मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLV 249
80. B. C. G. H. शुभम्, I. सुखम् ।
81. I. वृत्तं for व्ययं suggested by the context and the other Mss.
84. I. शुभायञ्चिह, G. H. शुभायानीह, B. शुभावादि, C. शुभयोनि ।
93. (1) J. शेाव for योग । (2) B. G. H. यौ गलचिना, C. योगच पिनाक
बातये । (3) G. H. कपोतघृक् ।
94. G. H. यथासनयोग्यके ।
96. I. नं स्यात्तदधं for नश्येादया suggested by the other Mss.
102. J. चार्धं for सार्धं ।
104. I. कम्प for घर्मेन suggested by J. B. C. G. H.
105. (1) B. दीर्घपद्माकं, C. omits this line.
(2) Here C. omits the remaining part of the chapter with
the remark :—अस्मिन्स्थले पत्रद्वयं न्यूनं but again takes it up, compare note 136.
107. (1) B. पूर्वाशे, H. धीशेने for चांशेन ।
108. H. J. पद्ममंशेन for कम्पमर्धेन ।
109. I. भागेन for भागे तु suggested by the other Mss.
111. I. पद for युत suggested by the sense and the other Mss.
113. I, कबरो for किम्बरी suggested by the other Mss. (2) G. H.
वृत्तवक्र ।
114. (1) J. G. H. पल्लव, B. वल्कन, I. वल्हव ।
118. B. omits the lines 118—122.
119. J. omits मंशां ।
120. I. चालयं for चासनं suggested by the context and the other Mss.
122. J. omits the lines 122, 123 and 126.
127. I. पद्म, J. पत्र ।
134. I. J. हर्म्यं for मज्य suggested by the other Mss. and the sense.
135. J. omits पद्म and adds भवेत् at the end.
136. C. I. वि for द्वि suggested by the other Mss.
137. I. J. हर्म्यं for मज्य, compare note 134.
144. J. वाजनम् G. H. वेशनम्, I. वेश्रकम् ।
145. C. omits the 30 lines, 145—174.
146. I. मध्ये, for मथं suggested by the other Mss.

250 MĀNASĀRA
149. J. पद्म for चोध्व ।
155. (1) G. H. चोध्वेनैवृत, apparently for वेश्म, compare line 144.
(2) B. C. लेंद्रकं ।
156. J. omits the lines 156—158.
158. G. H. read here the second pāda of line 161 and omit the
next 3 lines.
168. I. चार्व्ववृत्ति for चांशां वृत्तं suggested by the other Mss.
174. I. नाह for नां च suggested by the other Mss.
175. I. चाध apparently for अथ, compare line 177.
177. C. I. J. चाथ, B. H. G. चाघ्र ।
179. J. I. जनोपरिदेशे, other Mss. जन्मनोपरि ।
118. I. प्राहाश, J. प्रहार for प्राहारक suggested by reference and the
other Mss.
184. (1) J. षड्शं, I. वस्वंशं । (2) I. सप्तांशांकम्, J. सप्तांशकं घटम्, B. पुटं
G. घटम्, H. खम्बं ।
186. (1) I. चाष्ट, J. चत्रि । (2) J. द्वयां, G. H. यथां for द्वयां ।
192. (1) B. C. G. H. चतुराग्रामयुक्तानां सर्वेषां सर्वमासनं, I. आसनयोग्यकम् ।
(2) J. मानयोग्यकम् ।
194. (1) I. मांशाधि for मासनादि suggested by the other Mss.
(2) I. J. नन्यमु, for नां तान्य suggested by the other Mss.
196. I. तञ्चेदि, J. ते वि ।
201. I. J. त्सर्वं, for त् सिंह suggested by the other Mss.
203. G. H. उक्त for उक्त ।
205. I. अन्त for अष्ट suggested by the other Mss.
206. (1) I. J. त्यमथ, B. ह्यथ, G. H. त्रय ।
(2) I. J. रायतम् for रासनम् suggested by the other Mss.
108. I. गज for विज suggested by reference and the other Mss.
109. I. B. भूपति, the other Mss. भूमि ।
110. I. omits the lines 110, 111; but they have been included by
all other Mss. and appear to be necessary here.
Colophon :—G. H. J. चतुश्च, B. एकपञ्चाशत्तमो, I. पञ्चत्वारिंशो ।

