मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

कथयन्तः शृण्वन्तश्चोपलभ्यन्ते, तदुद्देशेन चार्थ-
विनियोगनियमजपतपःप्रभृतिक्लेशकारिणीमपि
कर्मपद्धतिमनुतिष्ठन्तोऽस्मानवगमयन्ति यदुत
सन्ति देवताविशेषा इत्याह
लोकवादाः क साधवः ॥ ९ ॥
अपर्यालोचितपौर्वापर्यगतानुगतमूर्खजनप्र-
वर्तितात्प्रवादमात्रादसकृद्दृष्टव्यभिचाराद्वस्तु-
सिद्धिमिच्छन् अहो बत वृथैव दैन्यास्पदतामु-
पयातोऽसि । अथ प्रत्ययितपुरुषप्रवर्तितः प्र-
वादः, तर्हि आगम एवासौ । प्रत्ययितत्वं च
तस्य कतमेन प्रमाणेन सिद्धं, तत्प्रवर्तितादा-
गमप्रामाण्याच्च तत्सिद्धिः, तत्सिद्ध्या च आ-
गमप्रामाण्यमितीतरेतराश्रयदोषः, नित्यत्वे
त्वागमस्य कार्य एवार्थे प्रामाण्यं, न सिद्धे इति
न युष्मदभिमतदेव

२८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
इत्यनीशवचोवारि-
वेलानुन्नोऽब्धिनेव सः ।
शक्रेण न चचालैषां
धीशैलः सारगौरवात् ॥ १० ॥
इत्यनेनोक्तेन क्रमेण, ईश्वरनिराकरणवच-
नान्येव निम्नमार्गानुसरणाद्वारीणि तेषां वेला
समुल्लासो जलवृद्धिरिति यावत्, तया नुन्नः
प्रेरितोऽप्येषां भरद्वाजादीनां संबन्धी मति-
पर्वतः सारवत्त्वात् गुरुत्वाच्च हेतोः न चचाल
न चकम्पे। केन नुन्न इत्याह अब्धिनेव शक्रेण।
यथा किल वेलाचलः समुद्रजलतरङ्गदृढाहतः
खा²वष्टम्भान्न चलति, एवं मुनिमतिस्तीक्ष्णा-
ग्रत्वादिसाधर्म्यात्पर्वतेन रूपकीकृता च स्व-
स्थैर्यान्न व्यचलत् ॥ १० ॥
ततश्चेन्द्रं प्रति ते पुनरिदमभ्यदधुः
न जातु देवतामूर्ति-
रस्मदादिशरीरवत्।
१ तृणपर्णादिराशिः गुरुरपि निःसारत्त्वाद्वायुना वा जलेनापनेतुं शक्यः ।
बालुकायां सारवत्त्वे पर्वत इव गुरुत्वाभावः । २ खमवष्टम्भो यस्य सः
तस्मात् स्वस्थानादित्यर्थः ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २९
विशिष्टैश्वर्यसंपन्ना
सातो नैतन्निदर्शनम् ॥ ११ ॥
विभूतियोगतारतम्यमस्मदादिलोचनगो-
चरचारि सामान्यपुरुषमात्राश्रयं दृष्टमदृष्टवि-
ग्रहस्य देवताविशेषस्य अणिमाद्यैश्वर्यसंपत्तिम-
नुमापयति, तत्कथं प्राकाम्यशक्तिजनितं युग-
पदनेकदेशमात्रसंनिधिमात्रमसंभाव्यं मन्यसे ।
नहि कदाचिदस्मदादिशरीरवत् देवतामूर्त्तिः
क्लेशकर्मविपाकाशययोगिन्यव्यापिका वा इ-
च्छामात्रेणास्मदादिसृष्टिस्थितिध्वंसकरणक्षम-
विशिष्टैश्वर्यसंपन्नत्वात् । मूर्च्छिताणुत्राणाद्धि
मूर्त्तित्वमस्मदादिमूर्त्तित्वविलक्षणं चास्याः। तत-
श्च युगपदनेकदेशसंनिधिनिराकरणायोपात्तस्य
मूर्त्तित्वाख्यस्य हेतोरप्रयोजकत्वम् । दृष्टान्त-
श्चानुपपन्नः साध्यधर्मासिद्धत्वात् । साध्यो हि
धर्मस्तुल्यकालमनेकदेशासंनिधिलक्षणोऽत्र स-
र्वात्मना नास्ति यस्मादस्मदादिमध्यवर्तिनां मू-
र्त्तिमतां सतामप्यणिमादिसिद्धिप्रकर्षयोगिनां
१ पञ्च क्लेशाः, कर्म प्रसिद्धम्, आशयो वासना ।

३० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
योगिनां युगपदनेकदेशसंनिधिर्द्यत्वेऽपि¹ नासं-
भाव्यः । नच निरतिशयसकलोत्कर्षयोगिनः
परमेश्वरस्य स्वदर्शनाभिनिवेशिभिः कुम्भ-
कारादिनिदर्शनकलुषीक्रियमाणजगन्निर्माणस्य
किंकायः किमाश्रयः किमुपकरण इत्याद्यस-
द्विकल्पविप्लवोऽनुप्रविशति । तथाचोक्तं सिद्ध-
चूडामणिना
'किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः
कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगताम् ॥'
इति । यथा चाशरीरदेवताविशेषसंभवोऽसंभ-
वद्बाधस्तथेश्वरसिद्धिप्रकरणे वक्ष्यामः । स तु
तथा तथा प्रतिपाद्यमानोऽपि न तन्निराकरण-
प्रवणानां प्रयोजनहेतुर्भविष्यतीति । अत्र दै-
वोपहतत्वमेवापराध्यति । यथाह राजानक
उत्पलदेवः
'समुज्ज्वलन्न्यायसहस्रसाधितोऽ-
प्युपैति सिद्धिं न विमूढचेतसाम् ।
१ इदानीमपि ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३१
महेश्वरः पाणितले स्थितोऽपि सन्
पलायते दैवहतस्य सन्मणिः ॥' (ई० सि० ५५)
इति ॥ ११ ॥
ईदृशाभ्यां च हेतुदृष्टान्ताभ्यां साध्यसिद्ध्यनु-
पगमेऽन्यत्राप्ययमेव न्यायः प्रसज्यत इत्याह
अथास्त्वेवं घटे न्यायः
शब्दत्वादिन्द्रशब्दवत् ।
भवता किल 'शब्दमात्रं हि देवता' इति
प्रतिज्ञातं, अतः शब्दव्यतिरिक्तदेवतानभ्युप-
गमे सत्येतदापतितं—यदुत वाचकव्यतिरिक्तवा-
च्यार्थासंभवः । इन्द्रादिशब्दानां नान्यो वा-
च्योऽर्थो विद्यते । एवं शब्दत्वाविशेषात् घटा-
दावपि अयमेव न्यायोऽस्तु, नचैतद्युक्तमनु-
भवविरोधात् ॥
तथाहि
नादत्ते घटशब्दोऽम्भ-
श्चन्द्रशब्दो न राजते ॥ १२ ॥
घटते चेष्टते अर्थक्रियामिति घटः, चन्दति
ह्लादयति दीप्यते चेति चन्द्र इत्येवंविधया श-

३२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
ब्दव्युत्पत्त्या शब्दव्यतिरिक्तवाच्यार्थासंभवतो
घटशब्दस्यैवोदकाहरणं चन्द्रशब्दस्यैव चाह्ला-
दनादि प्राप्तं, नचानयोस्तदस्ति, अपितु त-
द्वाच्ययोः पृथुबुध्नोदराद्याकारभास्वरबिम्बस्वरू-
पयोस्तत्तदर्थक्रियाकरणक्षमत्वं दृष्टम् । ततो न
वाच्यवाचकयोरैक्यम् । ततश्च न शब्दमात्रं
देवता किं तर्हि तद्वाच्यैवेति सिद्धम् ॥ १२ ॥
इदानीं वाक्यं तदन्यथासिद्धमिति परम-
तमनुसंधाय दूषयति
अथान्यविषयं वाक्य-
मस्तु शक्रादिवाचकम् ।
कर्मरूपादिशब्दानां
सार्थकत्वं कथं भवेत् ॥ १३ ॥
'इन्द्रो वज्री हिरण्मयः'इत्यादीनि वाक्या-
नि शक्रादिदेवतालिङ्गानि मन्त्रार्थवादपराणि,
नत्वेषां स्वरूपयाथार्थ्यमिति यद्भवद्भिरभि-
हितं, तत्तथास्तु, स्वार्थप्रतिपादनपराणां तु
श्रूयमाणानां कर्मरूपादिशब्दानां कथमर्थवत्त्वं

