मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLI 269
114. I. कृतमज for कमलजहरि suggested by the other Mss.
118. B. तुंगमष्टांशकं युगांशकैः ।
120. B. शिरोच्चतम्, I. शतोन्नतम् ।
122. I. भद्र, B. रुद्र ।
123. B. सूत्र for रुद्र ।
124. I. श्रामं, B. आद्यं ।
125. (1) I. चाष्टायामं, B. साष्टाग्रं । (2) B. मध्यभागके ।
126. B. चांगके for चाग्रके ।
127. चतुः is obviously for एक as suggested by lines 129, 132.
129. B. लिंगानि मूलके । The addition of मध्य is suggested by
both the metre and the context, compare lines 124—126.
132. B. विशाले for शिवांशे ।
133. B. दापोड ।
134. B. स्तावसानं ।
135. B. मुक्तानि तदङ्गैः ।
136. B. पंचषट् and omit विस्तृते, I. पञ्चपञ्च ।
139. घिट is apparently for घट, compare the preceding and
the succeeding lines.
140. B. वर्तितंतुमिव ।
141. (1) B. बुपादभुतारथश्च वृषाकृतिस्तथा । (2) त्रिपुरुष is apparently for
त्रिपुरघ which is an epithet of शिव ।
143. B. कबंतः for वर्खतः ।
144. B. पूजायां शततुंगं ।
146. B. क्ष्म्यारयशेषं for कृत्वार्यंशेन ।
148. B. उच्चैकार्धभाग, I. leaves in a lacuna र्धभागं ।
151. B. तस्योर्ध्वपार्श्वभूमयेत्व ष्टकांतकं ।
152. B. कुर्याद्वेषा द्विकांतं तु ।
156. B. लिंग यद्दारुग्राम्ये ।
159. B. इधैंहस्तात् ।
160. B प्रागुक्तवत्सरे, I. प्रागुक्तवन्यस्थले ।
162. B. omits lines 162—164.

270 MĀNASĀRA
169. I. स्व, B. श, C. स्य ।
172. C. देवबदोक्तवत्, B. देवयदुक्तवत् ।
173. I. धारनीला B. दर शिव, C. द्वारे नोल ।
174. I. चोक्तं, B. चेन् ।
178. B. द्वारमिति, C. दारुमिति for धारमिति ।
185. B. C. कर्परानुचरैः for कर्तारन्तु ।
186. (1) I. मागश्चैवौ, B. मार्गके वो । (2) B. पश्यते for पार्श्वे तु ।
187. After this line C. omits 141 lines, with this remark :—
अस्मिन्स्थले पत्रचतुष्टयं न्यूनं ।
188. B. रससारोद्य ।
189. (1) B. पारायारटिका ।
(2) B. अनुलापविशिनां ।
190. B. वर्जयेत्सा, I. वर्खयेत् ।
193. I. यक्षं, B. अद्यं
198. (1) B. शिला सर्वे स्त्रीपुंशिला । (2) I. सूत्रं for सर्वाः suggested by the
other Mss.
199. B. शिला स्वगौ for षड्व ।
200. B. first pāda, भागंतं च शिलासत्वे ।
202. B. चां दिक्षुपरे भवेत् ।
205. I. काशि, the other Mss. कीर्ति ।
208. B. बहराग्रत्यग्रं स्यान्नपुंसकमूदाहृतं ।
209. (1) B. कांस कार्दा । (2) I. श्रो for स्त्री suggested by the other
Mss.
210. B. राजवंश्यांदा for the first expression.
211. B. नीचानोच, I. नीध्रमनो ।
212. B. दालिर्दा for तालध्वनि ।
213. (1) B. निषार्धा for महिषध्वनि । (2) I. वृक्षः may be for वृद्धा ।
214. (1) B. कार्धोनि । (2) B. यवनास, I. यावना ।
215. I. रुक्षा apparently for शाली ।
223. B. स्वस्थरेखां च ।
224. (1) B., second pāda, शेषमहंगता (ता) कवत्, मर्यभवनमिति स्मृतम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LII 271
225. I. omits lines 225—227 which have been preserved by the
other Mss. and fit in well.
228. I. मद्भुतमिति B. स्वयम्भुरिति ।
231. B. omits lines 231—232.
235. (1) B. सुप्रयुक्तं । (2) I. स्वस्तिका, B. सशिखा ।
236. B. शर्कराकारं प्राक्षाकारं तु ।
237. B. नदोतुरं, I. नग्दंर्भं ।
240. B. मानुषं कुंकुखुवाकृतिः ।
242. I. चत्रि for षद्धि suggested by the other Mss. and the context.
243. B. एवं ताराद्यर्के(गः) स्यात् शेषमानं तथाकवत् ।
244. Compare line 267.
246. B., second pāda, नाहपीठविशालवत् शालकम् ।
251. B. चतिकरूपं नलिनंग्रयुक्तं दैव्यं स्वायम्भुरुच्यते ।
252. B. तत्र स्वयम्भुलिंगे तु विरूपं च विशेषतः, I. मन्त्रबयूरम्भुलिङ्गेतु नररूपं चेत् ।
253. B. सम्यक् सूत्रे च सं, I. सम्यगुकजनं ।
254. I. लिल्ह, B. लिहू ।
256. I. यावत्यो, B. सौयद्ये ।
257. B. लिंगे तद्गार्बत for the first pāda.
258. B. नाभेरूजगायते ।
259. B. वक्तं, I. वर्तं ।
260. B. निजाकृतिः, I. निशाकृति ।
261. I. न्योष्ठ, B. दीप्ति ।
264. I. स्वात्मा, B. घात्मा ।
265. B. नवखेषु च रत्नेषु ।
266. B. शेषमान गतोकवत् ।
268. B. कलिनाग्न परित्यज्य किंचिलंधं ।
271. B. घटितं चैकभागं स्यात्, I. कलितश्चोच्चय ।
272. B. नंददुर्गे सूक्ष्मपद्वर्जं । युशिलाभवेत्, I. second pāda ............बकि
शिलाभवेत् ।
274. I. वि for वत suggested by the other Mss.
276. B. युक्तं हि ।
278. B. घतं नार्थं for तन नाहं ।

