मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER L 261
48. I. सा for च suggested by the other Mss.
50. G. H. विठा for विडा।
51. I. राय for मराल suggested by the other Mss.
53. G. H. कुजरोयस्य, B. खंजरीटस्य।
55. I. गदाधारी for गोधारस्य as suggested by a subsequent line.
59. B. नयदंडं समारभ्य।
60. B. दिव, G. दीर्घ for दौप।
61. B. नवोत्, G. H. नलोत् for पक।
66. (1) I. दलो for फलि suggested by the other Mss., B परिकान्तं।
(2) I. त्वदृदा for तद्धटा, suggested by the other Mss., B मुटा।
69. I र्वाख्या for वृध्या suggested by the other Mss.
70. G. H. लेन, B. लयि।
77. B. चित्रघटांत्रि।
79. G. H. क वरी, B. त वारि।
83. B. G. H. युक्तरा for युग्मा।
93. B. ऋजु, G. H. रज्जु।
95. I. सा for चा suggested by the other Mss.
96. I. पयुं, G. H. प्रागु।
97. I. वजन, G. H. व्याजेन, B. यजनं, for व्यजन suggested by reference
and the other Mss.
100. I. तथैवत, G. H. B. एकं वाथ।
101. B. कुशान्वितम् for the last word.
102. I. मरि for हरि suggested by the other Mss.
107. B. वजन, G. H. व्याजन।
114. (1) B. दर्पणस्य विशालकं, G. दर्पणं मध्ये वाह्याके। (2) I. H. दर्पणं मध्ये
रेखाभिरावृतम् which is a portion of line 118.
After line 114, I. and also G. H. omit the following four lines,
which appear in B. only and seem to be quite in place. I. G. H. seem to
have confused the second pāda of 114 with that of the line 118.
119. I. र्वल्येमै, G. बिंलैहे, H. र्व्या लैहै।
B. चाद्वर्षरोहै।
121. B. G. H. सदृशं, I. सर्वश। (2) B. वेदम्विः, G. H. देवहि for मेव हि।

262 MĀNASĀRA
122. I शिल for कोल suggested by the other Mss.
123. I. शं for तु, B. शांशं च ।
124. B. G. H. यथाबाल ।
125. I. B. ङ्गं स for ङ्गुस्य ।
129. B. G. H. त्रिचतु for विशाले तु ।
132. G. H. बणैजुपं च ल, B. पखेभूषण ल ।
133. I. चन्त्रिमा for चतुर्मा suggested by the other Mss.
135. I. वखे for पखे suggested by the other Mss.
136. (1) G. H. omit lines 136—138.
(2) I. अत्य, B. अद्य, for अध्य suggested by the other Mss.
139. I. दारुसस्याननं for दारुडस्य मानं suggested by the other Mss.
B. दारुजस्यमानं, G. दारुढस्य धनं, H. दारुघस्याननं ।
140. G. H. अंशेन विधानकं, B अंशेन ललामकं ।
145. B. वाताकार, G. H. वज्ञाकार, for वर्षाकार ।
149. I. तद्वदन्तेन, G. H. द्विद्विहस्तेन, B. तद्विहस्तेन ।
153. I. तच्चिक्रं, G. H. B. त्रिकरं ।
154. G. H. विंशं द्वयोपेतं for the second pāda.
156. I. कान्म for कार्कम suggested by the other Mss.
159. G. H. धातपाद, B. मातापादा for पादपादं ।
160. G. H. बलाच्छनं, B. वलाचलं for द्विवलयं ।
163. I. B. पादानं, first one, for मेवं च suggested by the other Mss.
165. B. दर्पखं, I. पर्वखं ।
166. (1) B. परखां for बारखां । (2) G. H. omit this line.
168. (1) B. अर्गले, G. गन्नो, H. गह्नो । (2) I. न्नृत्य for तुरञ्जु suggested
by the other Mss., B. चाज्यवभुज ।
175. I. द्वाभू, G. H. B. रत्नभू ।
179. G. H. जोषा, B. सिंहा ।
181. (1) B. omits lines 181—182.
(2) G. H. शांशांस ।
182. G. H. जिह्याग्र ।
187. I. द्वारम for तोरखा suggested by the other Mss.
188. G. H. समं पत्र, I. नथं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER L 263
190. B. चार्ये चोध्वैस्य चतुश्चितोष्टकांतकं, I. तत् समं चास्य चोष्टं वा तत्त्रन्नै-
रष्टकोत्तरे, G. चास्यचोष्टं स्यचतुःश्चिद्राष्ठकान्तरे, H. छिद्रौष्ठ ।
191. I. हाय for चाय suggested by the other Mss.
193. I. लोभनं for लोहजं suggested by the other Mss.
194. B. पुत्रौ, G. H. पत्रौ for पत्रैः ।
197. B. omits lines 197—199.
201. G. H. पीठवृत्ततुला, B. द्विदंडं दंडलाघवं ।
204. I. त्रिन्त्रि for त्रि suggested by the other Mss.; G. H. omit
this line.