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३३
स्यात् । तत्र कर्मशब्दाः क्रियाभिधायिनः 'व्रीही-
नवहन्ति' इत्यादयः । एवं रूपशब्दाः जात्यादि-
शब्दाश्च । यथा 'श्वेतं छागमालभेत' इत्यत्र
श्वेतशब्दस्य रूपाभिधायिनः, छागशब्दस्य च
जातिवाचिनः शक्रादिशब्दवत् शब्दत्वाविशे-
षात् स्वरूपयाथार्थ्यासंभवे सत्यानर्थक्यं, ततश्च
चोदनावाक्यानामकिंचित्करत्वम् । यद्वा शक्रा-
दिवाचकस्य वाक्यस्यान्यविषयत्वे कल्प्यमाने,
तद्विषयाणाम् 'इन्द्रो वृत्रमवधीत्' इत्यादीनां
कर्मशब्दानां, सहस्रदृग्वज्रपाण्यादीनां च रू-
पाद्यभिधायिनां शब्दानां कथमर्थवत्त्वं स्यात् ।
नचार्धजरतीयन्याय उपपादयितुं शक्यो येन
विधिशब्दानामेव स्वरूपयाथार्थ्यं, नेन्द्रादिश-
ब्दानामिति स्यात् ॥ १३ ॥
यदप्युक्तं 'लोकवादाः क साधवः' इति,
तदयुक्तम् । यतः
प्रवादोऽप्यखिलो मिथ्या
समूलत्वान्न युक्तिमत् ।
५

३४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
स चेदमूलो भूतानां
हताः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ १४ ॥
नद्यास्तीरे गुडशकटं पर्यस्तमित्यादेर्निर्मूल-
स्यापि प्रवादस्य एकान्तेन न मिथ्यात्वं कदाचि-
त्संवादित्वात् । ततश्च सर्वप्रवादो न सत्य
इत्येतन्न युक्तिमत् न प्रमाणोपपन्नमिति यावत्
समूलत्वे सति मिथ्यात्वासिद्धेः । मूलं चास्या-
गमः । तथाचाहुः
‘प्रसिद्धिमागमः प्राप्तो लोक इत्यभिधीयते ।’
इति । अथ निर्मूलो यः प्रवादः स चेन्मि-
थ्यारूपः, तदप्ययुक्तं यस्मादेवं कल्प्यमाने
भूतानां सर्वाः प्रवृत्तयो व्याहन्येरन् । सर्वो हि
हितप्रेप्सुरहितजिहासुर्वा न प्रमाणघटनां¹
कृत्वा तां पुरस्कृत्य लोकव्यवहारे दृष्टफले
सेवाकृष्यादावदृष्टफले वे²ष्टापूर्तादौ प्रवर्तते, किं-
तु प्रायशो गतानुगतिकप्रवादमात्राधिवासि-
तमतिः । कीदृशं च भवता प्रवादस्य मूलम-
१ प्रमाणसत्तां निश्चित्य । २ लोकव्यवहारे इष्टापूर्तादौ च गतानुगतिक-
प्रवादाधिवासितमतिः पुमान् प्रवर्तते इति पूर्वेणान्वयः ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३५
न्वेष्टव्यम् । यदि चिरकालप्रवृत्तत्वेन बहुजनो-
द्घोष्यमाणत्वं, तद्युक्तमेव । अन्यथा प्रवाद एव
नासौ, तथाच सति नास्य मिथ्यात्वम् । चिर-
तरमनेकजनप्रथितत्वेऽपि कुतोऽस्योद्भव इत्येवं
विधिमूलं परीक्ष्यते, तर्ह्यागमपरीक्षैवेयं, न
लोकवादविचारः । नैंचैतदेवं, यतो भवद्भि-
रपि श्रुतिरूपादागमादन्य एव सज्जनसेवितो
व्यवहारः शिष्टाचाराख्यो धर्ममूलत्वेनाभ्यु-
पगत इत्यलं प्रद्वेषेण ॥ १४ ॥
तदेवं संमूलेन लोकप्रवादेनेश्वराख्यवि-
शिष्टदेवतासंभवः । तथाहि
उपमन्युर्हरं दृष्ट्वा
विमन्युरभवन्मुनिः ।
किं न नामाखिलजनप्रतीतमेतद्यन्मुनिरुप-
मन्युः परमेश्वरेण वरप्रदानेनानुगृहीतः । तथाच
महाभारते आनुशासनिके पर्वणि भगवद्व्यास-
मुनिनोपमन्युवाक्यं प्रदर्शितं
'आह मां भगवान्नीशः प्रहसन्निव शङ्करः ।
वत्सोपमन्यो प्रीतोऽस्मि पश्य मां मुनिपुङ्गव ॥
१ आगमपरीक्षापर्यन्तः किमर्थं यत्नः क्रियते । त्वयापि शिष्टाचारः स्वीकृतः
इत्यत आह नचेति । २ 'वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।'