272 MĀNASĀRA
279. B. पतेन for यवेन।
281. B. भूनां, I. भूना।
282. B. शुद्धपीठो।
283. B. मानं वियुक्तं च न कुर्यात्, I. मानेन युक्तं चेत्।
284. I. तन्नं भर्ये स, B. तन्निभिर्यव।
286. B. त्रयं त्रयं।
288. I. इशुभायादि for यथाभागादि suggested by the other Mss.
290. B. omits lines 290-293.
297. B. प्राखालोतारमेव च।
298. B., second pāda, खात्तादाशिका।
300. I. संशये तु for स्वयम्भुव suggested by the other Mss. and the
context.
304. (1) I. चोर्ध्वगोवार्धः, B. चोर्ध्वधोबुद्धो। (2) I. पट्टसंमसरोरुदै।, B. पट्टजन्म
सरुहं।
305. B. द्वेक for चैक।
306. I. र्धनां for द्व्यंशं suggested by the other Mss.
308. B. चमद्यो, I. ग्रद्यो।
309. (1) B. सर्वांगाधिक। (2) I. धमो, B. यन्म। (3) B. मानयेत्।
310. B. रोक्त्वं for रोदयं।
311. I. वद्ववेत्, B. वर्जयेत्।
312. (1) B. पीठमध्ये तु कर्तव्यं; रन्ध्र for गन्ध is suggested by the reading in
line 317. (2) B. नाभस्य।
313. B. द्वयंशं तत्पातयेत्।
314. B. चैकारूपाधिके, I. leaves लिङ्ग in a lacuna.
315. I. स्वात्मा, B. चात्मा।
317. B. पदर्थेनं for परितो रन्ध्रे।
322. B. स्वर्क्ष चैव प्रपीठं।
323. B. वज्रलिङ्गेषु।
326. B. अथवा रत्नपीठं वा पीठमानं तु लिंगके।
327. B. वज्रादीनां च रत्नै(त्नै)श्च लिंगादीनां विशेषतः।
328. B. पवञ्चं for एककक्षं।
329. I. निमिति, B. न्यन्यानि।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LII 273
330. B., second pāda, चैकलिङ्गे प्रकल्पयेत् ।
331. In place of this line B. has the three following lines :
मध्यद्रत्नैश्च यल्लिङ्गानां वत्साभ्ये नैवनामकं ।
नवरत्नैश्च संयुक्तं लिंगं यद्वत्तलिंगकं ॥
स्वयोनौ रचिते लिंगे पीठंरत्नादि योजयेत् ।
334. (1) Before this line C. notices यस्मिन्स्थले पत्रचतुष्टयं न्यूनं and
omits the preceding part of this chapter.
(2) B. C. बाह्यं for नाह । (3) The second pāda, B. शिष्यस्ताथामवेत्,
C. स्यदा भवेत् ।
336. I. पूजलिङ्गायां, B. लिङ्गपूजायां ।
341. B. मुक्तवह्माचनं विदुः, C. वह्नामनं घूनं ।
342. B. सवाशां तु for प्रशस्तमिह, C. omits this word.
344. B. बाँगुडे, C. गुले ।
345. (1) C. पाद for बाध (2) I. विष्ठे, B. पृष्ठे ।
346. (2) B. तक्षणोका, C. क्षखिका । (1) I. रजे for रचेत् suggested by
the other Mss.
350. I. मानन्य for मानं च suggested by the other Mss.
351. I. यद्याश्च for बंधाष्ट suggested by the other Mss.
352. (1) I. साष्ट for चाष्ट । (2) C. तुंगे, I. omits this word.
(3) I. नन्दहान्या for भिविहन्यात् suggested by the other Mss.
360. B. C. रशुभं for रूपं ।
364. I. वृद्धिमे for वृद्धिः suggested by the other Mss.
369. I. दारुबत for दारिद्र्यावहं suggested by the other Mss.
371. I. जमाद्गश्चेद, B. जम्महग्वेद, C. हृक्मेद ।
372. (1) I. दक्षाभौशीरी, B. क्षामौम गौरी ।
(2) I. कृतियं भुक, B. कृतं न्यभुक, C. कृतिमंश (3) B. इधि, C. रिदौ ।
373. B. धूपं शुभ्रं घोरं चाधनं वेष्ठामेव च ॥
I. प्रपञ्च्चहृढवोरं चाधनञ्चप्रक्ष्मिमेव नन्ददोषं भुक्ति which appears to be a
confused mixture of the following lines.
C. धूपे । चंद्रविरां चंदनं प्रेष्यात्ममेव ।
374. (1) B. ध्रुवधं व्यंदिरं, C. भूपदं न्यंधोरं ।
(2) B. C. omit भुक्ति । (3) B. मुक्तिं, C. मुक्ता ।
375. I. राभ्या for राधा suggested by the other Mss.
Colophon :—B. एकोनषष्ठितमो, C. leaves this in a lacuna.
18