209. G. कंण, H. खंड for कंठे ।
213. G. विशालं स्यात, H. विलाल for बिडालस्य ।
215. B. G. H. कोनन्रतं चैव । (2) B. G. H. शरांतकं for the last
word.
216. B. हेमं तत्, G. हेमात्, H. हेमाय ।
218. B. G. H. पंचर्विशां ।
220. I. समादा for सनमं चापि suggested by the other Mss.
226. I. करा for मपाल suggested by the other Mss.
234. I. कुनालम्बि for कुलालस्य suggested by the other Mss.
238. G. H. कुंजरोथ्स्य ।
239. G. H. समर्पं for समाश्रं ।
245. I. वल्ल for वत्तं suggested by the other Mss.
246. (1) I. शकट for चटक suggested by the other Mss. (2) I. रिवा,
B. रेखा, for रथ suggested by the other Mss., G. H. स्यात् तित्तिरो चोक्तवत् ।
248. I. पूर्वं नवविधं, G. H. B. पूर्वंवद्यवधा ।
249. G. H. गौधारे B. आधारे ।
253. G. H. समग्रं तत् समाश्रं ।
257. I. युगान्तं, G. H. B. युगांशं ।
258. I. leaves, in a lacuna चैकांशं supplied by the other Mss.
262. I. leaves, in a lacuna, निर्गमं शूलेतिर्यक supplied by the other Mss.
266. (1) I. घोस्र for घस्र । suggested by the other Mss. (2) I. प....for
समृद्ध supplied by the other Mss.
268. I. चतुरस्रं for चतुरश्रं suggested by the other Mss.

264 MĀNASĀRA
269. B. चक्राकृति, I. चित्रा कृति।
272. B. G. H. द्वित्रिवेद, द्वित्रिये।
276. Second pāda, B. ऊर्ध्वदेशेन चूलिका, G. H. चोर्ध्वद्वांशेन चूलिका, I.
चैकभाजनम्।
281. B. G. H. परितस्तु लुपायुक्तं खंडहर्म्यादिमंडितम्, I. पुरोक्तमुपयुक्त्या च,
G. H. दंडितम्।
282. G. H. पंचदशा।
290. B. G. H. योग्यकं, I. भोग्यकम्।
291. B. मुद्रिका, H. G. मुद्रका।
296. (1) B. घंटा च for कण्ठी च। G. H. leave this phrase in a lacuna.
(2) B. भाल, G. H. फाल।
297. B. चार्थ, G. चार्थ, H. चार्त, I. सार्थ।
298. (1) B. G. H. तत्सखे। (2) G. H. परितस्तु सेव्यं।
301. G. H. मालिका for चूलिका।
302. B. पूरिमादिरवेशकेजु, G. H. पूरयन्तभिरर्पितचूडकम्।
303. (1) B. H. शक्त, G. पूर्व, I. चक्र। (2) B. G. H. दिव्याल्कै।
304. I. नग for निक suggested by the other Mss.
305. G. H. सुमुखाः for गखपतेः।
306. (1) G. H. षणां परं। (2) B. मित्तिकै, G. H. मित्यके, for the last
word.
308. B. तस्मैरपि।
Colophon:—(1) B षट्पञ्चाश, G. H. नवचत्वारिंशं, I. पञ्चाश। (2) G. H.
इत्यादि मानसारः समाप्तः।

CHAPTER LI
G. H. omit this and all the remaining chapters.
C. omits this chapter.
3. I. दार्वं for दारुजे suggested by the other Mss.
4. I. चोक्तव्यादि, B. चोत्तमादि ।
5. B. कीर्तितः for निर्मितः ।
6. I. शङ्कु, B. शंकै ।
8. (1) B. चित्रांसं for second चित्राङ्ग' । (2) I. साङ्गं, B. सं च ।
9. I. सर्वद्रव्य, B. सर्वाङ्ग दृश्य ।
10. I. द्रव्य for दृश्य suggested by the other Mss.
12. I. वित्येव, the other Mss. भित्तिश्च ।
13. (1) I. चोक्तं for च्चोत्तमं suggested by the other Mss. (2) I. मण्डप,
B. मध्यम ।
16. B. दीर्घरेखैव for दोषरेखैव ।
17. B. चिरमुच्यते स्थावरे मूलस्य जंगमं चोत्तमं भवेत् ।
18. Between the two pādas of this line, I. adds एवं तु दृश्यबेरैश्च ।
20. B. वैशाखं वैष्णवं, I. वैघासं वैष्णवं ।
23. I. लम्ब''''ना for लम्बासने supplied by the other Mss.
24. B. एतत् for एक ।
29. I. चिरं बेरं घनं, B. पीताम्बरधरं ।
31. B. कुंतिका for कुण्डिका । (2) B. च वोमं for वामे ।
32. B. स्रक्सुवंदादिनां वापि, I. स्रक् स्रुव ।
37. B. नालिका !

266 MĀNASĀRA
38. B. स्त्रियं च बल for नोध्यं चलन ।
41. I. वीर, B. चोर ।
44. I. च्छान्तांविद्भूतः, B. श्शास्त्रविद्बुधः ।
49. B. चौर्य्यामाश्रितमेववा, I. दुर्वासकृतमेव च ।
51. I. सर्वे, B. सन्ध्ये ।
52. B. चघरे for चपरे ।
53. The second pāda is left in a lacuna in I, which has been
preserved by the other Mss.