३६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १११
दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितस्त्वसि ।
अनया वत्स सद्भक्त्या तेऽत्यर्थं प्रीतवानहम् ॥
तस्मात्सर्वान्प्रदास्यामि वरान्ये मनसि स्थिताः ।'
इति ॥
अथोच्यते मिथ्यैतदुपमन्युनात्मप्रभावक-
थनायोक्तम् , अत्र हि किं प्रमाणं यदेवमसौ
भगवतानुगृहीत इति । तदसद्यस्मात्
कथं तस्य वचो मिथ्या
यस्य वश्यः पयोनिधिः ॥१५॥
यस्य किल सकलमुनिजनप्रत्यक्षपरिदृश्य-
मानः क्षीराब्धिः स्वाधीनः, तस्य वचसः किं
नाम मिथ्यात्वम्। अयमाशयः-परमेश्वरात् प्रा-
प्तवरोऽहमित्यनृतवादित्वं तदानीं तस्य भवेत् ,
यदि दुग्धोदधिवशीकारः प्रचुरमुनिजनप्रत्यक्षो
न स्यात् । यदि च संवादीन्यपि वचांसि
मिथ्या, तर्हि न किंचित्सत्यवचनम् । प्रशा-
न्तरागद्वेषाणां साक्षात्कृतभूतभविष्यदर्थानां
मुनीनामपि मिथ्यावादित्वाभ्युपगमे, मन्वा-
१ प्रामाणिकानि ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३७
द्वयोऽपि दत्तदक्षिणास्त्वयेत्यहो स्वदर्शनकौश-
लम् ॥ १५ ॥
किंच
क्रोडीकृतो हि पाशेन
विषज्वालावलीमुचा ।
हुङ्कृत्य मोचितः पत्या
दृष्टः श्वेतो घनैर्जनैः ॥ १६ ॥
विषानलार्चिःपरंपराक्षेपभीषणेनाशीविषपा-
शेन विवशीकृतः श्वेतः पातीति पतिस्तेन
पत्या त्राणशीलेन परमेश्वरेण हुङ्कारमात्रं कृत्वा
क्रोधाग्निना भस्मीकृत्य मोचितः इति घनैर्वि-
रलैर्भूयोभिर्जनैरस्मत्सजातीयैर्मुनिप्रभृतिभिश्च
दृष्टः । अत्रापि त्रिकालदर्शिभिर्देवैश्च प्रवर्तिते
प्रवादे यद्यसमा२श्वासस्तर्हि आगममेव न स-
हत इति वक्तव्यं, तथाच सति श्रुतिरपि
१ कदाचित