CHAPTER XLVI

1. I. भूषानार्थे तु, J. भूषणार्थं च, apparently for गृहादीनां । (2) B. C.
   G. H. च ।
2. I. च विधाना for विधानञ्च ।
3. I. omits the lines 5-7 which have been included by J. and
   the other Mss. and appear to be necessary here.
4. J. च for the last वा ।
5. (1) I. भैङ्ग for भांगे suggested by the other Mss. (2) I. चाग्र,
   J. चाङ्घ्रि ।
6. I. साष्ट, J. चाष्ट ।
7. I. एक for पीठ suggested by the other Mss.
8. I. धिकतो, J. दधिको ।
9. The passages from the line 16 to the end of the work, are
   practically lost in J. They are so injured that they cannot be com-
   pared. (Ramraz most probably referred to this “J” Ms. only.
10. B. C. G. H. बहलं, I. द्वरङ्गुलं ।
11. B. C. G. H. त्रिचतुः ।
12. C. पाद, G. H. मध्यतोरणं ।
13. I. अग्र for अङ्घ्रि suggested by the other Mss.
14. G. H. त्रियश्रं for त्रियुग्मं ।
15. I. J. जना, G. जोन, H. जिन, C. दिना, B. तिन, apparently for त्रिधा
    to mean त्रिभुज as detailed in line 36.
16. I. असौ for यादौ suggested by the other Mss.
17. I. नित्यात्, the other Mss. नीत्वा ।
18. I. पूर्णे च रक्तं for पुष्पं च रत्नं suggested by the other Mss.
19. B. किंचित्सुराखेकं, C. कंपं शिवान, G. H. किंबुरिराननं for the last
    expression.

252 MĀNASĀRA
47. (1) G. H. omit lines 47—49. (2) B. ग्राह, I. गृहा ।
48. B. C. तोरखांशं तोरखाद्यं ।
49. I. धारूषणम् for धारिणम् suggested by the other Mss.
53. (1) I. कंदर for किन्बरी suggested by the first word and the
other Mss. (2) B. C. G. H. पत्रादि for पद्मादि ।
55. B. मकरे रुचपुष्प, G. पुच्छ, H. पंच for पुष्प ।
56. B. C. G. H. किंनरी किन्नर ।
58. B. C. G. H. तारगणैः, I. काराङ्गुलैः ।
59. C. G. H. पार्श्वेण्वयोद्वयोः ।
63. I. कृतं मध्ये कमला कुर्य्यन्तु वारखम्, C. तुतन्मध्ये मूलं कुर्यात्त तोरखम्, G. H.
वारखम् । The addition of word like तोरखस्य is suggested by the context
and the metre.
65. B. दायिका, C. G. H. ताटिका ।
Colophon :—G. H. एकपञ्चाश, B. पञ्चाश ।

CHAPTER XLVII
4. I. B. प्रभा for प्रपा suggested by reference and the other Mss.
9. I. B. प्रभा for प्रपा suggested by reference and the other Mss.
11. I. B. पञ्च for मञ्च suggested by the context and the other Mss.
12. B. omits this line.
14. I. धान्य for दारु suggested by the other Mss. and line 31.
16. I. मङ्कन्त्रि, C. G. H. पञ्च, B. पद्म ।
17. B. C. G. H. त्रयांशोम, I. त्रिंशेन ।
22. G. H. वेदिचिन्हं ।
26. (1) B. C. G. H. पर्व प्रोक्तं for the first words. (2) B. प्रभा, C.
प्रपा, G. H. पाद ।
27. I......... वै for काम्ये supplied by the other Mss.
28. (1) I दावै, the other Mss. भूते apparently for भूपतेः । (2) Owing
to some curious confusion I. reads between this and the next line 14
lines (40—53) of the chapter XLIX.
29. I. जय for जन suggested by the other Mss.
31. I. वृड्डा for प्रपा suggested by the other Mss.
32. G. B. वरलोह, H. वरखेलाहा ।
33. I. .....व for तरं चाथ suggested by the other Mss, B. तलसत्पद ।
35. (1) I. घमष्ठ.....न for घयिष्ठानि suggested by the other Mss.
(2) I. रामिः for राशि suggested by the other Mss., H. G. रादि ।
37. I. त्वभिकातर्केचित् for न्यधिकानि चेत् suggested by the other Mss.
38. B. (in a previous place) निकृतांतरनि ।
Colophon :—B. द्विपञ्चाश, G. H. C. षट्चत्वारिंशो ।