56. I. रजो, B. रत्नको ।
59. B. नलक्रां तलकांतं, I. तालकान्तं ।
61. I. श्वव, B. हून ।
63. B. श्रोभूमी, I. त्रिभूमिं ।
67. (1) B. निष्पा for नीव्या । (2) B. रत्न for रक्त ।
68. (1) B. पक्षं तु for वक्षस्तु । (2) I. कपाल on the margin for साल ।
69. B. करकोटि, I. करोति ।
70. B. पुत्रकोदन for पत्रोदरे ।
72. B. मूलादिवामै ।
73. B. शंख for लम्ब, I. मकर on the margin.
74. B. प्रच्या for प्राचा ।
75. B. कटक for द्रङ्क ।
77. (1) B. चक for चार्क । (2) I. रागं गङ्गा for नाग' गङ्गा suggested by
the other Mss.
78. B. पुष्पं for पुष्करं ।
79. B. च पीत for चान्वित ।
85. I. सर्वाङ्ग for सर्वेषां suggested by the other Mss.
91. B. दशकालं स्यात् त्रयं तु ।
92. B. सकलांगकैः, I. सस्तुलाङ्गकैः ।
93. (1) B. स्थावरजंगमके । (2) I. leaves the second pāda of this line
in a lacuna.
94. B. भिरुत्तोमं मुनीश्वरै(श्वरैः) ।
Colophon :—I. मार्गशयोयनाम for त्रिभूतिंलक्षणविधांनाम suggested by
he other Mss, B. घट्ट ।

CHAPTER LII
C. omits the first 100 lines of this chapter with the remark
यस्मिन्स्थले पत्राणि नवानि न्यूनानि ।
2. B. कलामुखं महाबलं, I. महावृतं ।
3. I. वामान, the other Mss. वाहनं, apparently for वाम ।
4. B. वर्धमानं शिवादिकं ।
10. I. नां च for नामपि suggested by the other Mss.
11. Between lines 11 and 12, I. adds first pāda of line 16 which
is not required here.
13. I. यज, the other Mss. संघ ।
14. B. एवं तु षट्‌विधं ।
16. (1) B., first pāda, दहनं दहभागे तु ।
(2) Between 16 and 17 the following line is added by G. H. B.
वृत्तमान्तं स्यात् प्रत्येकं द्विद्विमात्रात्मकम् ।
17. I. कन्यसा for केचिच्च suggested by the other Mss.
18. I. स्य, B. G. H. स्यात् ।
19. I. त्रिभि, B. G. H. तन्त्रि ।
20. B., second pāda, पादमध्य समं भवेत् ।
25. साष्टादश is apparently for चैकाशीति, compare line 18.
27. B. omits lines 27 and 28—31.
33. B. स्वषत्रिंशांगुलतुंगकं ।
42. B. लिंगं for तुङ्गं ।
43. B. अर्धत्रिपाद ।

268 MĀNASĀRA
44. (1) I. हस्ताङ्गं for हस्तान्त । suggested by the other Mss.
(2) B. नववालिंगपूर्ववत् ।
(2) B. omits the next four lines.
56. B. ऊनविंशा for the first word.
57. B. षट्त्रिंशसतमात्रं तु for the first pāda.
62. B. तत्र तुंगे तु for तुङ्गमाने तु ।
64. B. बुधः for विदुः ।
65. B. स्तावल्लिंगानां for स्थाप्य लिङ्गं वा ।
66. B. अथैर्हस्ताधोमान, I. अथ हस्तादयो ।
69. B. शमपूर्वं न कारयेत् for the second pāda.
71. (1) B. omits this line. (2) I. के for एकैक ।
72. B. बहूनां for बहुधा ।
78. B. नगरं for नागरं ।
79. I. काम, B. तार।
80. B. omits lines 80-84.
85. I. मद्य, B. पङ्क्त्य ।
91. I. पञ्च for मध्य suggested by the other Mss.
92. I. कार for तार suggested by the other Mss.
94. B. त्रिधा for स्मृतम् ।
95. I. सूत्र for त्रिभि suggested by the other Mss.
96. B. नारदादिभिः, I. भागरामिभिः ।
98. B. तत्र पंचैक for चतुष्यञ्च ।
100. B. द्वंश मत्रिंश, I. त्र्यंदशं ।
101. (1) B. कृत्वाराजार्थाधिकं तदंशांशं ।
(2) I. कुल्बेरक्रमात् ।
103. I. वेस्यरन्ती for बेसरादी suggested by the other Mss.
104. (1) B. इतिह लिंगोदयं सर्वभागं ब्रह्मविनोदयं ।
(2) B. omits the next four lines.