CHAPTER LIII
7. I..........न्तेमा for पीठन्तन्मा supplied by the other Mst.
10. B. C. परिणाहस्य, I. पूर्वनाहस्य ।
12. I. संमबं, B. संप्रहं ।
13. B. C. अन्यस्तु ।
15. B. C. तदेकांशराधिकविष्णुमानपीठोदय भवेत्, B. द्वयोद्विते, I. omits अधिक ।
16. (1) B. C. पूजांशं स्यात्तदधोदेशे for the first pāda.
(2) B. वैष्णवांशैरथवाश्रितं, C. वांशत्पूजाश्रीकं ।
25. I. शेषन्तु, B. तु शेषं स्यात् ।
26. B. कृत, C. घृत, I. घृत apparently for वृत, as suggested by line
298 of chapter LII.
27. घृत for वृत, see note under line 26.
30. C. प्रथमेइच ।
33. B., second pāda, लिंगपीठं च विस्तृतं ।
36. B. त्र्यंगं, C. त्र्यंशं च वृत्तकं वा ।
37. I. सासा..........ध्र्धे, B. तस्याधो चार्धाध्र्धे, C. कुंभस्य च परितश्चाधो ।
38. C. कार्येन, B. विकाशन for कार्येन ।
39. I. leaves in a lacuna पूर्ववत्पीठं श्रीविशाल which has been supplied
by the other Mss.
43. I. ..........शं, B. वस्तुतुङ्गवशावेशं, C. यत्तुंगस्यवशादेशं ।
44. I. तारादिभीमं, B. C. तारादिनिर्गमं ।
47. I. वेधरे (in both the places) for बेसरे suggested by reference and
the other Mss., B. वेनरे ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LIII 275
48. B. C. द्वारा, I. धारा in both the places, see also line 55, the in-
tended word seems to be यन्त्र, compare chapter XLIII 123-124.
49. I. लिङ्गके may be for पीठकम् ।
50. B. तत्तद्यक्षिम्वरा, C. तस्यदक्षिवता, I. शिराकारं ।
52. B. C. लीङ्गादीनि ।
54. B. उत्तरे च व्यासार्द for the first expression.
55. B. C. द्वारा for धारा । Compare note under line 48 above.
58. (1) B. C. तारा for तार । (2) B. C. गेहम्, I. देहम् ।
59. (1) C. देहं for गेह । (2) B. C. त्रिधैक ।
(2) I. कुर्य, the other Mss. कुड्य ।
60. I. पिवशाल for पीठविशाल suggested by the other Mss.
Colophon :—B. C. षष्टितमे ।