CHAPTER XLVIII
3. G. H. वृक्षोदयं तारे, B. वृक्षं यदुत्तारं ।
6. G. H. दोष्टांगुल, B. द्व्यंगुल, for देवाङ्गुल ।
8. B. G. H. देकांगुलं, I. कांशा ।
10. Between 10 and 11, I repeats the lines 9—10.
16. G धौनाश for हीनाय ।
19. B. G. H. व्यालाननं भावं for व्यालान्तरं भावे ।
26. G. त्रयोदश for एकादश ।
27. B. C. G. H. एकत्रिंश for नवविंश ।
32. I. सान्त, other Mss. चाष्ट ।
36. I. विशालकम्, G. H. विशालता ।
37. I. देवमानं for देवतानां suggested by the other Mss.
44. G. छिद्म, I. छिन्द ।
45. (1) G. भूम for भ्रम । (2) I. सून for चूल suggested by the other Mss.
(3) I. मण्डपम् for मण्डखम् suggested by the other Mss.
46. I. ˙˙˙˙समं, the other Mss. समग्रं ।
52. I. ध्वखै for वक्षै (on the margin), B. C. बलवान् यौवनानि च ।
53. H. सुतन्दाकृतिम्, G. नवा कृतिम्, B. C. सुतकाकृतं ।
55. I. सर्वांस, B. सर्वस्य, G. H. सर्वं श्यामनिभं भवेत् ।
56. B. C. भ्रमरैरभिसंयुक्तं सर्वशालादिकेतने, I. ग्रामरोमभिरायुक्तं ।
58. I. वक्ष्य for पक्ष्य suggested by the other Mss., C. देवा ।
65. I. पवच for पत्रच suggested by the other Mss.
67. G. H. भ्रमयेत ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLVIII 255
68. (1) B. omits the remaining portion of this chapter. (2) I.
प्रभा for प्रपा suggested by the other Mss.
69. (1) G. H. मकरचिन्हक तोरणार्थम्, I. मकरतोरणराजताङ्गम् ।
(2) C. omits the remaining portion of the chapter with the
remark—अस्मिन्स्थलेपत्रमेकं न्यूनं ।
71. I. स्य for स suggested by the other Mss.
75. G. राजैः, H. राजे, I. राजः ।
Colophon :—G. H. C. स्त ।

CHAPTER XLIX
The title of the chapter is suggested by line 12; the colophon
indicates to the concluding and the subordinate item of the chapter.