३८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [१।१
असहनस्य भवतः प्रामाण्यलाभे दैन्येन भीत-
भीता मुखमन्वीक्षत इति तदनुकम्पया संर-
क्ष्यतामतिसाहसम् । ननु मिथ्यात्वहेतूनां
दोषाणां कर्त्राश्रयत्वादकृतकत्वेन नित्यत्वात्
श्रुतेस्तस्याः प्रामाण्याय कोऽयमुपहासः । न
कश्चित्, किंतु कर्तृभावनिश्चये प्रमाणं नो-
त्पश्यामः प्रत्युत 'स्वयंभुवे नमस्कृत्य' इत्या-
दिवाक्यवत् रचनावत्त्वात् कर्तृव्यापारावि-
नाभावित्वमुत्प्रेक्षामह इत्यलमनेन । प्रकृत-
मनुसरामः ॥ १६ ॥
इति वादानुषङ्गेण
हरशंसाप्रहर्षितान् ।
साश्रुगद्गदवाचस्ता-
न्वीक्ष्य प्रीतोऽभवद्धरिः ॥१७॥
उक्तवदेवतास्तित्वप्रस्तावायायातपरमेश्वर-
प्रशंसाहर्षप्रवृत्तानन्दाश्रुवशादविस्पष्टगिरस्ता-
न्भरद्वाजादीन् दृष्ट्वा इन्द्रस्तान्प्रति परं तुतोष
इत्येवं हारीतमुनिः स्वशिष्यानाह ॥ १७ ॥

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३९
स्वं रूपं दर्शयामास
वज्री देवः शतक्रतुः ।
तरुणादित्यसंकाशं
स्तूयमानं मरुद्गणैः ॥ १८ ॥
प्रत्यग्रार्कभास्वरं देवैर्गणैश्च स्तूयमानमा-
त्मीयं रूपं वज्रपाणिर्देवः शतक्रतुः प्रकटी-
चकार । तेजोतिशययोगस्य हेतुतया शतक्रतु-
र्वज्रीति च विशेषणद्वयम् । कुलिशस्य स्वभाव
एवायं यदद्भुतप्रभाभास्वरत्वं, शतक्रतुत्वाच्च
तज्जनितपुण्यप्रभावादद्भुतभूरिमहःसमूहत्वमि-
ति ॥ १८ ॥
ते तमृग्भिर्यजुर्भिश्च
सामभिश्चास्तुवन्नताः ।
सोऽब्रवीदुच्यतां कामो
जगत्सु प्रवरोऽपि यः ॥ १९ ॥
ते वव्रिरे शिवज्ञानं
श्रूयतामिति सोऽब्रवीत् ।

४० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
किंत्वेकोऽस्तु मम प्रष्टा
निखिलश्रोतृसंमतः ॥२०॥
ते भरद्वाजादयस्तं प्रत्यक्षीकृतस्वस्वरूपमिन्द्रं
ऋग्यजुःसामभिः प्रह्वाः सन्तस्तुष्टुवुः । स च
सर्वजगत्प्रवरो वरो भवद्भिरभ्यर्थ्यतामिति
तानाह । ते तदैवमुक्ताः पारमेश्वरं ज्ञानं शास्त्रं
वृतवन्तः । स तु तदभ्यर्थितं ज्ञानोपदेशं दातुं
तान् प्रतिवचनं श्रूयतामित्याह, किंतु ममैक
एव भवतां मध्यात् सकलश्रोतृजनाभिमतो
यथावसरमनुक्तवस्तुनः प्रष्टा भवतु, सर्वैश्चैव
भवद्भिः श्रूयतामिति ॥ २० ॥
एवं भगवता शक्रेणोक्ते सति
अथ तेषां भरद्वाजो
भगवानग्रणीरभूत् ।
वाग्मी प्रगल्भः पप्रच्छ
न्यायतः सुरपूजितम् ॥ २१ ॥
अथानन्तरं, तेषां मध्यादैश्वर्यादिगुणयो-
गात् भगवान् विविधशास्त्राभ्यासाधिवासप्रश-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ४१
स्यवाग्युक्तत्वाच्च वाग्मी, प्रष्टव्यावसरेषु अकौ-
शलाप्रतिपत्त्याद्ययोगात् प्रगल्भश्च भरद्वाजो
मुनिर्नार्यत इति न्यायेन शिष्योचितया
नीत्या युक्त्युपपन्नपूर्वपक्षकरणेन वा इन्द्रमपृ-
च्छदिति ॥ २१ ॥
आह
कथं महेश्वरादेत-
दागतं ज्ञानमुत्तमम् ।
किं च चेतसि संस्थाप्य
निर्ममे भगवानिदम् ॥ २२ ॥
यदेतद्भगवता अस्मभ्यमुपदेष्टुमारब्धमित-
रेभ्यो ज्ञानेभ्यः सातिशयफलत्वाच्छ्रेष्ठतमं ज्ञानं,
तत्कथं महेश्वरात् प्रशान्तस्वरुपान्निष्कळाच्छि-
वात्प्रसृतम् । ज्ञानं हि द्विरूपमवबोध-
रूपं शब्दरूपं च । तदवबोधरूपं शब्दरूपा-
रूढं सर्वेषु प्रवर्तते । तत्रादितः परमेश्वरादव-
बोधरूपमेव तावत्कथं प्राप्तं, कथंच शब्दरू-
१ ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं शास्त्रं शब्दसमुदाय इति यावत् ।
६