CHAPTER LIV

1. B. चिन्हं, C. हृत, I. चित्र ।
2. C. भूषखी, I. भूषखम् ।
3. I. भ्रमकर for भ्रमरकं suggested by the other Mss.
4. (1) B. omits lines 10—14.
   (2) C. मौल्यानां for मौक्त्येन ।
5. C. पौर, the other Mss. चूड ।
6. I. मौल, the other Mss. मौक्तिक ।
7. (1) B. निष्पं, C. निर्यं, for नीचों । (2) B. पट्टियुक्त्यापि ।
8. B. पादजालं पादजंघा, C. पादजालांगुजांगांगं ।
9. I. कोत्तर्य, B. कोत्तरोय, C. कोर्त्तिर्य ।
10. B. C. नव्यसंदेशं ।
11. I. राक्ष for चाक्ष ।
12. C. महस्य पार्श्वे तु for पितामहं सव्यपार्श्वे ।
    30 (1) I. रक्त, B. रत्न । (2) B. omits the second pāda and also the
    four lines following.
13. (1) C. करौ मकुट ।
    (2) By some confusion I. repeats here lines 31—33.
14. For तश्चोत्त, B. तस्योत्त ।
15. I. B. शुङ्गकोण स्थि. C. दपाङ्गकोण स्थि ।
16. C. द्विजमं, I. leaves the second pāda in a lacuna which has been
    supplied by the other Mss.
17. I. चा ⋯ for अथवा supplied by the other Mss.
18. B. omits lines 48—81.

CRITICAL NOTES : CHAPTER LIV. 277
50. (1) C. कुचतनै । (2) I. केकैः, C. रलैः।
(3) Before line 51, C. adds the following 51 lines which
apparently belong to a chapter dealing with the illustrations of the
tāla measures.
उष्णीषात् पादपर्यंतं हारांतरं शतांशकम् ।
उष्णीषं तु चतुर्मात्रं नेत्रांतं तु युगांगुलं ।
पुटांतं वेदमात्रं स्यात् मात्राक्षा मेढ्राग्रं तु सोमकं ।
तत्समं भागानुभागं स्यान् मूर्द्धीर्ध्वं मुखद्वयं ।
जानुकंठं समा कुर्यात् जंघा च चोरुतुल्यकं ।
पादजानु समोच्चं स्यात् देवमुच्चंमानयेत् ।
अंगुष्ठात् पाष्णिपर्यंतं तलंशो (वो) दशमात्रकं ।
चतुर्विंशतिमात्रं स्यात् ......... सोमकं ......... स्यते ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्यात् प्रकोष्ठमष्टादशांगुलं ।
मध्यांगुलाग्रसीमांतं तलं द्वादशमात्रकं ।
रुद्रांशं मुखतारं स्यात् गलतारं युगद्वयं ।
वत्समं बाहुमूलं स्यात् जानुविस्तारं तत्समं ।
बाहुपर्यंतविस्तारं षट्त्रिंशांगुलं तथा ।
कुक्षियोरंतरं वापि विंशमात्रं प्रशस्यते ।
मध्योदरतारं च पंचादशांगुलं भवेत् ।
श्रोणिदेशविशालं स्यात् सप्तादशांगुलं भवेत् ।
नवाधिक्यं दशांगुल्यं कटिदेशे विशालकं ।
ऊरुमूलविशालं स्यात् द्वादशांगुलमिष्यते ।
वृत्तमध्ये विशालं तु सार्द्धपंक्तांगुलं भवेत् ।
जंघामूलविशालं तु सार्धसप्तांगुलं तथा ।
जिह्वामध्य षडंगुल्यं विस्तारं तु युगांगुलं ।
नलकां गुल्फविस्तारं सत्रिपादाब्धिमात्रकं ।
सार्धवेदांगुलं पाष्णिविस्तारं परिकीर्त्तितं ।
पञ्चवाधिकपंचांशं प्रपादं विस्तारं भवेत् ।
तलाप्रातारं शरांगुल्यां वेदांशांगुष्ठदीर्घकं ।
द्विमात्रं तस्य विस्तारं तारार्धमं नखविस्तृतं ।
तर्जन्यंगुष्ठ तत्तुल्यं दीर्घे विस्तारमंशकं ।
त्र्यंगुल्यं सार्धपक्षांशं मध्यंगुल्यं च त्र (१ ऋ) ये पादै ।