1. B. C. altogether omit the introductory lines, 1—11 (which are
   quite unusually placed at the beginning of the chapter instead of at
   the end).
2. Compare शिल्याचार्यमुपाचरेत् in line 11.
3. G. कर्तृवर्य, H. कर्तृपर्यू ।
4. G. पते तत् ।
5. I. सोक्ष, the other Mss. चोक्त ।
6. (1) G. काम्यदं, H. सिद्धिदं । (2) G. H. संपदैश्च ।
7. (1) I. नन्तु for नस्व suggested by the other Mss., B. चिरं । (2) G.
   H. विनाशनम्, I. विवर्धनम् ।
8. H. शिल्याचारमुपाचरेत्
9. (1) B. कुंडलालकं, G. H. कन्दलं, C. कुदलं, I. कुसदलं, for कुन्तलं
   suggested by reference and the other Mss. (2) I. चूल, the other Mss.
   चूड ।
10. I. चाधार, the other Mss. आकार ।
11. I. नारायणांश for नारायणस्य suggested by the other Mss.
12. B. G. H. धन्यथा for कन्यसा ।
13. I. omits the lines 20—23 which have been preserved by the
    other Mss. and are required here.
14. I, पत्रवल्यादिभूपादि for चक्रवल्यादिभूपस्य suggested by the other Mss.
15. I. मभिषिष्य for महिष्याश्च suggested by the other Mss.
16. B. C. G. H. वक्ता for वक्रयामं ।
17. G. H. चालपा पादेन, C. चालवाः, B. चापादेन, I. चाल, for चार्ध
    suggested by the sense and the other] Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIX 257
37. G. H. किष्कराक्ष, I. गणेशाद्य ।
42. B. देशके, C. केशिके, G. H. देशिके ।
43. B. तारार्ध, I. मूलाकार ।
46. भूप is apparently a misreading for भौम, i.e., सार्वभौम as sug-
gested by the lines 47, 48, 49.
48. (1) I. वंश for द्व्यंश as suggested by the other Mss.
(2) After this line 48, C. deals with सिंहासनलक्षणं and ends the
chapter with तोरणविधान ।
55. पट्टश्च is apparently for पट्टस्य as suggested by lines 56, 57, 58, 59.
57. (1) B. G. तुंगारे, H. तुंगारे । (2) B. शके, G. H. श्ररे ।
60. B. सर्वमान for सर्वांनाञ्चमिति ।
61. (1) I. दशापखौ, B

258 MĀNASĀRA
96. (1) I. अपुरित नि, the other Mss. पार्श्वपुलिं न । (2) तुङ्ग is appa-
rently for तुण्ड ।
97. G. H. त्रिवेदिकम् ।
98. G. H. त्रिवेदिकम् ।
99. B. omits the next 4 lines.
102. G. H. अथोवक्त्रादयोदेशे, I. अथ चैकोदयेदेश ।
106. B. G. H. पुरिमं च द्विपार्श्वयोस्तु ।
110. B. मकरांतकं, C. मकरात्मकरात्मकं, G. मकरात्मरात्मकं, H. मकरान्म ।
114. I. धामै for दामैः as suggested by the other Mss.
118. (1) I ष्क for ष्पु as suggested by the other Mss. (2) C. चतुर्व्यादि ।
119. C. समं युतं ।
120. (1) I. पृष्टस्याथ च, G. H. शिरःपृष्ठस्य । (2) I. रः श for रश्च
suggested by the other Mss.
121. I. इश for श suggested by the other Mss.
124. B. C. G. H. जूटोर्ध्वं ।
127. C. omits the lines 125—127.
134. (1) B. विनाक । (2) B. स्रुति, C. स्रुतिना, G. H. विना कुश्रितिना ।
141. I. च कश्चै, B. C. G. H. चक्रेण ।
146. B. C. G. H., second pāda, कुर्यात्तदङ्गपट्टकं ।
147. B. omits the lines 147—149 and also 154—157.
155. I. गलं, the Mss. फाल ।
164. I. omits the lines 165, 166.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIX 259
200. Owing to some inexplicable confusion or carelessness, of the
copyists lines 218—231 are included between lines 200 and 201 in all
the Mss. There displacement has been suggested by the context and
is beyond doubt.
203. I. मुखेन्द्र for मुखेन्दु suggested by the other Mss.
204. B. भासुरयच्च तन्न' ।
205. G. H. विश्व for तन्न ।
206. I. leaves in a lacuna रूपाङ्ग which has been supplied by the
other Mss.
210. B. C. G. H. ध्वज संबाध ।
219. I. बोरं for वीर्यं suggested by the sense and the other Mss.
220. I. प्रन्त for पत्र and सान्त for चान्न suggested by the sense and
the other Mss.
225. B. रौप्या, I. रूप्य ।
Colophon :—B. सप्तपंचाश, G. अष्टचत्वा, H. षट्चत्वा ।

CHAPTER L
C. omits this chapter.