109. शिवाङ्क in place of शिवाधिक is suggested by the metre and
the reference.
113. B. omits the second pāda and also the next four lines.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLI 269
114. I. कृतमज for कमलजहरि suggested by the other Mss.
118. B. तुंगमष्टांशकं युगांशकैः ।
120. B. शिरोच्चतम्, I. शतोन्नतम् ।
122. I. भद्र, B. रुद्र ।
123. B. सूत्र for रुद्र ।
124. I. श्रामं, B. आद्यं ।
125. (1) I. चाष्टायामं, B. साष्टाग्रं । (2) B. मध्यभागके ।
126. B. चांगके for चाग्रके ।
127. चतुः is obviously for एक as suggested by lines 129, 132.
129. B. लिंगानि मूलके । The addition of मध्य is suggested by
both the metre and the context, compare lines 124—126.
132. B. विशाले for शिवांशे ।
133. B. दापोड ।
134. B. स्तावसानं ।
135. B. मुक्तानि तदङ्गैः ।
136. B. पंचषट् and omit विस्तृते, I. पञ्चपञ्च ।
139. घिट is apparently for घट, compare the preceding and
the succeeding lines.
140. B. वर्तितंतुमिव ।
141. (1) B. बुपादभुतारथश्च वृषाकृतिस्तथा । (2) त्रिपुरुष is apparently for
त्रिपुरघ which is an epithet of शिव ।
143. B. कबंतः for वर्खतः ।
144. B. पूजायां शततुंगं ।
146. B. क्ष्म्यारयशेषं for कृत्वार्यंशेन ।
148. B. उच्चैकार्धभाग, I. leaves in a lacuna र्धभागं ।
151. B. तस्योर्ध्वपार्श्वभूमयेत्व ष्टकांतकं ।
152. B. कुर्याद्वेषा द्विकांतं तु ।
156. B. लिंग यद्दारुग्राम्ये ।
159. B. इधैंहस्तात् ।
160. B प्रागुक्तवत्सरे, I. प्रागुक्तवन्यस्थले ।
162. B. omits lines 162—164.

270 MĀNASĀRA
169. I. स्व, B. श, C. स्य ।
172. C. देवबदोक्तवत्, B. देवयदुक्तवत् ।
173. I. धारनीला B. दर शिव, C. द्वारे नोल ।
174. I. चोक्तं, B. चेन् ।
178. B. द्वारमिति, C. दारुमिति for धारमिति ।
185. B. C. कर्परानुचरैः for कर्तारन्तु ।
186. (1) I. मागश्चैवौ, B. मार्गके वो । (2) B. पश्यते for पार्श्वे तु ।
187. After this line C. omits 141 lines, with this remark :—
अस्मिन्स्थले पत्रचतुष्टयं न्यूनं ।
188. B. रससारोद्य ।
189. (1) B. पारायारटिका ।
(2) B. अनुलापविशिनां ।
190. B. वर्जयेत्सा, I. वर्खयेत् ।
193. I. यक्षं, B. अद्यं
198. (1) B. शिला सर्वे स्त्रीपुंशिला । (2) I. सूत्रं for सर्वाः suggested by the
other Mss.
199. B. शिला स्वगौ for षड्व ।
200. B. first pāda, भागंतं च शिलासत्वे ।
202. B. चां दिक्षुपरे भवेत् ।
205. I. काशि, the other Mss. कीर्ति ।
208. B. बहराग्रत्यग्रं स्यान्नपुंसकमूदाहृतं ।
209. (1) B. कांस कार्दा । (2) I. श्रो for स्त्री suggested by the other
Mss.
210. B. राजवंश्यांदा for the first expression.
211. B. नीचानोच, I. नीध्रमनो ।
212. B. दालिर्दा for तालध्वनि ।
213. (1) B. निषार्धा for महिषध्वनि । (2) I. वृक्षः may be for वृद्धा ।
214. (1) B. कार्धोनि । (2) B. यवनास, I. यावना ।
215. I. रुक्षा apparently for शाली ।
223. B. स्वस्थरेखां च ।
224. (1) B., second pāda, शेषमहंगता (ता) कवत्, मर्यभवनमिति स्मृतम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LII 271
225. I. omits lines 225—227 which have been preserved by the
other Mss. and fit in well.
