रमेन्ना विरामेषु ३७२ व्यञ्जनानि स्वराश्चैव २०२
विश्रामेष्वथ नीचानां १६४ व्यसने नायकानाञ्च ३४५
विसर्जितजनख्रस्तः १३७ व्याजेन क्रीडया वापि १६८
विस्तीर्णोत्फुल्लनेत्रा च १८ व्याजलिङ्गप्रविष्टानां ३३८
विस्फारिते चले नेत्रे १४२ व्यधिग्रस्ते ज्वरातें च ७४, १५२, ३६४
विस्फारितोभयपुटा १४ व्याधिते तपसि श्रान्ते ८७
विस्मयामर्शयोश्चैव ३६५ व्याधिते मूर्च्छिते मत्ते ९
विस्मयार्थे च हर्षे च २४ व्याधिप्लुते च शस्त्रास्ते ६९
विस्मये चावहित्थे च १३४ व्याधिस्त्रीडितनिद्रासु १७१
विस्मये चैव हर्षे च १३९ व्यायामं कारयेद् धीमान् ११३, ११४

५४४ | नाट्यशास्त्र
व्यायामं कारयेत् सम्यक् १११ | स एव शकटास्य १२५
व्यायामे ताण्डवे चैव ८९ | स एवास्पन्दितः कार्यः १२२
व्यायामो निर्गमश्चैव १०७ | सः कर्कट इति ज्ञेयः ६६
व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्यात् ३२ | सङ्क्षिप्ता वक्त्रवन्मध्ये २६३
व्यावर्तितं तृतीयं तु ८१ | सगर्भिता चूर्णपदा १५९
व्योम्नश्चावतरेद् यस्तु १४६ | सगुर्व्वन्तः सर्वलघु २६४
| सङ्करोऽपि भवेत् तेषां ८०
श | सङ्कृत्यभिकृतीश्चैव २२४
शकाराभीरचाण्डाल २४३ | [ सङ्क्षेपः सङ्क्षिप्तं ६८ ]
शकारभाषा योक्तव्या २४४ | सङ्क्षेप संक्षिप्त निपीडि ७१
शकाराणां शकादीनां २४५ | सङ्कोचितपुटाभ्यामा १५
शतं सहस्रं लक्षञ्च ६४ | संग्रहपरिग्रहौ धारणं ६८
शब्दच्युतकञ्च विज्ञेयं ३०० | संग्रहपरिग्रहोद्धारणञ्च ७१
शब्दानुदारमधुरान् ३१० | स चापि दक्षिणो हस्तः ६८
शब्दाभ्यासस्तु यमकं २९१ | सञ्चारिणीनां दृष्टीनां १५
शारीर्यामथ वीणायां ३५८ | सत्त्वञ्च भवति झषयोः ३३०
शिष्टा ये चैव लिङ्गस्थाः ३३९ | सत्त्वञ्च विकृतं दृष्ट्वा १४२
शृङ्गारे तु रसे कार्यं ३०८ | सत्त्वमुद्गिरती रसा १४
शेषमर्थवशेनैव ३७० | स तेन नाम्ना सम्भाष्यो ३५१
शेषाणामर्थयोगेन ३०९, ३७१ | सदृशं तत्तथैव स्यात् २८८
शेषाणि च गुरूणि २२६ | सदृशार्थाभिनिष्पत्या २८५
शेषैरन्यजनैर्वाच्यो ३४९ | संज्ञामात्रां प्रणयं ५८
शैलास्तथा शत्रुभि २९३ | संज्ञामात्रेण कर्तव्यं १११
शोभते बुद्ध्या २२६ | संज्ञामात्रेण कर्तव्या १४९
शौरसेनीं समाश्रित्य ३४१ | संज्ञोपलम्भप्रश्नेषु ७
शौर्याद्योत्तानि नामानि ३५६ | सन्तापोपप्लुता दृष्टिः १७
श्लक्ष्णपक्ष्मशिथिललाघव ६० | सन्तापो मनसो यस्तु ३२३
श्लिष्टता या पदानां ३०१ | सन्त्यन्यान्यपि वृत्तानि २६८
श्लेषः प्रसादः समता ३०० | सन्त्यक्तविभूषा २२५
ष | सन्त्रासोत्फुल्लमध्या च १९