278 MĀNASĀRA
मध्यमादि कनिष्ठांतं दोर्घमेव प्रस(श)स्यते ।
विस्तारं सप्तषडुपंच यवमानमुदाहृतं ।
तदर्धं च तदर्धं च नखविस्तारमुच्यते ।
बाहुमध्यविशाले तु सप्तांशं कूर्परं तथा ।
वेदांगुल्यं प्रकोष्ठां च र्माणबंधं त्र्यंशकं ।
त्रियंशं सार्द्धं पक्षांशं षडंशं तलमूलां चा ।
तलाग्रांतरं युगांगुलं ।
तलदीर्घं षडंगुल्यं शेषांशं मध्यमांगुलं ।
सार्द्धपंचांगुलं दीर्घं तर्जन्यनामकाद्वयो ।
सार्धपंचंगुलां दीर्घं कनिष्ठये तत्प्र(द)थापि वा ।
अंशं षड्यवं सप्तषड्यवं चतुर्यवं क्रमात् ।
अंगुष्ठादि कनिष्ठांतं विस्तारं परिकीर्त्तितं ।
स्थूलमूलं कृशाग्रं तु युक्तमानेन योजयेत् ।
अग्रे त्रिद्विभागेन नखतारं प्रशस्यते ।
तच्चतुर्भागमाधिक्यं नखताया(र)मुदाहृतं ।
ए(ये)कद्वित्रियवं वापि नखाग्रं कारयेत् सुधी ।
अंगुष्ठेव च द्विपर्वं स्यात् त्रिपंचांचान्यदंगुलैः ।
ज्ञानरेखादि रेखैश्च कुर्यात्तत्तलमध्यमे ।
केशांता दक्षिणे सूत्रांतं भ्रू(सु)वोर्मध्येभूवक्षिति ।
अक्षायामद्वयंगुलं तदर्धं तस्य विस्त्रि(स्तृ)तं ।
भू(भ्रु)वायाम युगांगुल्यं द्वयविस्तार मागिकं ।
द्वयंगुलं पुटपर्यंतं नासिका विस्त्रि(स्तृ)तं भवेत् ।
तदर्धं मध्यविस्तारं तदर्धं स्यात्······तदमांगुलं ।
51. (1) चन्द्रवीर is apparently for कृन्नवीर, see chapter L, lines 35—36.
(2) C. स्यात् स्वर्णरलो, I. वशीरक्त ।
52. C. केयूरकटकटकं स्वखैवणं पूरमसंयुक्तं ।
55. C. कुर्याच्च व्यचलं भवेत् ।
59. C. मालादि संभूष्या मूलादि संह्हो ।
60. C. हस्ते च दिंद्रिकं ।
66. C. कुर्याच्च द्वाराद्ययेत् ।
71. C. लंबरं ।
75. I. मन्दिरा, C. मन्दिराः ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LIV 279
81. O. मानयोर्दश।
86. I. परिदं for वरदं suggested by the other Mss.
87. B. C. गोपाला, I. गोवाला।
89. (1) B. दीर्घतीक्ष्णी, C. दीर्घकर्णी।
(2) I. महोदरो, the other Mss. मनोहरा।
90. B. चाक्षशृंगोद्भवमाभवेत्।
C. चाक्षश्रीगो····भवेत्।
I. श्वे·········शोद्भवमाभवः।
91. B. मध्यं कांचोललं मवेत्, C. omits this.
92. (1) I. विशनबाह्य च ग्रोव, B. विशालास्य सुग्रीव। (2) B. टुंद,
C. तुगय्य for तुवंड।
(3) I. स्फि for स्फि suggested by the other Mss.
93. B इंदु for वृत।
94. (1) C. omits the lines 94—97.
(2) I. ग्या for याँ suggested by the other Mss
98. B. कोत्तरोय, I. कोत्तयै।
103. B. C. शाखो for स्याते।
104. B. C. दंतिलंबुकरा, I. वामदन्तिकरा भवेत्।
107. I. ईश for दङ्ग suggested by the other Mss.
110. I. वाद्यते for वक्ष्यते suggested by the other Mss.
113. I. भवत् for भय suggested by the other Mss.
116. (1) B. केचिद्गलनिहस्तुंगं।
(2) C. notices here यस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं, and omits the next
35 lines.
117. B. मटकतान्वितं।
119. I. पृष्ठे देवी, the other Mss. पृष्ठे वेदि।
121. B. हस्ताग्रे।
122. B. वालिनाभयं।
127. B. मषेाचो for माहेन्द्रो।
134. B. प्राक्वक्त्रास्या, I. पीश्ववतीं (वक्तो) स्यात्।
135. B. किरीटं मकुटं तथा।
136. B. भैरवी बर्गेरालका।

280 MĀNASĀRA
137. B. महकं ।
139. B. चिन्हश्रुत्य ।
142. S. सत्यवाहमकरोपरि, I. दामपरे ।
143. (1) B. घरे पार्श्वे, I. परापार्श्वे । (2) B. कंचुकी, I. कुचामौ ।
148. B. भयांडजौ ।
149. I. संक्त, B. संयुक्त ।
150. B. C. omit lines 150—151.
163. B. चैव, C. सर्वे for सव्ये ।
171. B. C. चार्थेकंचुल ।
173. For भङ्ग, B. C. पद्म ।
174. B. स्थानकं देवीमांप्रकारञ्जुभावहेत् ।
C. नके देवी समांशे रुजभावये ।
I. समाकौ कञ्जु भावयेत् ।
175. C. त्रिनेत्रा ।
181. I. मूर्ध for मूर्ध्नि suggested by the other Mss.
183. I. ध्येर्स for र्ध्वाधो suggested by the other Mss.
188. B. C. मानके ।
189. B. भद्रयो, C. मंगलद्वये ।
190. B. पुटे सव्यक चक्षु, C. पुटासस्य कुचाग्र, I. पुटासव्यकसाक्ष ।
192. B. निष्ठोकुष्ठतासने च, C. श्रेष्ठकुष्ठमानसेन च..... ।
Colophon :—B. एकषष्टितमे, C. leaves this in a lacuna.