४२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
पतामेत्य बहुभेदभिन्नं संपन्नम् । किंचाकलय्य१,
भगवानिदमकरोत् । नह्यनभिसं२हितप्रयोजनः
कश्चित्कर्ता किंचित्कार्यं कुर्वन् दृष्टः । तस्य च
भगवत एतत्करणे किं कारणमित्यर्थः ॥ २२ ॥
अथात्र प्रतिवचनम्
सृष्टिकाले महेशानः
पुरुषार्थप्रसिद्धये ।
विधत्ते विमलं ज्ञानं
पञ्चस्रोतोऽभिलक्षितम् ॥ २३ ॥
सर्गप्रारम्भे परमेश्वरेण पुरुषार्थस्य भुक्ति-
मुक्त्यात्मनः संपत्त्यर्थं विमलमित्यवबोधात्मनो
नादरूपत्वेन प्रथमं प्रसृतत्वादगृहीतोपाधि-
भेदं, परतस्तूर्ध्वप्राग्दक्षिणपश्चिमोत्तरस्रोतःप-
ञ्चकेनाभितः समन्तात्प्रसृतत्वेन लक्षितमिति
सदाशिवरूपेण दर्शनात्मतां प्रापितं, ज्ञानं नि-
र्तिमिति क्रमः । प्रयोजनं च पूर्वप्रश्नि-
तमुपवर्णितम् ॥ २३ ॥
१ आकलय्य विचार्य । २ निष्प्रयोजनः ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ४३
किंच
तद्वर्तिवाचकव्रात-
वाच्यानष्टौ महेश्वरान् ।
सप्तकोटिप्रसंख्याता-
न्मन्त्रांश्च परमेऽध्वनि ॥ २४ ॥
मन्त्रोद्धारप्रकरणाभिधास्यमानज्ञानमध्यव-
र्तिनो वाचकव्रातस्य मन्त्रगणस्य ये वाच्या अन-
न्तादयोऽष्टौ विद्येशास्तांस्तथा मायीयस्याशुद्ध-
स्याध्वनस्तत्कालमनाविर्भावाच्छुद्धविद्याभुवने
कृतस्थितीन् सप्तकोटिसंख्यातान् मन्त्रान् परमे-
श्वरो विधत्त इति पूर्वेण संबन्धः । कालसामान्ये-
ऽपि प्रथमलकारस्य स्पष्टत्वात् सृष्टिकाले व्यधा-
दित्यर्थः, प्रतिसर्गकालं वा तथा करोतीति
वर्तमानतैव । तत्र विद्येश्वराणां वामादिशक्ति-
योगित्वेन स्वसमप्रभावाविर्भावनं नाम करणं,
मन्त्राणां त्वागमापगमात् प्रकटीकृतदृक्क्रियत्व-
म् । उभयेषामप्येषां परमेश्वराज्ज्ञानक्रियाश-
क्त्योरुद्दीपनं ज्ञेयम्, न पुनर्मुक्ताणुवन्निर्मलीक-