1. I. G. H. र्थान्तु for नान्तु ।
2. B. omits this line.
3. I. कुत्र for चित्र suggested by the other Mss.
4. I. मित्र for मिश्र suggested by the other Mss
5. I. सपूरिमम्, the other Mss. सुपूरितम् ।
6. B. मूलावलंग्नं ।
7. B. बंधावलंग्नकं for the first expression.
8. (1) I. भारं for हारं suggested by the other Mss. (2) B. G. H.
   दुपार (3) B. कंप for क्षोभ ।
9. I. G. H. दाम, B. वाम ।
10. B. मूला, I. माला ।
11. (1) B. बाहो वा मध्यतुंगे तु for the first pāda. (2) G. H. omit this
    line.
12. I. प्रक्ष, the other Mss. प्रान्ते ।
13. I. त्स्यादानेङ्क, G. H. B. त्त्साहामं ।
14. G. H. नैलञ्च for नोब्यं ।
15. I. G. H. वारे for चोरे suggested by the other Mss.
16. B. पद्वजानु for पादजाल ।
17. I. द्विभाव for विहाय suggested by the other Mss., G. H. विभाय ।
18. B. G. H. कटकं विना, I. कटकस्वना ।
19. I. ममुक्तो for गुल्फस्यो suggested by the other Mss.
20. (1) I. पत्नीमभिषि for पक्षीमरूजूष suggested by the other Mss.,
    B. कर्षे ।
    (2) I. मण्डोला for दोलायाः suggested by the other Mss., H.
    leaves this word in a lacuna.

CRITICAL NOTES : CHAPTER L 261
48. I. सा for च suggested by the other Mss.
50. G. H. विठा for विडा।
51. I. राय for मराल suggested by the other Mss.
53. G. H. कुजरोयस्य, B. खंजरीटस्य।
55. I. गदाधारी for गोधारस्य as suggested by a subsequent line.
59. B. नयदंडं समारभ्य।
60. B. दिव, G. दीर्घ for दौप।
61. B. नवोत्, G. H. नलोत् for पक।
66. (1) I. दलो for फलि suggested by the other Mss., B परिकान्तं।
(2) I. त्वदृदा for तद्धटा, suggested by the other Mss., B मुटा।
69. I र्वाख्या for वृध्या suggested by the other Mss.
70. G. H. लेन, B. लयि।
77. B. चित्रघटांत्रि।
79. G. H. क वरी, B. त वारि।
83. B. G. H. युक्तरा for युग्मा।
93. B. ऋजु, G. H. रज्जु।
95. I. सा for चा suggested by the other Mss.
96. I. पयुं, G. H. प्रागु।
97. I. वजन, G. H. व्याजेन, B. यजनं, for व्यजन suggested by reference
and the other Mss.
100. I. तथैवत, G. H. B. एकं वाथ।
101. B. कुशान्वितम् for the last word.
102. I. मरि for हरि suggested by the other Mss.
107. B. वजन, G. H. व्याजन।
114. (1) B. दर्पणस्य विशालकं, G. दर्पणं मध्ये वाह्याके। (2) I. H. दर्पणं मध्ये
रेखाभिरावृतम् which is a portion of line 118.
After line 114, I. and also G. H. omit the following four lines,
which appear in B. only and seem to be quite in place. I. G. H. seem to
have confused the second pāda of 114 with that of the line 118.
119. I. र्वल्येमै, G. बिंलैहे, H. र्व्या लैहै।
B. चाद्वर्षरोहै।
121. B. G. H. सदृशं, I. सर्वश। (2) B. वेदम्विः, G. H. देवहि for मेव हि।

