मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १९५
इति । इयंतु संहारसंभवे निर्बाधा तावदुप-
पत्तिः—यदुत यस्य धर्मिणो वह्न्यादेः काप्येकदेशे
धूमप्रकाशदाहादिधर्मो दृष्टः, स तस्य सर्वत्रो-
त्पद्यमानः केन निषिद्ध्यते, ततश्च दुर्भिक्ष-
मारीकृतभङ्गादिना एकदेशे जन्तुसंघातस्य क्र-
मिकां कोटिशो विपत्तिमुपलभ्य कृत्स्नजगत्सं-
हारकालः सदागमोदितोऽपि अनुमानेनो-
ल्लिख्यते ॥ १२ ॥
तदानीं च मायायामुपसंहृतानि सर्वका-
र्याण्यासन्नित्याह
तदाधाराणि कार्याणि
शक्तिरूपाणि संहृतौ ।
विवृतौ व्यक्तिरूपाणि
व्याप्रियन्तेऽर्थसिद्धये ॥१३॥
प्रागुक्ताभिरुपपत्तिभिर्नित्यत्वव्यापकत्वादि-
गुणयुक्तं यत्तु मायाख्यं कारणमुपपादितं, तदा-
श्रयाणि तनुकरणभुवनादीनि संहारकाले श-
क्तिरूपाण्यवतिष्ठन्ते । सृष्टौ तु व्यक्तिस्वरूपाणि
स्वस्वप्रयोजननिष्पत्तये सव्यापाराणि भवन्तीति
सर्वं सुस्थम् ॥ १३ ॥

१९६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११९
अत्र मुनिः सत्कार्यवादमसहमानः प्रश्नयति
तन्त्वादिकारकादानं
पटासत्त्वे पटार्थिनः ।
सत्त्वे कारकशब्दोऽपि
व्यपैतीति हतं जगत् ॥१४॥
साफल्यमसदुत्पत्ता-
वस्तु कारकवस्तुनः ।
यदेतच्छक्तिरूपतया मायाख्ये परमका-
रणे जगतोऽवस्थानकारणमुक्तं, तन्नोपपद्यते ।
तथाहि दृष्टवददृष्टकल्पना कर्तव्या, दृश्यते च
तन्तुतुरीवेमादिकारकग्रहणमविद्यमानपटस्या-
र्थिनः, नतु पटसद्भावे सति । पटस्य हि सत्त्वे
सति कारकशब्दोऽपि तन्त्वादेर्नोपपन्नः वि-
द्यमानत्वादेव । असदुत्पत्तौ हि कारकवस्तुनः
साफल्यं, नान्यथेति ॥
अत्र परिहारः
उत्पादयतु सर्वस्मा-
त्सर्वः सर्वमभीप्सितम् ॥१५॥

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते। १९७
अथाशक्यं यतः शक्य-
मत्र वः किं नियामकम्।
नच पश्यामि तत्किंचित्
आस्तां तावत्सदुत्पत्तिः। असदुत्पत्तौ कारक-
वस्तुनः तुरीतन्तुवेमादेः साफल्याभ्युपगमे
सर्वेभ्यो भावेभ्यः सर्वः सर्वमभीप्सितं कि-
मिति नोत्पादयति। अथ न शक्यं सर्वस्मात्स-
र्वमुत्पादयितुं कुतश्चित्कस्यचित्कार्यस्योत्पत्ति-
दर्शनात्। एवं तर्हि यस्मादेव कारणा-
द्यदुत्पद्यते, तस्मादेव तत्, नान्यस्मात्। तत्र किं
नियामकं भवतां, नहि तस्मिन्कारणे किमप्य-
न्यन्नियामकमुत्पश्यामो येनाभिज्ञातेनान्यदना-
दृत्य तदेव तदुत्पत्त्यर्थिनो गृह्णीमहि॥
अथ सर्वस्मात्सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गभयात्तस्यैव
कारणस्य तत्कार्यजनिका शक्तिर्नान्यस्येति।
तदेतत्सिद्धं साध्यत इत्याह
शक्तिश्चेत्सिद्धसाध्यता ॥१६॥
किमन्येन कार्यप्रतिनियतकारणेनेति तत्त-
त्कार्यजनिका शक्तिरेव नियामिका भविष्यति