षण्णां कलानां परतो ३७२ | सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेय ६१
षड्जर्षभौ तथा चैव ३५८ | सन्दष्टकं द्विजैर्दष्टं २९
षट्त्रिंशदेतानि तु लक्षणानि ३१३ | सन्दष्टयमकं नाम २९४
ष्ठः ष्ठः स्तः स्थः ष्मो ३३२ | सन्देशावाहनालोप ८
स | सन्देहाज्जायते यत्र २८२
स एव प्रमदानां वै १६५ | सन्धानं शरविन्यासो ११३
स एव प्रविचारस्तु १६० | सन्धिविग्रहसम्बन्धं ३२९

पद्यार्थानुक्रमणिका ५४५
सन्धि विभक्ति-वियुक्तो २०१ समपादे समौ पादौ १०६
सन्धीयते पदे यस्मात् २१० सम्पद्वीरामपादश्च २२१
सन्धीयते तु यस्मात् २१० सम्प्रणष्टेन्द्रियमना १७०
सन्ना पतिततारा च १६ सम्प्रथ्यतीतकाल २०७
सन्निकुञ्चिततारा च १७ सम्पूर्णचन्द्रवदना २८९
संयुक्ता संयोगे कार्या ५३ समचारी प्रयोगो यः १२६
संयुक्तानां तु पुन ३३२ समतारङ्ग सौम्यश्च २३
संयुतकरणः कार्यः ४२ समतारा समपुटा १५
संयुतकरणेनैव तु ५८ समं नाम प्रसुप्तस्य १७६
संयुतकरणो वा स्यात् ४६ समं स्वभावभावेषु ३१
संवाहनेऽसियष्टीनां ४९ समं साभ्यनुवृत्तेषु २३
संवृतविवृतं पाल्यं ४२ सम्भाष्या शाक्यनिर्ग्रन्था ३५२
संश्लेषश्च वियोगश्च ७२ सम्भ्रमोत्पातरोगेषु १३३
संश्लिष्ट स्थिरपक्ष्म च १३ सम्भ्रमविषादमूर्च्छित ६९
संस्कारगुण-संयुक्ता ३३४ सम्भ्रमविषादमूर्च्छा ८४
संस्कृतं प्राकृतं चैव ३३५ सममर्दसमश्चैव २१२
संस्थिते तारके यस्याः १४ समसाचीकृताद्युक्तं ३२
संसर्गाद्देवतानां ३४० समस्यैव यदा पाणि ९१
सनिमेषोऽनिमेषा च १९ समागमो निमेषः स्यात् २४
सन्निष्पेषकृते चैव ६७ समानकूर्परांसौ च ७५
सप्त चैव सहस्राणि २१७ समानाभिस्तथा सख्यः ३५४
सप्तभिः सहितान्येव २१८ समानि गणनायुक्ति २१९
सप्तमं नवमं चान्त्यं २३९ समानोत्कृष्टहीनाश्च १४७
सप्त वै गदितान्यत्र २१७ समाः प्रसारितास्तिस्रः ६०
सप्ताक्षरा भवेदुष्णि २१३ समानकरणे चेष्टा ९५
स पुष्कराक्षः क्षतजो २९६ समाप्तेऽर्थे पदे वापि ३७०
स पूर्वं वारणो भूत्वा २९३ समा समोन्नता त्र्यश्रा ३४
समागताग्रास्सहिता ६२ समा स्वाभाविकी ३४
समानशब्दं विभ्रष्टं ३२६ समावस्थ्यं त्रिकञ्चैव ११९
समानोऽथ वयस्येति ३५१ समा विकसिता दृष्टिः १५.
सभ्रूक्षेपकटाक्षा च ११ समासवद्भिर्बहुभि ३०४
[ स मन्तव्यस्तदा हस्तो ६८ ] समासोक्तं मनोग्राहि २७७.
समन्मथविकारा च १७ स मिथ्याध्यवसायस्तु ३१७.
समपादः स विज्ञेयः ९१ समीक्ष्य वृत्ते कर्तव्ये ३७२.
समपादा तु सा चारी ९८ सम्मुखप्रसृताङ्गुष्ठः ४५.
समपादा स्थितावर्ता ९७ समुद्गयमकं तत्तु २९२
समपादं तथा स्थानं १४५ समुद्गयमकञ्चैव २९१
३५ ना० शा० द्वि०