262 MĀNASĀRA
122. I शिल for कोल suggested by the other Mss.
123. I. शं for तु, B. शांशं च ।
124. B. G. H. यथाबाल ।
125. I. B. ङ्गं स for ङ्गुस्य ।
129. B. G. H. त्रिचतु for विशाले तु ।
132. G. H. बणैजुपं च ल, B. पखेभूषण ल ।
133. I. चन्त्रिमा for चतुर्मा suggested by the other Mss.
135. I. वखे for पखे suggested by the other Mss.
136. (1) G. H. omit lines 136—138.
(2) I. अत्य, B. अद्य, for अध्य suggested by the other Mss.
139. I. दारुसस्याननं for दारुडस्य मानं suggested by the other Mss.
B. दारुजस्यमानं, G. दारुढस्य धनं, H. दारुघस्याननं ।
140. G. H. अंशेन विधानकं, B अंशेन ललामकं ।
145. B. वाताकार, G. H. वज्ञाकार, for वर्षाकार ।
149. I. तद्वदन्तेन, G. H. द्विद्विहस्तेन, B. तद्विहस्तेन ।
153. I. तच्चिक्रं, G. H. B. त्रिकरं ।
154. G. H. विंशं द्वयोपेतं for the second pāda.
156. I. कान्म for कार्कम suggested by the other Mss.
159. G. H. धातपाद, B. मातापादा for पादपादं ।
160. G. H. बलाच्छनं, B. वलाचलं for द्विवलयं ।
163. I. B. पादानं, first one, for मेवं च suggested by the other Mss.
165. B. दर्पखं, I. पर्वखं ।
166. (1) B. परखां for बारखां । (2) G. H. omit this line.
168. (1) B. अर्गले, G. गन्नो, H. गह्नो । (2) I. न्नृत्य for तुरञ्जु suggested
by the other Mss., B. चाज्यवभुज ।
175. I. द्वाभू, G. H. B. रत्नभू ।
179. G. H. जोषा, B. सिंहा ।
181. (1) B. omits lines 181—182.
(2) G. H. शांशांस ।
182. G. H. जिह्याग्र ।
187. I. द्वारम for तोरखा suggested by the other Mss.
188. G. H. समं पत्र, I. नथं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER L 263
190. B. चार्ये चोध्वैस्य चतुश्चितोष्टकांतकं, I. तत् समं चास्य चोष्टं वा तत्त्रन्नै-
रष्टकोत्तरे, G. चास्यचोष्टं स्यचतुःश्चिद्राष्ठकान्तरे, H. छिद्रौष्ठ ।
191. I. हाय for चाय suggested by the other Mss.
193. I. लोभनं for लोहजं suggested by the other Mss.
194. B. पुत्रौ, G. H. पत्रौ for पत्रैः ।
197. B. omits lines 197—199.
201. G. H. पीठवृत्ततुला, B. द्विदंडं दंडलाघवं ।
204. I. त्रिन्त्रि for त्रि suggested by the other Mss.; G. H. omit
this line.
209. G. कंण, H. खंड for कंठे ।
213. G. विशालं स्यात, H. विलाल for बिडालस्य ।
215. B. G. H. कोनन्रतं चैव । (2) B. G. H. शरांतकं for the last
word.
216. B. हेमं तत्, G. हेमात्, H. हेमाय ।
218. B. G. H. पंचर्विशां ।
220. I. समादा for सनमं चापि suggested by the other Mss.
226. I. करा for मपाल suggested by the other Mss.
234. I. कुनालम्बि for कुलालस्य suggested by the other Mss.
238. G. H. कुंजरोथ्स्य ।
239. G. H. समर्पं for समाश्रं ।
245. I. वल्ल for वत्तं suggested by the other Mss.
246. (1) I. शकट for चटक suggested by the other Mss. (2) I. रिवा,
B. रेखा, for रथ suggested by the other Mss., G. H. स्यात् तित्तिरो चोक्तवत् ।
248. I. पूर्वं नवविधं, G. H. B. पूर्वंवद्यवधा ।
249. G. H. गौधारे B. आधारे ।
253. G. H. समग्रं तत् समाश्रं ।
257. I. युगान्तं, G. H. B. युगांशं ।
258. I. leaves, in a lacuna चैकांशं supplied by the other Mss.
262. I. leaves, in a lacuna, निर्गमं शूलेतिर्यक supplied by the other Mss.
266. (1) I. घोस्र for घस्र । suggested by the other Mss. (2) I. प....for
समृद्ध supplied by the other Mss.
268. I. चतुरस्रं for चतुरश्रं suggested by the other Mss.