CHAPTER LV

1. (1) I. सुगञ्दर्दाधनकध्यानां for सुगतजैनकादीनां, B. जनकध्यानां C. स्ता-
   त्तिकं धून ।
   (2) B. मानपूर्वकं, I. पूर्वना(मा)नकम् ।
2. (1) I. सादिष्ठा for धुना मा suggested by the other Mss.,
   B. चापिमा, जातिमा ।
   (2) C. omits the next four lines.
3. I. विमानं च for मानंचापि suggested by the other Mss. and
   the context.
4. Lines 4—6 which are suggested by reference and supplied
   by the other Mss. are missing in I.
5. (1) C. यत् for तत् । (2) I. कं मानमु for मुन्मानमु suggested by the
   other Mss.
6. C. न्तरेनोप, I. षवान्तरोप ।
7. I. च हितोच्यते, B. चाभिद्यो, C. चाभिदो ।
8. I. माडू for मानं suggested by the other Mss.
9. Lines 12—14 which are suggested by reference and supplied
   qy the other Mss. are missing in I.
10. (1) C. वस्तु for हस्त । (2) B. तार for ताल ।
11. B. C. देवं तु, I. एकन्तु ।
12. I. न्यसम्, C. न्यकम् ।
13. B. C. वरं for समं ।
14. B. चोत्सेदो(? घ)दय ।
15. B. कांशादिकं तु स्यात्, C. —धिकांतं ।
16. I. जबमानमु, B. C. देवन्तुचो ।
17. (1) B. omits lines 40—43.
    (2) C. बेरं स्यात् for the last word.
18. I. हर for हन्य suggested by the other Mss.
19. C. स्यादेवं तु चोत्सबो for the first pāda.
20. B. चाध्यायार्थं च, C. चाधाद्यर्घासि ।
21. I. तुङ्गदावामे वस्तुमारादि for जङ्घमां दोनां शुभायादि, suggested by the
    other Mss. C. शुभायादोन् ।

282 MĀNASĀRA
51. B. जाहंशां च, C. जात्यहर्जासंचास्यात् ।
53. (1) I. गतं, B. C. ततः । (2) I. म, B. C. चा ।
55. (1) I. षड्ङ्कुरं for षडङ्गुलं suggested by the other Mss. (2) B. ह्येनं,
C. ह्येवं, for चैवं ।
58. C. तदंनाहं, B. तन्म्मानं ।
60. I. दलं for द्व्यङ्गुलं suggested by the other Mss.
61. B. omits this line.
64. I. दूगेहलक्षा for देहलक्ष्या suggested by the other Mss.
68. (1) I. त्रयोस्त्रिंशद्व्यङ्गुलान्तं, but by following the rules as given in
lines 64, 66, the reading should be as in the text which has been taken
from the other Mss.
(2) B. C. न्मात्रांगुलेन ।
69. (1) C. चायात्यंश, for जात्यंशकं । (2) B. C. विवर्धयेत् for विवर्जयेत् ।
70. I. मुत्त, B. C. चाक्त ।
72. C. मुंडाकारं for मुखतारं ।
74. I. leaves in a lacuna ऋजुकारं which has been supplied by the
other Mss.
76. B. C. परात्मकं ।
79. C. adds भवेत् at the end ।
80. (1) B. सगतेन्द्र । (2) B. C. परेस्सह ।
81. C., second pāda. देवांगैसस्हसेवितै।, I. सङ्गेस्सहदवेते ।
B. सदिक ।
82. I. मन्मत्रा, the other Mss. वर्त्या ।
84. B. चामरोश्चित, C. चामारोञ्रित, I. चामरौक्षत ।
85. C. यत्रि त्रियांत, B. क्षुश्यांत ।
87. B. जिनां च हृपाश्वके, C. दोमं च हतपार्श्वकं ।
88. C. B. पंचवर्ण, I. पञ्चपरमेष्टौ ।
89. C. जनदेवांगमानयेत् ।
92. C. सर्वे, I. सम ।
94. (1) I. शिर for जिन suggested by the other Mss.
(2) B. कुर्याच्छेषं यतोक्तवत् ।
C. येवं च जिनदेवारे चननित्ययुक्त विशेषमार्गतोत्त(क)वः(वव) ।
Colophon :-B. C. द्विषष्टितमे ।