228. I. मद्भुतमिति B. स्वयम्भुरिति ।
231. B. omits lines 231—232.
235. (1) B. सुप्रयुक्तं । (2) I. स्वस्तिका, B. सशिखा ।
236. B. शर्कराकारं प्राक्षाकारं तु ।
237. B. नदोतुरं, I. नग्दंर्भं ।
240. B. मानुषं कुंकुखुवाकृतिः ।
242. I. चत्रि for षद्धि suggested by the other Mss. and the context.
243. B. एवं ताराद्यर्के(गः) स्यात् शेषमानं तथाकवत् ।
244. Compare line 267.
246. B., second pāda, नाहपीठविशालवत् शालकम् ।
251. B. चतिकरूपं नलिनंग्रयुक्तं दैव्यं स्वायम्भुरुच्यते ।
252. B. तत्र स्वयम्भुलिंगे तु विरूपं च विशेषतः, I. मन्त्रबयूरम्भुलिङ्गेतु नररूपं चेत् ।
253. B. सम्यक् सूत्रे च सं, I. सम्यगुकजनं ।
254. I. लिल्ह, B. लिहू ।
256. I. यावत्यो, B. सौयद्ये ।
257. B. लिंगे तद्गार्बत for the first pāda.
258. B. नाभेरूजगायते ।
259. B. वक्तं, I. वर्तं ।
260. B. निजाकृतिः, I. निशाकृति ।
261. I. न्योष्ठ, B. दीप्ति ।
264. I. स्वात्मा, B. घात्मा ।
265. B. नवखेषु च रत्नेषु ।
266. B. शेषमान गतोकवत् ।
268. B. कलिनाग्न परित्यज्य किंचिलंधं ।
271. B. घटितं चैकभागं स्यात्, I. कलितश्चोच्चय ।
272. B. नंददुर्गे सूक्ष्मपद्वर्जं । युशिलाभवेत्, I. second pāda ............बकि
शिलाभवेत् ।
274. I. वि for वत suggested by the other Mss.
276. B. युक्तं हि ।
278. B. घतं नार्थं for तन नाहं ।

272 MĀNASĀRA
279. B. पतेन for यवेन।
281. B. भूनां, I. भूना।
282. B. शुद्धपीठो।
283. B. मानं वियुक्तं च न कुर्यात्, I. मानेन युक्तं चेत्।
284. I. तन्नं भर्ये स, B. तन्निभिर्यव।
286. B. त्रयं त्रयं।
288. I. इशुभायादि for यथाभागादि suggested by the other Mss.
290. B. omits lines 290-293.
297. B. प्राखालोतारमेव च।
298. B., second pāda, खात्तादाशिका।
300. I. संशये तु for स्वयम्भुव suggested by the other Mss. and the
context.
304. (1) I. चोर्ध्वगोवार्धः, B. चोर्ध्वधोबुद्धो। (2) I. पट्टसंमसरोरुदै।, B. पट्टजन्म
सरुहं।
305. B. द्वेक for चैक।
306. I. र्धनां for द्व्यंशं suggested by the other Mss.
308. B. चमद्यो, I. ग्रद्यो।
309. (1) B. सर्वांगाधिक। (2) I. धमो, B. यन्म। (3) B. मानयेत्।
310. B. रोक्त्वं for रोदयं।
311. I. वद्ववेत्, B. वर्जयेत्।
312. (1) B. पीठमध्ये तु कर्तव्यं; रन्ध्र for गन्ध is suggested by the reading in
line 317. (2) B. नाभस्य।
313. B. द्वयंशं तत्पातयेत्।
314. B. चैकारूपाधिके, I. leaves लिङ्ग in a lacuna.
315. I. स्वात्मा, B. चात्मा।
317. B. पदर्थेनं for परितो रन्ध्रे।
322. B. स्वर्क्ष चैव प्रपीठं।
323. B. वज्रलिङ्गेषु।
326. B. अथवा रत्नपीठं वा पीठमानं तु लिंगके।
327. B. वज्रादीनां च रत्नै(त्नै)श्च लिंगादीनां विशेषतः।
328. B. पवञ्चं for एककक्षं।
329. I. निमिति, B. न्यन्यानि।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LII 273
330. B., second pāda, चैकलिङ्गे प्रकल्पयेत् ।
331. In place of this line B. has the three following lines :
मध्यद्रत्नैश्च यल्लिङ्गानां वत्साभ्ये नैवनामकं ।
नवरत्नैश्च संयुक्तं लिंगं यद्वत्तलिंगकं ॥
स्वयोनौ रचिते लिंगे पीठंरत्नादि योजयेत् ।
334. (1) Before this line C. notices यस्मिन्स्थले पत्रचतुष्टयं न्यूनं and
omits the preceding part of this chapter.
(2) B. C. बाह्यं for नाह । (3) The second pāda, B. शिष्यस्ताथामवेत्,
C. स्यदा भवेत् ।
336. I. पूजलिङ्गायां, B. लिङ्गपूजायां ।
341. B. मुक्तवह्माचनं विदुः, C. वह्नामनं घूनं ।
342. B. सवाशां तु for प्रशस्तमिह, C. omits this word.
344. B. बाँगुडे, C. गुले ।
345. (1) C. पाद for बाध (2) I. विष्ठे, B. पृष्ठे ।
346. (2) B. तक्षणोका, C. क्षखिका । (1) I. रजे for रचेत् suggested by
the other Mss.