१९८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १९
अतच्छक्तिमतस्तज्जननायोगात् यथा न पुत्र-
जननं षण्ढस्योपपद्यते । यद्येवं तस्मिन्नेव कारणे
तत्कार्यजननशक्तिमत्त्वं नान्यत्रेति शक्तिरूप-
तया तत्र तत्कार्यमवस्थितमित्यास्माकीनपक्षा-
नुप्रवेशात्सिद्धं साध्यते भवद्भिः ॥ १६ ॥
उपचयदूषणमाह
अन्यथा कारकव्रात-
प्रवृत्त्यनुपपत्तितः ।
श्रुतिरादानमर्थश्च
व्यपैतीत्यपि तद्धतम् ॥ १७ ॥
सत्यसदुत्पत्त्यभ्युपगमे कारकव्रातस्यैव प्रवृ-
त्तिर्नोपपद्यते । असतो हि कार्यस्य वन्ध्यासुता-
देरिवोत्पत्तये किं किल कारकाणि कुर्युः । कार-
कप्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च घटादिचिकीर्षोर्मृत्पिण्डाद्या-
नयेत्यादिका श्रुतिः, तेषां च कारकाणामादानं
ग्रहणम्, अर्थश्च तद्व्यापारलक्षणा क्रिया व्यपैति
विघटते । तस्मिंश्च व्यपेते सर्वचेष्टाव्याघातः,
प्रत्युत युष्मत्पक्षे जगद्व्याहतं स्यात् ॥ १७ ॥
ननु शक्त्यात्मना कारणे कार्यं नावस्थितम्,

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १९९
अपितु तदुत्पादिका शक्तिस्तत्रास्तीयतच्छ-
क्तिमत्तस्तज्जननायोगात् कार्यकारणप्रतिनिय-
मसिद्धौ न काचित् क्षतिरिति पराभिप्रायमा-
शङ्क्य, तं पराकरोति
अथास्त्युत्पादिका शक्ति-
र्न कार्यं शक्तिरूपकम् ।
तयोर्विशेषणं वाच्यं
नैतत्पश्यामि किञ्चन ॥ १८ ॥
अथ मतं प्रतिनियतकार्यजनिका कारणे
शक्तिरस्ति, नतु शक्त्यात्मना कार्यमवस्थित-
मिति। तदेतच्छब्दमात्रेण भिन्नं, नार्थेन। वक्तव्यं
ह्यत्र विशेषणं भवता। यदुत तत्तत्कार्यजनिका
शक्तिः कारणेऽस्ति, शक्त्यात्मना वा तत्तत्कार्यं
कारणे स्थितमित्यत्र नहि किञ्चिद्विशेषणमु-
त्पश्यामः ॥ १८ ॥
यत एवं
तस्मान्नियमिका जन्य-
शक्तिः कारकवस्तुनः ।

२०० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११९
सान्वयव्यतिरेकाभ्यां
रूढितो वावसीयते ॥ १९ ॥
तस्मात्स्थितमेतत्-यदुत जन्यशक्तिः कार-
कवस्तुनो नियामिका इदमस्मादेवोत्पद्यत
इति । साच जन्यशक्तिरन्वयव्यतिरेकाभ्यां,
प्रसिद्ध्या वावगम्यते । सत्येव मृत्पिण्डे घटाद्यु-
त्पत्तिरसत्यनुत्पत्तिरेवेत्यन्वयव्यतिरेकौ । रूढि-
श्चेयमाबालबालिशाङ्गनं स्थिता-यद्घटोत्पत्त्य-
र्थिनो न मृत्पिण्डव्यतिरिक्तमुपादानं कुलाल-
स्योपाहरन्तीति । ननु मृत्पिण्डे यदि घटः स्यात्,
तत्कुम्भकारव्यापारं विनाप्युपलभ्येत, नचो-
पलभ्यते, तस्मान्न मृत्पिण्डे घटोऽस्ति, अपितु
ततः कुम्भकारेण क्रियते यतस्तद्व्यापारानन्तर-
मुत्पद्यमानस्य घटस्योपलम्भः। नैतत् । उपल-
ब्धिकारणाभावात्तत्र घटस्यानुपलम्भः, नत्वस-
त्त्वात् । यदा पुनः कुलालादस्याभिव्यञ्जनक्रिय-
योपलब्धियोग्यता भवति, तदोपलभ्यत एव
यथा खननादिना कीलमूलोदकादि । ननु कील-
मूलादेः प्राक्सत्त्वे प्रमाणमस्ति, नतु मृत्पिण्डे
घटस्य, तस्माद्धटस्ततो भवति, नत्वभिव्यज्यत