CHAPTER LVI
2. (1) B. दैव्योस्यजि, D. रजि, C. देवारे चिरं ।
(2) B. D. बौद्धदेवो, बौद्धस्य, I. स्थानकं ।
4. (1) I. शत्वर्थ for शश्वत्थ suggested by the other Mss. (2) I. नया
for तथा ।
5. D. वक्ष्य for यक्षे ।
6. I. तुङ्गघोषं on the margin under interrogation.
8. B. C. लाघवोदर, D. लाघवोधर ।
10. B. मौक्तिकं, D. मौथिकं for मौलिकम् ।
13. B. C. बौरं, D. वीरनाम, I. सार्थंकं च सदना ।
14. I. leaves in a lacuna स्थावरं जं which has been supplied by the
other Mss.
15. (1) I. सार्थदि for चार्थं चि suggested by the other Mss.
(2) D. चित्रभूषमथा ।
16. (1) B. C. पर्वे, D. पट्टे वा चित्रिके, I. पोठे ।
(2) B. D. किटि च, C. कटि, I. कीर्ति च apparently for मृत्तिका
compare Chap. L. 2-4. (3) B. कर्करा, D. कुकरा, for शर्करा ।
17. I. leaves in a lacuna कारये which is supplied by the other Mss.
18. I. शङ्गमवत् for the last word suggested by the other Mss.
Colophon :—B. D. त्रिषष्टितमो, C. leaves this in a lacuna.

CHAPTER LVII
6. B. C. दशतालेन ।
9. B. पिंगलं चैव, C. पिङ्गलवर्णे for पीतवखैकम् ।
10. B. omits lines 10—11.
12. I. मौलिनाम् for मुनोनाम suggested by the context and the other Mss.
13. B. कुंबिकारं भवेत्कुक्षि एवं संपूर्णशोभितम् ।
C. कुब्जाकारं बृहत् कुंच वपु संपूर्णे ।
14. C. मन्यत्सामान्य, B. मंल्यत्वामान्यसे। दपं ।
15. I. मौली for मुनो, B. C. मौनि, see note 12.
16. C. कमंडलुं for पुस्तकम् ।
17. I. मौलिनाम् ।
21. After this line C. omits 34 lines with the remark अस्मिन्स पत्रमेकं न्यूनम् ।
22. (1) I. leaves in a lacuna भूतां which has been supplied by the other Mss.
(2) शूर is apparently for श्रोणि as suggested by the context.
23. B. स्यात् जंघादि घोर ।
24. B., first pāda, पादं जानुसमुच्चं स्यात्, I. ग्रीवतारं शरांशं which is a confusion with lines 20 and 28.
25. I. त्कोष्परं साधु, C. कूर्परं चार्थ, B. सार्थं ।
30. I. तद्विशादृ for न्तं विशालं suggested by the other Mss.
31. B. मध्यगत for मध्योदर ।
32. B. केदारे for कटितारं suggested by the other Mss.
34. B. नलताल॑ ।
35. B. बहिरग्ने, I. बाहुग्रीव (रप्र, on the margin).

ो (one stroke above, one after).
Consonant 2: looks identical to consonant 2 of word 1!
Wait, what if word 1 is श्रोत्र? But why does consonant 2 look like त्र or व?
Wait, look at त्र: in Devanagari, sometimes त्र is printed as त्र. But here, look at the shape: it has a straight vertical line on the right, and on the left, a semicircle attached: that is literally the letter व!
Wait, BOTH words end in व?
श्रोव for योव?
Wait, what if it's श्रोत्र for योत्र? But both end in the exact same letter!
Wait, is it व or त्र?
Let's look at त्र anywhere else on the page:
Line 10: भ्रष्टताल - has भ्र.
Line 14: चतुःषष्टितमो - has च, तु.
Line 37: त्र्यर्धीशं - has त्र्य. Notice the त्र in त्र्य has two diagonal strokes (<).
Now look at line 48: the letter has a ROUND loop! It is definitely व!
Wait, why would it be श्रोव for ...?
Wait, could the

"विग्रहधारिखां" vs "विग्रहधारिणां":
Wait! In line 23:
"हरितकिरणवोखा" vs "हरितकिरखवोखा"?
Wait, look at the word:
Is it "हरितकिरण..."?
In Sanskrit: "हरितकिरण..." (green rays/harita-kiraṇa)!
Wait, why is it printed with 'ख' or 'ण'?
Wait, in Bengali or Nagari or some fonts:
Wait! In some Nagari types (like Nirnaya Sagar Press or Calcutta editions):
Wait, look at 'ण':
How is 'ण' printed in Calcutta Bibliotheca Indica?
Look at "दारुणम्" in line 10:
द, ा, र, ु, then look at 'ण': it's three vertical-ish elements or a loop?
Wait, in "दारुणम्": it's 'ण'!
Now look at "धारिणः": wait, after 'रि', is it 'ण' or 'ख'?
Wait, it has a loop at top left, curve down, loop at bottom left: that is KH! ख!
Wait, why would it be धारिखः?
Because in Bengali script, 'ण' and 'ख' or in Sharada/Nagari: scribes confuse 'ण' and 'ख'!
Wait, no, look at line 10 in the image very carefully:
"10. I. दारुणम्,