350. I. मानन्य for मानं च suggested by the other Mss.
351. I. यद्याश्च for बंधाष्ट suggested by the other Mss.
352. (1) I. साष्ट for चाष्ट । (2) C. तुंगे, I. omits this word.
(3) I. नन्दहान्या for भिविहन्यात् suggested by the other Mss.
360. B. C. रशुभं for रूपं ।
364. I. वृद्धिमे for वृद्धिः suggested by the other Mss.
369. I. दारुबत for दारिद्र्यावहं suggested by the other Mss.
371. I. जमाद्गश्चेद, B. जम्महग्वेद, C. हृक्मेद ।
372. (1) I. दक्षाभौशीरी, B. क्षामौम गौरी ।
(2) I. कृतियं भुक, B. कृतं न्यभुक, C. कृतिमंश (3) B. इधि, C. रिदौ ।
373. B. धूपं शुभ्रं घोरं चाधनं वेष्ठामेव च ॥
I. प्रपञ्च्चहृढवोरं चाधनञ्चप्रक्ष्मिमेव नन्ददोषं भुक्ति which appears to be a
confused mixture of the following lines.
C. धूपे । चंद्रविरां चंदनं प्रेष्यात्ममेव ।
374. (1) B. ध्रुवधं व्यंदिरं, C. भूपदं न्यंधोरं ।
(2) B. C. omit भुक्ति । (3) B. मुक्तिं, C. मुक्ता ।
375. I. राभ्या for राधा suggested by the other Mss.
Colophon :—B. एकोनषष्ठितमो, C. leaves this in a lacuna.
18

CHAPTER LIII
7. I..........न्तेमा for पीठन्तन्मा supplied by the other Mst.
10. B. C. परिणाहस्य, I. पूर्वनाहस्य ।
12. I. संमबं, B. संप्रहं ।
13. B. C. अन्यस्तु ।
15. B. C. तदेकांशराधिकविष्णुमानपीठोदय भवेत्, B. द्वयोद्विते, I. omits अधिक ।
16. (1) B. C. पूजांशं स्यात्तदधोदेशे for the first pāda.
(2) B. वैष्णवांशैरथवाश्रितं, C. वांशत्पूजाश्रीकं ।
25. I. शेषन्तु, B. तु शेषं स्यात् ।
26. B. कृत, C. घृत, I. घृत apparently for वृत, as suggested by line
298 of chapter LII.
27. घृत for वृत, see note under line 26.
30. C. प्रथमेइच ।
33. B., second pāda, लिंगपीठं च विस्तृतं ।
36. B. त्र्यंगं, C. त्र्यंशं च वृत्तकं वा ।
37. I. सासा..........ध्र्धे, B. तस्याधो चार्धाध्र्धे, C. कुंभस्य च परितश्चाधो ।
38. C. कार्येन, B. विकाशन for कार्येन ।
39. I. leaves in a lacuna पूर्ववत्पीठं श्रीविशाल which has been supplied
by the other Mss.
43. I. ..........शं, B. वस्तुतुङ्गवशावेशं, C. यत्तुंगस्यवशादेशं ।
44. I. तारादिभीमं, B. C. तारादिनिर्गमं ।
47. I. वेधरे (in both the places) for बेसरे suggested by reference and
the other Mss., B. वेनरे ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LIII 275
48. B. C. द्वारा, I. धारा in both the places, see also line 55, the in-
tended word seems to be यन्त्र, compare chapter XLIII 123-124.
49. I. लिङ्गके may be for पीठकम् ।
50. B. तत्तद्यक्षिम्वरा, C. तस्यदक्षिवता, I. शिराकारं ।
52. B. C. लीङ्गादीनि ।
54. B. उत्तरे च व्यासार्द for the first expression.
55. B. C. द्वारा for धारा । Compare note under line 48 above.
58. (1) B. C. तारा for तार । (2) B. C. गेहम्, I. देहम् ।
59. (1) C. देहं for गेह । (2) B. C. त्रिधैक ।
(2) I. कुर्य, the other Mss. कुड्य ।
60. I. पिवशाल for पीठविशाल suggested by the other Mss.
Colophon :—B. C. षष्टितमे ।

CHAPTER LIV

1. B. चिन्हं, C. हृत, I. चित्र ।
2. C. भूषखी, I. भूषखम् ।
3. I. भ्रमकर for भ्रमरकं suggested by the other Mss.
4. (1) B. omits lines 10—14.