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २०१
इति युक्तमुक्तम् । एवं चेत्, तदत्रापि सत्त्वे
प्रमाणम् ‘असदकरणादुपादानग्रहणात्’ (सां०
का० ९) इत्यादि संभवेत्-, इत्यभिव्यक्तिवाद
एवमुक्तः ॥ १९ ॥
यद्येवं, तर्हि सतो भावस्य सत्त्वादेव जननं
नोपपद्यते दृश्यमानस्य घटादेरिवेति पुनः स
दोषस्तदवस्थ एवेत्याह
तद्व्यक्तिर्जननं नाम
तत्कारकसमाश्रयात् ।
तेन तन्तुगताकारं
पटाकारावरोधकम् ॥ २० ॥
वेमादिनापनीयाथ
पटव्यक्तिः प्रकाश्यते ।
तदेतत्पटादेर्भावस्य जननमभिमतं-यत्तूरी-
तन्तुवेमादिसमाश्रयाच्छक्त्यात्मनावस्थितस्य
तस्याभिव्यक्तिः । यतः पटाकारप्रतिबन्धकं
तन्तुगतमाकारं वेमादिकारकव्रातेनापास्य अ-
नन्तरं पटस्य व्यक्तिः प्रकाश्यते, नतूपलभ्य-
मानपटान्तरवत् सदैव तन्त्वादिभ्यः पटाद्युत्प-
द्यते इति । अभिव्यक्तिरपि किमसत्कार्यमुत ने-
२६

२०२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २१९
त्येवमादिकुतार्किककुविकल्पपरिहारो ग्रन्थवि-
स्तरभीरुत्वान्न लिखितः । व्यक्तिस्वरूपत्वादभि-
व्यक्तेरभिव्यङ्ग्यता, नवेत्यादयः किल वितर्का
दूरापेता एव प्रकाशवत् । यथाहि प्रकाशः प्र-
काशात्मकत्वान्न प्रकाशान्तरप्रकाश्यः, एवम-
अभिव्यक्तिर्व्यक्तिस्वभावत्वान्नाभिव्यक्त्यन्तरम-
पेक्षत इति ॥
तदेवं प्रकृते किं सिद्धमित्याह
यथा कटादिगूढस्य
पटादेस्तद्व्युदासतः ।
नासतः क्रियते व्यक्तिः
कलादेर्ग्रन्थितस्तथा ॥ २१ ॥
यद्वत्कटाद्याच्छन्नस्य पटादेर्वस्तुनस्तदाच्छा-
दकापनयान्नाविद्यमानस्य व्यक्तिः क्रियते, अपि-
तु सदेव पटादि व्यज्यते, एवमुपसंहारकाले
शक्त्यात्मना लीनं कलादि कार्यमहर्मुखे ग्र-
न्थितः ग्रन्थितत्त्वादनन्तेशव्यापारेणाभिव्य-
ज्यत इति मायाख्यपरमकारणसिद्धिः ॥२१॥
इति श्रीमद्विद्याकण्ठात्मजनारायणकण्ठकृतौ मृगेन्द्रवृत्तौ
ग्रन्थितत्त्वपरीक्षाप्रकरणं नवमम् ॥ ९ ॥

