मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER LIV. 277
50. (1) C. कुचतनै । (2) I. केकैः, C. रलैः।
(3) Before line 51, C. adds the following 51 lines which
apparently belong to a chapter dealing with the illustrations of the
tāla measures.
उष्णीषात् पादपर्यंतं हारांतरं शतांशकम् ।
उष्णीषं तु चतुर्मात्रं नेत्रांतं तु युगांगुलं ।
पुटांतं वेदमात्रं स्यात् मात्राक्षा मेढ्राग्रं तु सोमकं ।
तत्समं भागानुभागं स्यान् मूर्द्धीर्ध्वं मुखद्वयं ।
जानुकंठं समा कुर्यात् जंघा च चोरुतुल्यकं ।
पादजानु समोच्चं स्यात् देवमुच्चंमानयेत् ।
अंगुष्ठात् पाष्णिपर्यंतं तलंशो (वो) दशमात्रकं ।
चतुर्विंशतिमात्रं स्यात् ......... सोमकं ......... स्यते ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्यात् प्रकोष्ठमष्टादशांगुलं ।
मध्यांगुलाग्रसीमांतं तलं द्वादशमात्रकं ।
रुद्रांशं मुखतारं स्यात् गलतारं युगद्वयं ।
वत्समं बाहुमूलं स्यात् जानुविस्तारं तत्समं ।
बाहुपर्यंतविस्तारं षट्त्रिंशांगुलं तथा ।
कुक्षियोरंतरं वापि विंशमात्रं प्रशस्यते ।
मध्योदरतारं च पंचादशांगुलं भवेत् ।
श्रोणिदेशविशालं स्यात् सप्तादशांगुलं भवेत् ।
नवाधिक्यं दशांगुल्यं कटिदेशे विशालकं ।
ऊरुमूलविशालं स्यात् द्वादशांगुलमिष्यते ।
वृत्तमध्ये विशालं तु सार्द्धपंक्तांगुलं भवेत् ।
जंघामूलविशालं तु सार्धसप्तांगुलं तथा ।
जिह्वामध्य षडंगुल्यं विस्तारं तु युगांगुलं ।
नलकां गुल्फविस्तारं सत्रिपादाब्धिमात्रकं ।
सार्धवेदांगुलं पाष्णिविस्तारं परिकीर्त्तितं ।
पञ्चवाधिकपंचांशं प्रपादं विस्तारं भवेत् ।
तलाप्रातारं शरांगुल्यां वेदांशांगुष्ठदीर्घकं ।
द्विमात्रं तस्य विस्तारं तारार्धमं नखविस्तृतं ।
तर्जन्यंगुष्ठ तत्तुल्यं दीर्घे विस्तारमंशकं ।
त्र्यंगुल्यं सार्धपक्षांशं मध्यंगुल्यं च त्र (१ ऋ) ये पादै ।