264 MĀNASĀRA
269. B. चक्राकृति, I. चित्रा कृति।
272. B. G. H. द्वित्रिवेद, द्वित्रिये।
276. Second pāda, B. ऊर्ध्वदेशेन चूलिका, G. H. चोर्ध्वद्वांशेन चूलिका, I.
चैकभाजनम्।
281. B. G. H. परितस्तु लुपायुक्तं खंडहर्म्यादिमंडितम्, I. पुरोक्तमुपयुक्त्या च,
G. H. दंडितम्।
282. G. H. पंचदशा।
290. B. G. H. योग्यकं, I. भोग्यकम्।
291. B. मुद्रिका, H. G. मुद्रका।
296. (1) B. घंटा च for कण्ठी च। G. H. leave this phrase in a lacuna.
(2) B. भाल, G. H. फाल।
297. B. चार्थ, G. चार्थ, H. चार्त, I. सार्थ।
298. (1) B. G. H. तत्सखे। (2) G. H. परितस्तु सेव्यं।
301. G. H. मालिका for चूलिका।
302. B. पूरिमादिरवेशकेजु, G. H. पूरयन्तभिरर्पितचूडकम्।
303. (1) B. H. शक्त, G. पूर्व, I. चक्र। (2) B. G. H. दिव्याल्कै।
304. I. नग for निक suggested by the other Mss.
305. G. H. सुमुखाः for गखपतेः।
306. (1) G. H. षणां परं। (2) B. मित्तिकै, G. H. मित्यके, for the last
word.
308. B. तस्मैरपि।
Colophon:—(1) B षट्पञ्चाश, G. H. नवचत्वारिंशं, I. पञ्चाश। (2) G. H.
इत्यादि मानसारः समाप्तः।

CHAPTER LI
G. H. omit this and all the remaining chapters.
C. omits this chapter.
3. I. दार्वं for दारुजे suggested by the other Mss.
4. I. चोक्तव्यादि, B. चोत्तमादि ।
5. B. कीर्तितः for निर्मितः ।
6. I. शङ्कु, B. शंकै ।
8. (1) B. चित्रांसं for second चित्राङ्ग' । (2) I. साङ्गं, B. सं च ।
9. I. सर्वद्रव्य, B. सर्वाङ्ग दृश्य ।
10. I. द्रव्य for दृश्य suggested by the other Mss.
12. I. वित्येव, the other Mss. भित्तिश्च ।
13. (1) I. चोक्तं for च्चोत्तमं suggested by the other Mss. (2) I. मण्डप,
B. मध्यम ।
16. B. दीर्घरेखैव for दोषरेखैव ।
17. B. चिरमुच्यते स्थावरे मूलस्य जंगमं चोत्तमं भवेत् ।
18. Between the two pādas of this line, I. adds एवं तु दृश्यबेरैश्च ।
20. B. वैशाखं वैष्णवं, I. वैघासं वैष्णवं ।
23. I. लम्ब''''ना for लम्बासने supplied by the other Mss.
24. B. एतत् for एक ।
29. I. चिरं बेरं घनं, B. पीताम्बरधरं ।
31. B. कुंतिका for कुण्डिका । (2) B. च वोमं for वामे ।
32. B. स्रक्सुवंदादिनां वापि, I. स्रक् स्रुव ।
37. B. नालिका !

266 MĀNASĀRA
38. B. स्त्रियं च बल for नोध्यं चलन ।
41. I. वीर, B. चोर ।
44. I. च्छान्तांविद्भूतः, B. श्शास्त्रविद्बुधः ।
49. B. चौर्य्यामाश्रितमेववा, I. दुर्वासकृतमेव च ।
51. I. सर्वे, B. सन्ध्ये ।
52. B. चघरे for चपरे ।
53. The second pāda is left in a lacuna in I, which has been
preserved by the other Mss.
56. I. रजो, B. रत्नको ।
59. B. नलक्रां तलकांतं, I. तालकान्तं ।
61. I. श्वव, B. हून ।
63. B. श्रोभूमी, I. त्रिभूमिं ।
67. (1) B. निष्पा for नीव्या । (2) B. रत्न for रक्त ।
68. (1) B. पक्षं तु for वक्षस्तु । (2) I. कपाल on the margin for साल ।
69. B. करकोटि, I. करोति ।
70. B. पुत्रकोदन for पत्रोदरे ।
72. B. मूलादिवामै ।
73. B. शंख for लम्ब, I. मकर on the margin.
74. B. प्रच्या for प्राचा ।
75. B. कटक for द्रङ्क ।
77. (1) B. चक for चार्क । (2) I. रागं गङ्गा for नाग' गङ्गा suggested by
the other Mss.
78. B. पुष्पं for पुष्करं ।
79. B. च पीत for चान्वित ।
85. I. सर्वाङ्ग for सर्वेषां suggested by the other Mss.
91. B. दशकालं स्यात् त्रयं तु ।
92. B. सकलांगकैः, I. सस्तुलाङ्गकैः ।
93. (1) B. स्थावरजंगमके । (2) I. leaves the second pāda of this line
in a lacuna.
94. B. भिरुत्तोमं मुनीश्वरै(श्वरैः) ।
Colophon :—I. मार्गशयोयनाम for त्रिभूतिंलक्षणविधांनाम suggested by
he other Mss, B. घट्ट ।