अथ
श्रीमृगेन्द्रतन्त्रे ।
विद्यापादे ।
( दशमः पटलः )
युक्त्यागमाभ्यां ग्रन्थितत्त्वमुपपाद्य, तत्कार्य-
भूतं कलादिकमभिधातुं तच्छेषभूतं प्रकरणा-
न्तरमाह । अस्य च प्राक्तनमेव संबन्धपञ्चकं
ज्ञेयम् ।
ग्रन्थिजन्यं कलाकाल-
विद्यारागनृमातरः ।
गुणधीगर्वचित्ताक्ष-
मात्राभूतान्यनुक्रमात् ॥ १ ॥
मायातत्त्वात्प्रथमतः कलाभिधेययोः कला-
नियत्योः, कालस्य, नृशब्देनोक्तस्य पुंसश्च पुंस्प्र-
त्ययहेतोस्तत्त्वविशेषस्याभिव्यक्तिः, कलातत्त्वात्तु
विद्यारागाव्यक्तानां, मातृशब्देन च प्रकृतिरव्य-
क्ताख्या तत्सकाशाद्गुणाः, तेभ्यो बुद्धिः, तस्या
अहङ्कारः, तस्मात्तैजसाद्बुद्धीन्द्रियाणि मनश्च,

२०४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
वैकारिकात्कर्मेन्द्रियाणि, भूतादिसंज्ञात् मात्रा-
शब्देनोद्दिष्टानि तन्मात्राणि, तेभ्यो भूतानीत्य-
स्मादनुक्रमादेतद्ग्रन्धितत्त्वतोऽभिव्यङ्ग्यम् ॥१॥
विधत्ते देहसिद्ध्यर्थं
यत्साक्षाद्यत्पदान्तरात् ।
यथा युनक्ति यद्धेतो-
स्तादृक्तदधुनोच्यते ॥ २ ॥
अशुद्धाध्वन्यधिकृतोऽनन्तेशनाथ आत्मनां
देहादिक्लृप्त्यै ग्रन्धितत्त्वात् यत् साक्षादव्यवधा-
नेन कलादिकार्यं व्यनक्ति, यच्च पदान्तरात्
स्थानान्तरात् कलादेर्विद्यारागादि व्यनक्ति, त-
द्यस्मात्कारणादभिव्यक्तं पदार्थं येन वा प्रका-
रेण युनक्ति देहादिसिद्धौ योजयति, तत्तादृगि-
दानीं कथ्यते ॥ २ ॥
कर्तृशक्तिरणोर्नित्या
विभ्वी चेश्वरशक्तिवत् ।
तमश्छन्नतयार्थेषु
नाभाति निरनुग्रहा ॥ ३ ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २०५
तदनुग्राहकं तत्त्वं
कलाख्यं तैजसं हरः ।
मायां विक्षोभ्य कुरुते
प्रवृत्त्यङ्गं परं हि तत् ॥ ४ ॥
अणोरात्मनः शिवशक्तिवद्यद्यपि नित्या
व्यापिका च कर्तृशक्तिर्मुक्तौ तथाविधत्वसंश्रव-
णात्, तथाप्यनादिमलावृतत्वात् करणीयेष्वर्थेषु
न निरनुग्रहा सा आभाति । तस्या अनुग्राहकं
समर्थकं कलाख्यं तत्त्वं, हरति भोगमुक्त्यर्थम-
धोवर्तिनोऽणूनिति, हरोऽनन्तेशः मायां विक्षो-
भ्य प्रसवोन्मुखीं कृत्वा कुरुते अभिव्यनक्ती-
त्यर्थः । यस्मात्कलाख्यं तत्त्वं परं प्रवृत्त्यङ्गमा-
त्मनः कर्तृस्वरूपसमर्थनं, तेनैव व्याप्तत्वात् ।
नह्यसौ तेनानुत्तेजितकर्तृभावः प्रवर्तितुं शक्तः
स्यात् । तैजसत्वं चास्य सहजमलतिरस्करणेना-
णोरेकदेशेन प्रकाशनहेतुत्वात् ॥ ४ ॥
एतदेवाह
तेन प्रदीपकल्पेन
तदास्वच्छचितेरणोः ।