   (2) C. मौल्यानां for मौक्त्येन ।
5. C. पौर, the other Mss. चूड ।
6. I. मौल, the other Mss. मौक्तिक ।
7. (1) B. निष्पं, C. निर्यं, for नीचों । (2) B. पट्टियुक्त्यापि ।
8. B. पादजालं पादजंघा, C. पादजालांगुजांगांगं ।
9. I. कोत्तर्य, B. कोत्तरोय, C. कोर्त्तिर्य ।
10. B. C. नव्यसंदेशं ।
11. I. राक्ष for चाक्ष ।
12. C. महस्य पार्श्वे तु for पितामहं सव्यपार्श्वे ।
    30 (1) I. रक्त, B. रत्न । (2) B. omits the second pāda and also the
    four lines following.
13. (1) C. करौ मकुट ।
    (2) By some confusion I. repeats here lines 31—33.
14. For तश्चोत्त, B. तस्योत्त ।
15. I. B. शुङ्गकोण स्थि. C. दपाङ्गकोण स्थि ।
16. C. द्विजमं, I. leaves the second pāda in a lacuna which has been
    supplied by the other Mss.
17. I. चा ⋯ for अथवा supplied by the other Mss.
18. B. omits lines 48—81.

CRITICAL NOTES : CHAPTER LIV. 277
50. (1) C. कुचतनै । (2) I. केकैः, C. रलैः।
(3) Before line 51, C. adds the following 51 lines which
apparently belong to a chapter dealing with the illustrations of the
tāla measures.
उष्णीषात् पादपर्यंतं हारांतरं शतांशकम् ।
उष्णीषं तु चतुर्मात्रं नेत्रांतं तु युगांगुलं ।
पुटांतं वेदमात्रं स्यात् मात्राक्षा मेढ्राग्रं तु सोमकं ।
तत्समं भागानुभागं स्यान् मूर्द्धीर्ध्वं मुखद्वयं ।
जानुकंठं समा कुर्यात् जंघा च चोरुतुल्यकं ।
पादजानु समोच्चं स्यात् देवमुच्चंमानयेत् ।
अंगुष्ठात् पाष्णिपर्यंतं तलंशो (वो) दशमात्रकं ।
चतुर्विंशतिमात्रं स्यात् ......... सोमकं ......... स्यते ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्यात् प्रकोष्ठमष्टादशांगुलं ।
मध्यांगुलाग्रसीमांतं तलं द्वादशमात्रकं ।
रुद्रांशं मुखतारं स्यात् गलतारं युगद्वयं ।
वत्समं बाहुमूलं स्यात् जानुविस्तारं तत्समं ।
बाहुपर्यंतविस्तारं षट्त्रिंशांगुलं तथा ।
कुक्षियोरंतरं वापि विंशमात्रं प्रशस्यते ।
मध्योदरतारं च पंचादशांगुलं भवेत् ।
श्रोणिदेशविशालं स्यात् सप्तादशांगुलं भवेत् ।
नवाधिक्यं दशांगुल्यं कटिदेशे विशालकं ।
ऊरुमूलविशालं स्यात् द्वादशांगुलमिष्यते ।
वृत्तमध्ये विशालं तु सार्द्धपंक्तांगुलं भवेत् ।
जंघामूलविशालं तु सार्धसप्तांगुलं तथा ।
जिह्वामध्य षडंगुल्यं विस्तारं तु युगांगुलं ।
नलकां गुल्फविस्तारं सत्रिपादाब्धिमात्रकं ।
सार्धवेदांगुलं पाष्णिविस्तारं परिकीर्त्तितं ।
पञ्चवाधिकपंचांशं प्रपादं विस्तारं भवेत् ।
तलाप्रातारं शरांगुल्यां वेदांशांगुष्ठदीर्घकं ।
द्विमात्रं तस्य विस्तारं तारार्धमं नखविस्तृतं ।
तर्जन्यंगुष्ठ तत्तुल्यं दीर्घे विस्तारमंशकं ।
त्र्यंगुल्यं सार्धपक्षांशं मध्यंगुल्यं च त्र (१ ऋ) ये पादै ।

278 MĀNASĀRA
मध्यमादि कनिष्ठांतं दोर्घमेव प्रस(श)स्यते ।
विस्तारं सप्तषडुपंच यवमानमुदाहृतं ।
तदर्धं च तदर्धं च नखविस्तारमुच्यते ।
बाहुमध्यविशाले तु सप्तांशं कूर्परं तथा ।
वेदांगुल्यं प्रकोष्ठां च र्माणबंधं त्र्यंशकं ।
त्रियंशं सार्द्धं पक्षांशं षडंशं तलमूलां चा ।
तलाग्रांतरं युगांगुलं ।
तलदीर्घं षडंगुल्यं शेषांशं मध्यमांगुलं ।
सार्द्धपंचांगुलं दीर्घं तर्जन्यनामकाद्वयो ।
सार्धपंचंगुलां दीर्घं कनिष्ठये तत्प्र(द)थापि वा ।
अंशं षड्यवं सप्तषड्यवं चतुर्यवं क्रमात् ।
अंगुष्ठादि कनिष्ठांतं विस्तारं परिकीर्त्तितं ।
स्थूलमूलं कृशाग्रं तु युक्तमानेन योजयेत् ।
अग्रे त्रिद्विभागेन नखतारं प्रशस्यते ।
तच्चतुर्भागमाधिक्यं नखताया(र)मुदाहृतं ।
ए(ये)कद्वित्रियवं वापि नखाग्रं कारयेत् सुधी ।
अंगुष्ठेव च द्विपर्वं स्यात् त्रिपंचांचान्यदंगुलैः ।
ज्ञानरेखादि रेखैश्च कुर्यात्तत्तलमध्यमे ।
केशांता दक्षिणे सूत्रांतं भ्रू(सु)वोर्मध्येभूवक्षिति ।
अक्षायामद्वयंगुलं तदर्धं तस्य विस्त्रि(स्तृ)तं ।
भू(भ्रु)वायाम युगांगुल्यं द्वयविस्तार मागिकं ।
द्वयंगुलं पुटपर्यंतं नासिका विस्त्रि(स्तृ)तं भवेत् ।
तदर्धं मध्यविस्तारं तदर्धं स्यात्······तदमांगुलं ।
51. (1) चन्द्रवीर is apparently for कृन्नवीर, see chapter L, lines 35—36.