४४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २।१
रणमधिकारमलेनापरत्वान्मुक्तेरस्या इति व-
क्ष्यामः ॥ २४ ॥
तदेवं मन्त्रमहेश्वरान्मन्त्रांश्चोक्त्वा, मन्त्रेश्वरा-
न्वक्तुमाह
अष्टादशाधिकं चान्य-
च्छुतं मायाधिकारिणाम् ।
मन्त्रेश्वराणामूर्ध्वाध्व-
स्थितेशोपमतेजसाम् ॥ २५ ॥
मायायामधिकारिणो मायाधिकारिणस्तेषा-
मुपरितनशुद्धाध्ववर्तिविद्येश्वरसमानधाम्नाम-
ष्टादशाधिकं शतं विधत्त इति पूर्वेणैव संबन्धः ।
तत्र मण्डलिनोऽष्टौ वक्ष्यमाणाः, क्रोधाद्या-
श्चाष्टावेव, रुद्राणां च ब्रह्माण्डधारकाणां शतं,
श्रीकण्ठवीरभद्रौ चेत्येवमष्टादशोत्तरं शतं प्रा-
ग्वन्मन्त्रेश्वरत्वे शिवेन नियुक्तमित्यर्थः ॥ २५ ॥
[L1

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ४५
तेष्वनन्तादिषु मन्त्रमहेश्वरेषु, मण्डल्यादिषु
च मन्त्रेश्वरेष्वभिव्यक्तो देव इदमित्यनन्तरोप-
क्रान्तं ज्ञानं प्रकाशयति । कस्मिन्विषये, किमर्थं
प्रकाशयतीत्याह योग्येषु सिद्धये परिपक्काञ्-
नत्वान्निरतिशयश्रेयःप्रेप्सुषु भुक्त्यर्थं मुक्त्यर्थं
च वक्तीत्यर्थः । अतोऽन्येष्विति एतच्छास्त्रा-
र्हेभ्यो येऽन्ये अपरिपक्काञ्जनतया पशुशास्त्रा-
नुवर्तिनस्तेषु विषयेषु यः कापिलपाञ्चरात्रादि-
प्राप्योऽर्थः सम्यगिति तदुक्तयोग्यतानुसारेणो-
पपद्यते अनुगुणो भवति, तं प्रकाशयति ।
पशुशास्त्रप्रणेतॄनधिष्ठाय तत्तच्छास्त्रप्रकाशन-
मपि पारम्पर्येण कुरुत इति यावत् ॥ २६ ॥
अथास्य ज्ञानस्यास्मभ्यमभिधीयमानस्य कि-
मभिधानमित्याह
शिवोदीर्णमिदं ज्ञानं
मन्त्रमन्त्रेश्वरेश्वरैः ।
कामदत्वात्कामिकेति
प्रगीतं बहुविस्तरम् ॥ २७ ॥

४६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
परमेश्वरात्प्रोक्तेन क्रमेण प्रसृतमेतज्ज्ञानं
शास्त्रं स्कन्दस्य देव्यास्तदन्येषां च पृथक्
पृथक् श्रोतॄणां बहुत्वान्बहुभेदत्वेन विस्तरम-
भिमतकामदत्वात् कामिकत्वेनोपदेष्टृभिर्मन्त्रा-
णां मन्त्रेश्वराणां चेश्वरैर्मन्त्रमहेश्वरैरनन्तादि-
भिरुपदिष्टम् ॥ २७ ॥
तेभ्य आगमय्य कस्मै कियता ग्रन्थेन को
दत्तवानित्याह
तेभ्योऽवगत्य दृग्ज्योति-
र्ज्वालालीढस्मरद्रुमः ।
ददावुमापतिर्मह्यं
सहस्रैर्भवसंमितैः ॥ २८ ॥
तेभ्योऽनन्तेशादिभ्यस्तृतीयनेत्राग्निशिखा-
निर्दग्धस्मरतरुर्भगवानुमापतिरधिगम्य भवसं-
ख्यैरेकादशभिः सहस्रैः संक्षिप्य मह्यमदात् ॥
सोऽहमिदानीं
तत्रापि विस्तरं हित्वा
सूत्रैः सारार्थवाचकैः ।