२०६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१०
प्रकाशयत्येकदेशं
विदार्य तिमिरं घनम् ॥ ५ ॥
स एष प्रागुक्तो महेश्वरस्तदा तस्मिन् माया-
प्रसवाभिमुख्यकालेऽतिमलिनचिच्छक्तेरात्मन-
स्तेन तैजसेन कलाख्येन तत्त्वेन किंचि-
त्प्रकाशकारित्वाद्दीपप्रायेण निबिडं तमो नि-
र्भिद्यैकदेशं प्रकटयति मलावच्छिन्नां कर्तृतां
समुपोद्वलयतीति यावत् । कलाशब्देनोद्देश-
सूत्रे नियतिरपि लाघवादुपक्षिप्ता ॥ ५ ॥
तयोश्च कलानियत्योरन्वर्थकलाशब्दाभिधे-
यतां वक्तुमाह
कल इत्येष यो धातुः
संख्याने प्रेरणे च सः ।
प्रोत्सारणं प्रेरणं सा
कुर्वती तमसः कला ॥ ६ ॥
कल इत्येष संख्यानार्थवृत्तिरेको धातुः । कल
क्षेप इति प्रोत्सारणार्थवृत्तिरन्यो धातुः । तत्रै-
कदेशे तमसो मलस्य क्षेपणं प्रोत्सारणं कुर्वा-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २०७
णायाः कलायाः क्षेपार्थवृत्तिप्रकृतिभूतः प्रथमः,
द्वितीयस्तु संख्यानार्थवृत्तिः कलनादियत्तया
नियमनात् कलाशब्दापरपर्याया नियतेः ॥६॥
इदानीमात्मनः कलायाश्च कर्तृकारकताम-
भिधातुमाह
इत्येतदुभयं विप्र
संभूयानन्यवत्स्थितम् ।
भोगक्रियाविधौ जन्तो-
र्निजगुः कर्तृकारकम् ॥ ७ ॥
जन्तोरानासादितभोगस्याणोर्यो भोगक्रिया-
विधिस्तस्मिन्नुत्पाद्ये, इति अनेन प्रागुक्तेन प्रका-
रेण, एतत् आत्मकलाख्यं कर्तृकारकं निजगु-
रुपदिदिशुर्गुरवः । तैर्हि भोक्तृतया कर्तृत्वेना-
त्मोक्तः, तस्य कर्तृशक्तेरपोद्वलकत्वात्कारकं
हेतुः कर्त्री कला
'प्रयोक्त्र्यादि महीप्रान्तम्…………।' (१२ पट०)
इत्यादिना तस्या एव प्रयोक्तृशब्देन वक्ष्यमा-
णत्वात् । कथं चैतद्वयं स्थितमित्याह 'संभूयान-

२०८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [. १।१०
न्यवत्' एकीभूयालक्षितव्यतिरेकमिति यावत्।
उक्तं च बृहस्पतिपादैः
'जन्तौर्विभात्यतिश्लेषात्सा द्वितीयेव चेतना।'
इति। विप्रेत्यामन्त्रणेन वक्ता श्रोतारं मुनिम-
वहितं करोति ॥ ७ ॥
विद्यातत्त्वस्य व्यापारं वक्तुमाह
एवं व्यक्तक्रियाशक्ति-
र्दिदृक्षुर्गोचरं दृशः।
भजत्यनुग्रहापेक्षां
स्वयं द्रष्टुमशक्नुवन् ॥ ८ ॥
तदर्थं क्षोभयित्वेशः
कलामेव जनिक्षमाम्।
तत्त्वं विद्याख्यमसृज-
त्करणं परमात्मनः ॥ ९ ॥
उक्तेन प्रकारेण व्यक्ता क्रियाशक्तिर्यस्य स
तथाविधोऽणुर्गोचरं प्रतिबिम्बितविषयं बुद्ध्या-
ख्यं द्रष्टुमिच्छुर्द्दशो ज्ञानस्यानुग्रहापेक्षां भजते
ज्ञानशक्त्यनुग्रहमपेक्षत इति तात्पर्यम्। स्वयं
द्रष्टुमशक्नुवन्निति विशेषणभावेन हेतूप्न्यासः