CHAPTER LIX

1. C. सम्यक् for सर्वं ।
2. B. तद्वशाम्मानगुह्यते, C. तद्विशालारमानगृह्यते, I. द्वादशमान ।
3. B. I. omit lines 3—6 which are supplied by the other Mss.
   and are required here.
4. I. ध्यान, B. C. ज्ञान ।
5. After this line C. omits the next 45 lines with the remark
   अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं ।
6. B. लानोत्तराशतांशकं ।
7. B. omits lines 15—18.
8. I. देव for वेद suggested by the context.
9. (1) B. तत्समं भानुभागं । (2) I. पौरु for चोरु suggested by the
   other Mss.
10. (1) B. जानुकखे(खं)समं कुर्यात् जंघा च चोरुतुल्यकं, I. कर्ण च । (2) I.
    द्रुवुकम् for तुल्यकम् suggested by the other Mss. (2) I. तुद्रुकम्.
11. I. देव for एव suggested by the other Mss.
12. (1) I. पाशु for बाहु suggested by the other Mss. (2) I. शंघाऽङ्गुलं
    for शाङ्गुलकं suggested by the other Mss.
13. B. मध्ये धरातारे च द्विमात्रं तत्र ।
14. B. त्रिसप्तदशां ।
15. Between 32 and 33 B adds one line:—
    उपमूलविशालं तु द्वादशांगुलमिष्यते ।
16. B. सार्धपंचा ।
17. (1) I. कुल्य for गुल्य suggested by the other Mss. (2) I. घञ् for
    अङ्घ्रि।
18. B. षट्भागिकं च, I. षट्द्वयाधिक ।
19. B. द्विपलं तस्य for द्विमात्रं तत्र ।
20. B. अंगुल्यं for the first word.
21. B. माधिक for मादिक ।
22. I. नव for नख suggested by the other Mss.
23. B. च कलाग्रं for चार्धं तारं ।
24. B. नामिकोदयं for नामिकाद्वयं ।

288 MĀNASĀRA
51. (1) B. साधमष्टा for सार्धवह्नग। (2) I. कनयोः for कनिष्ठयोः sugges-
ted by the other Mss.
52. B., second pāda, सद्यवं तु यथाक्रमं।
54. B. वृत्त for उक्त।
55. B. संध्रि द्वित्रि for अग्रे च त्रिघ्रि।
56. B. तच्चतु for त्रिचतु।
62. I. श्रुवा for कर्ण suggested by the other Mss.
64. Between lines 64 and 65, I. adds इति उत्तमं नवतलं समाप्तम्।
65. I. तद्धि for सहि suggested by the other Mss.
66. B. पंक्तितालकम्, I. पादतालवत्।
70. I. त्त' ह for त्ताद्ध suggested by the other Mss.
71. I. त्यर्थ for व्यर्थ suggested by the other Mss.
72. (1) I. कर्णे हृदयमानं, B. कर्णात् हृदयान्तं।
(2) I. नाम, B. नाभि।
73. I. वा, B. वार्थ, C. सार्धं।
74. B. मेटयायूह, C. मेटादि ऊरु।
77. I. हत्का for हिक्का suggested by the other Mss.
78. I. कोबरं for कूर्परं suggested by the other Mss.
79. I. भागां, B. भान्त्वं, C. पंक्तिशकं तथा।
81. (1) B. C. बाहुजानुश्च तत्समं।
(2) I. मतक्यैसम् for च तत्समम् suggested by the other Mss.
83. B. C. कक्षांतरमुदा, I. कन्थरे।
90. C. वेदमंगुष्ठ, I. षडङ्गुल।
92. I. त्समु, B. C. त्त्वि।
93. B. C. स्यात्नुस्य तु।
94. I. omits the second pāda of this line and the first pāda of the
next, which are required by the context and preserved by the other Mss.
96. (1) I. मध्या for मध्याङ्गुला suggested by the other Mss.
(2) I. समातृकम् for रूपमात्रं suggested by the other Mss.
98. The presence of व before द्वर makes it certain that the correct
reading should be वन्हरडगुलं
99. I. शुभ for युग suggested by the other Mss.
Colophon :—B. पंचषष्टि।