(2) C. स्यात् स्वर्णरलो, I. वशीरक्त ।
52. C. केयूरकटकटकं स्वखैवणं पूरमसंयुक्तं ।
55. C. कुर्याच्च व्यचलं भवेत् ।
59. C. मालादि संभूष्या मूलादि संह्हो ।
60. C. हस्ते च दिंद्रिकं ।
66. C. कुर्याच्च द्वाराद्ययेत् ।
71. C. लंबरं ।
75. I. मन्दिरा, C. मन्दिराः ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LIV 279
81. O. मानयोर्दश।
86. I. परिदं for वरदं suggested by the other Mss.
87. B. C. गोपाला, I. गोवाला।
89. (1) B. दीर्घतीक्ष्णी, C. दीर्घकर्णी।
(2) I. महोदरो, the other Mss. मनोहरा।
90. B. चाक्षशृंगोद्भवमाभवेत्।
C. चाक्षश्रीगो····भवेत्।
I. श्वे·········शोद्भवमाभवः।
91. B. मध्यं कांचोललं मवेत्, C. omits this.
92. (1) I. विशनबाह्य च ग्रोव, B. विशालास्य सुग्रीव। (2) B. टुंद,
C. तुगय्य for तुवंड।
(3) I. स्फि for स्फि suggested by the other Mss.
93. B इंदु for वृत।
94. (1) C. omits the lines 94—97.
(2) I. ग्या for याँ suggested by the other Mss
98. B. कोत्तरोय, I. कोत्तयै।
103. B. C. शाखो for स्याते।
104. B. C. दंतिलंबुकरा, I. वामदन्तिकरा भवेत्।
107. I. ईश for दङ्ग suggested by the other Mss.
110. I. वाद्यते for वक्ष्यते suggested by the other Mss.
113. I. भवत् for भय suggested by the other Mss.
116. (1) B. केचिद्गलनिहस्तुंगं।
(2) C. notices here यस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं, and omits the next
35 lines.
117. B. मटकतान्वितं।
119. I. पृष्ठे देवी, the other Mss. पृष्ठे वेदि।
121. B. हस्ताग्रे।
122. B. वालिनाभयं।
127. B. मषेाचो for माहेन्द्रो।
134. B. प्राक्वक्त्रास्या, I. पीश्ववतीं (वक्तो) स्यात्।
135. B. किरीटं मकुटं तथा।
136. B. भैरवी बर्गेरालका।

280 MĀNASĀRA
137. B. महकं ।
139. B. चिन्हश्रुत्य ।
142. S. सत्यवाहमकरोपरि, I. दामपरे ।
143. (1) B. घरे पार्श्वे, I. परापार्श्वे । (2) B. कंचुकी, I. कुचामौ ।
148. B. भयांडजौ ।
149. I. संक्त, B. संयुक्त ।
150. B. C. omit lines 150—151.
163. B. चैव, C. सर्वे for सव्ये ।
171. B. C. चार्थेकंचुल ।
173. For भङ्ग, B. C. पद्म ।
174. B. स्थानकं देवीमांप्रकारञ्जुभावहेत् ।
C. नके देवी समांशे रुजभावये ।
I. समाकौ कञ्जु भावयेत् ।
175. C. त्रिनेत्रा ।
181. I. मूर्ध for मूर्ध्नि suggested by the other Mss.
183. I. ध्येर्स for र्ध्वाधो suggested by the other Mss.
188. B. C. मानके ।
189. B. भद्रयो, C. मंगलद्वये ।
190. B. पुटे सव्यक चक्षु, C. पुटासस्य कुचाग्र, I. पुटासव्यकसाक्ष ।
192. B. निष्ठोकुष्ठतासने च, C. श्रेष्ठकुष्ठमानसेन च..... ।
Colophon :—B. एकषष्टितमे, C. leaves this in a lacuna.