श्रीमन्नारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २०९
स्वयं बोद्धुमसमर्थत्वादित्यर्थः । तदर्थमनन्तेशः
कलां तत्त्वाविर्भावनसहां प्रक्षोभ्य जन्यजन-
नाभिमुखीं कृत्वा आत्मनः परं प्रकृष्टं करणं
विद्याख्यं सृष्टवान् । परत्वं चास्य साक्षात्सा-
ध्यस्यैवोपकारकत्वात् तदुत्तेजितज्ञानशक्तेरन्तः-
करणबहिष्करणैर्योग इति तेषामपरत्वम् ॥९॥
यदुक्त
तेन प्रकाशरूपेण
ज्ञानशक्तिप्ररोचिना ।
सर्वकारकनिष्पाद्य-
मवैति विषयं परम् ॥ १० ॥
तेन विद्याख्येन तत्त्वेन प्रकाशकत्वात्
ज्ञानशक्त्यभिव्यञ्जकेन सर्वैर्बुद्धीन्द्रियैः कर्मे-
न्द्रियैर्यथास्वं निर्वर्त्यं परं कर्तृविषयात् कार्यात्म-
कविषयात् अन्यत् ज्ञेयाख्यं, यद्वा परमिति
अव्यवहितं विषयं प्रतिबिम्बितबाह्यविषयत्वेन
संनिकृष्टं बुद्धितत्त्वमवैति जानाति । विद्या-
ख्येन करणेन किल प्रतिबिम्बितस्रक्चन्दनादि-
२७

२१० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
बाह्यविषया भोग्यरूपा बुद्धिर्गृह्यते । यदाह
खेटकनन्दनः
‘बुद्धिर्विषयाकारा सुखादिरूपा समासतो भोग्या।’
( त० सं० १३ )
इति । तथा
‘रविवत्प्रकाशरूपो यदि नाम महांस्तथापि कर्मत्वात् ।
करणान्तरसापेक्षः शक्तो ग्राहयितुमात्मानम् ॥’ (त०सं०१४)
इति ॥ १० ॥
रागतत्त्वाभिव्यक्तिमाह
तदभिव्यक्तचिच्छक्ति-
दृष्टार्थोऽप्यपिपासितः ।
नैति तं जनकं रागं
तस्मादेवासृजत्प्रभुः ॥ ११ ॥
तेन विद्याख्येन तत्त्वेनाभिव्यक्तज्ञानशक्ति-
त्वात् दृष्टार्थोऽप्यणुरपिपासितोऽसंजाताभिलाषः
सन् नैति न भोग्याहरणाय गच्छति । अतस्त-
स्याभिलाषस्य जनकं रागं तत एव कलातत्त्वा-
त्प्रभवनशीलोऽनन्तेशनाथः ससर्ज ॥ ११ ॥
स तेन रञ्जितो भोग्यं
मलीमसमपि स्पृहन् ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २११
आदत्ते नच भुञ्जानो
विरागमधिगच्छति ॥ १२ ॥
तेन रागेण रञ्जितो जनिताभिष्वङ्गः सो-
ऽणुर्मलिनतममपि मायीयभोग्यमभिलषन्नुपा-
हरति, नचैवमुपभुञ्जानो विरज्यते । चुरादीना-
मणिजन्तत्वाच्च स्पृहन्नित्यदुष्टम् ॥ १२ ॥
कालतत्त्वनिरूपणायाह
इति प्रवृत्तः करणैः
कार्यरूढैः सभौवनैः ।
भोगभूमिषु ना भुङ्क्ते
भोगान्कालानुवर्तिनः ॥१३॥
इति एवमुक्तनीत्या कलोत्तेजितकर्तृत्वः सन्
प्रवृत्तो भोगोद्युक्तः ना पुरुषः कालेनानुवर्तिन-
स्तासु तासु भोगभूमिषु सुखदुःखादिरूपान्
भोगान् भुङ्क्ते । कैर्भुङ्क्ते इत्याह भौवनदेहसहितैः
करणैर्बुद्धीन्द्रियैः कर्मेन्द्रियैस्त्रिविधेनान्तःकर-
णेन । मलिनत्वात् क्रियाज्ञानशक्त्योः कर्मेन्द्रि-
यबुद्धीन्द्रियाणामपेक्षा । कीदृशैः करणैरित्याह
कार्यरूढैरविभुत्वतो निराश्रयाणामेषां चेष्टाय-