CHAPTER LII
C. omits the first 100 lines of this chapter with the remark
यस्मिन्स्थले पत्राणि नवानि न्यूनानि ।
2. B. कलामुखं महाबलं, I. महावृतं ।
3. I. वामान, the other Mss. वाहनं, apparently for वाम ।
4. B. वर्धमानं शिवादिकं ।
10. I. नां च for नामपि suggested by the other Mss.
11. Between lines 11 and 12, I. adds first pāda of line 16 which
is not required here.
13. I. यज, the other Mss. संघ ।
14. B. एवं तु षट्‌विधं ।
16. (1) B., first pāda, दहनं दहभागे तु ।
(2) Between 16 and 17 the following line is added by G. H. B.
वृत्तमान्तं स्यात् प्रत्येकं द्विद्विमात्रात्मकम् ।
17. I. कन्यसा for केचिच्च suggested by the other Mss.
18. I. स्य, B. G. H. स्यात् ।
19. I. त्रिभि, B. G. H. तन्त्रि ।
20. B., second pāda, पादमध्य समं भवेत् ।
25. साष्टादश is apparently for चैकाशीति, compare line 18.
27. B. omits lines 27 and 28—31.
33. B. स्वषत्रिंशांगुलतुंगकं ।
42. B. लिंगं for तुङ्गं ।
43. B. अर्धत्रिपाद ।

268 MĀNASĀRA
44. (1) I. हस्ताङ्गं for हस्तान्त । suggested by the other Mss.
(2) B. नववालिंगपूर्ववत् ।
(2) B. omits the next four lines.
56. B. ऊनविंशा for the first word.
57. B. षट्त्रिंशसतमात्रं तु for the first pāda.
62. B. तत्र तुंगे तु for तुङ्गमाने तु ।
64. B. बुधः for विदुः ।
65. B. स्तावल्लिंगानां for स्थाप्य लिङ्गं वा ।
66. B. अथैर्हस्ताधोमान, I. अथ हस्तादयो ।
69. B. शमपूर्वं न कारयेत् for the second pāda.
71. (1) B. omits this line. (2) I. के for एकैक ।
72. B. बहूनां for बहुधा ।
78. B. नगरं for नागरं ।
79. I. काम, B. तार।
80. B. omits lines 80-84.
85. I. मद्य, B. पङ्क्त्य ।
91. I. पञ्च for मध्य suggested by the other Mss.
92. I. कार for तार suggested by the other Mss.
94. B. त्रिधा for स्मृतम् ।
95. I. सूत्र for त्रिभि suggested by the other Mss.
96. B. नारदादिभिः, I. भागरामिभिः ।
98. B. तत्र पंचैक for चतुष्यञ्च ।
100. B. द्वंश मत्रिंश, I. त्र्यंदशं ।
101. (1) B. कृत्वाराजार्थाधिकं तदंशांशं ।
(2) I. कुल्बेरक्रमात् ।
103. I. वेस्यरन्ती for बेसरादी suggested by the other Mss.
104. (1) B. इतिह लिंगोदयं सर्वभागं ब्रह्मविनोदयं ।
(2) B. omits the next four lines.
109. शिवाङ्क in place of शिवाधिक is suggested by the metre and
the reference.
113. B. omits the second pāda and also the next four lines.