२१२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१०
योगात् भूततन्मात्रात्मककार्याश्रयस्थैः सद्भिः।
उक्तं च खेटकनन्दनेन.
‘एतत्कार्यं दशधा करणैराविश्य कार्यते चेष्टाम् ।
अविश्रुतत्वात्करणानि तु कार्यमधिष्ठाय चेष्टन्ते ॥’ (त० सं०४)
इति ॥ १३ ॥
अथ कोऽसौ कालो नाम, कुत उत्पन्नः, किं
वा करोतीति । अत्रोच्यते
त्रुट्यादिप्रत्ययस्यार्थः
कालो मायासमुद्भवः ।
कलयन्ना समुत्थाना-
न्नियत्या नियतं पशुम् ॥१४॥
त्रुटिलवनिमेषमुहूर्त्तादेः प्रत्ययस्य ज्ञानस्या-
र्थो निमित्तं यः, स कालः । ‘स मुहूर्त्तमास्ते,
प्रहरं भ्राम्यति’ इत्यादिप्रतीतिरजस्रपरिवर्तिनो
यस्माद्भवति, स मायात उत्पन्नः पशुत्वेन मलेन
युक्तमात्मानं कलयन् काल इत्युच्यते । यदाहुः
‘जलयन्त्रभ्रमावेगसदृशीभिः प्रवृत्तिभिः ।
स कालः कलयंस्तावत्कालाख्यां लभते ततः ॥’
इति । कीदृशं पशुं कलयन्नित्याह आ समुत्था-
नान्नियत्या नियतं, नियतेः समुत्थानं स्वकार-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २१३
णादभिव्यक्तिः, तत आरभ्य यावत्संहारमसौ
पशुं कर्मजनिते सुखदुःखोपभोगे नियच्छति ।
नचायं कालस्य व्यापारस्तस्य कलनमात्र एव
चरितार्थत्वात् ॥ १४ ॥
अत्र पराशङ्का
ससाधनस्य भोगस्य
कर्मतन्त्रतया जगुः ।
केचिन्नियामकं कर्म
यदन्यदतिरिच्यते ॥ १५ ॥
अवश्यं तावद्भोगस्तत्साधनानि च भोक्तः
कर्माधीनानि तदपेक्षां विना भोगवैचित्र्यस्या-
नुपपत्तेरित्युक्तम् । तन्नियामकत्वं च तस्यैव
भविष्यति । ततश्च यदन्यन्नियत्याख्यं तत्त्वं
कल्प्यते, तदतिरिच्यते निष्प्रयोजनत्वात्तदधि-
कीभवति । तथाचोक्तं
'यस्माच्च येन च यथा च यदा च यच्च
यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म ।
तस्माच्च तेन च तथा च तदा च तच्च
तावच्च तत्र च विधातृवशादुपैति ॥'

२१४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
अथात्र परिहारः
भोगोऽर्थः सर्वतत्त्वानां
सोऽपि कर्मनिबन्धनः ।
कर्मैवास्तु शरीरादि
ततः सर्वमपार्थकम् ॥ १६ ॥
मा भून्नियतितत्त्वं, तदन्यान्यपि भोगसा-
धनानि तत्त्वानि कर्मनिबन्धनान्येव, तेषां चा-
वश्यं कर्मापेक्षित्वात् कर्मैव केवलं भोगसाध-
नमस्तु यद्विना अन्यानि अकिञ्चित्कारीणि ।
तथाच सति शरीरेन्द्रियविषयादेः सर्वस्यानर्थ-
क्यम् ॥ १६ ॥
अथ देहादिसापेक्षं
तत्पुमर्थप्रसाधकम् ।
ननु देहादिसव्यपेक्षं कर्म पुरुषार्थसाधन-
समर्थं, न केवलम् । नह्येकं जनकं, किं तर्हि,
सामग्र्येव कार्यजनिकेति ॥
अत्रोच्यते
ततो नियतिसापेक्ष-
मस्तु कर्म नियामकम् ॥ १७ ॥