मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CHAPTER LV

1. (1) I. सुगञ्दर्दाधनकध्यानां for सुगतजैनकादीनां, B. जनकध्यानां C. स्ता-
   त्तिकं धून ।
   (2) B. मानपूर्वकं, I. पूर्वना(मा)नकम् ।
2. (1) I. सादिष्ठा for धुना मा suggested by the other Mss.,
   B. चापिमा, जातिमा ।
   (2) C. omits the next four lines.
3. I. विमानं च for मानंचापि suggested by the other Mss. and
   the context.
4. Lines 4—6 which are suggested by reference and supplied
   by the other Mss. are missing in I.
5. (1) C. यत् for तत् । (2) I. कं मानमु for मुन्मानमु suggested by the
   other Mss.
6. C. न्तरेनोप, I. षवान्तरोप ।
7. I. च हितोच्यते, B. चाभिद्यो, C. चाभिदो ।
8. I. माडू for मानं suggested by the other Mss.
9. Lines 12—14 which are suggested by reference and supplied
   qy the other Mss. are missing in I.
10. (1) C. वस्तु for हस्त । (2) B. तार for ताल ।
11. B. C. देवं तु, I. एकन्तु ।
12. I. न्यसम्, C. न्यकम् ।
13. B. C. वरं for समं ।
14. B. चोत्सेदो(? घ)दय ।
15. B. कांशादिकं तु स्यात्, C. —धिकांतं ।
16. I. जबमानमु, B. C. देवन्तुचो ।
17. (1) B. omits lines 40—43.
    (2) C. बेरं स्यात् for the last word.
18. I. हर for हन्य suggested by the other Mss.
19. C. स्यादेवं तु चोत्सबो for the first pāda.
20. B. चाध्यायार्थं च, C. चाधाद्यर्घासि ।
21. I. तुङ्गदावामे वस्तुमारादि for जङ्घमां दोनां शुभायादि, suggested by the
    other Mss. C. शुभायादोन् ।

282 MĀNASĀRA
51. B. जाहंशां च, C. जात्यहर्जासंचास्यात् ।
53. (1) I. गतं, B. C. ततः । (2) I. म, B. C. चा ।
55. (1) I. षड्ङ्कुरं for षडङ्गुलं suggested by the other Mss. (2) B. ह्येनं,
C. ह्येवं, for चैवं ।
58. C. तदंनाहं, B. तन्म्मानं ।
60. I. दलं for द्व्यङ्गुलं suggested by the other Mss.
61. B. omits this line.
64. I. दूगेहलक्षा for देहलक्ष्या suggested by the other Mss.
68. (1) I. त्रयोस्त्रिंशद्व्यङ्गुलान्तं, but by following the rules as given in
lines 64, 66, the reading should be as in the text which has been taken
from the other Mss.
(2) B. C. न्मात्रांगुलेन ।
69. (1) C. चायात्यंश, for जात्यंशकं । (2) B. C. विवर्धयेत् for विवर्जयेत् ।
70. I. मुत्त, B. C. चाक्त ।
72. C. मुंडाकारं for मुखतारं ।
74. I. leaves in a lacuna ऋजुकारं which has been supplied by the
other Mss.
76. B. C. परात्मकं ।
79. C. adds भवेत् at the end ।
80. (1) B. सगतेन्द्र । (2) B. C. परेस्सह ।
81. C., second pāda. देवांगैसस्हसेवितै।, I. सङ्गेस्सहदवेते ।
B. सदिक ।
82. I. मन्मत्रा, the other Mss. वर्त्या ।
84. B. चामरोश्चित, C. चामारोञ्रित, I. चामरौक्षत ।
85. C. यत्रि त्रियांत, B. क्षुश्यांत ।
87. B. जिनां च हृपाश्वके, C. दोमं च हतपार्श्वकं ।
88. C. B. पंचवर्ण, I. पञ्चपरमेष्टौ ।
89. C. जनदेवांगमानयेत् ।
92. C. सर्वे, I. सम ।
94. (1) I. शिर for जिन suggested by the other Mss.
(2) B. कुर्याच्छेषं यतोक्तवत् ।
C. येवं च जिनदेवारे चननित्ययुक्त विशेषमार्गतोत्त(क)वः(वव) ।
Colophon :-B. C. द्विषष्टितमे ।

CHAPTER LVI
2. (1) B. दैव्योस्यजि, D. रजि, C. देवारे चिरं ।
(2) B. D. बौद्धदेवो, बौद्धस्य, I. स्थानकं ।
4. (1) I. शत्वर्थ for शश्वत्थ suggested by the other Mss. (2) I. नया
for तथा ।
5. D. वक्ष्य for यक्षे ।
6. I. तुङ्गघोषं on the margin under interrogation.
8. B. C. लाघवोदर, D. लाघवोधर ।
10. B. मौक्तिकं, D. मौथिकं for मौलिकम् ।
13. B. C. बौरं, D. वीरनाम, I. सार्थंकं च सदना ।
14. I. leaves in a lacuna स्थावरं जं which has been supplied by the
other Mss.
15. (1) I. सार्थदि for चार्थं चि suggested by the other Mss.
(2) D. चित्रभूषमथा ।
16. (1) B. C. पर्वे, D. पट्टे वा चित्रिके, I. पोठे ।
(2) B. D. किटि च, C. कटि, I. कीर्ति च apparently for मृत्तिका
compare Chap. L. 2-4. (3) B. कर्करा, D. कुकरा, for शर्करा ।
17. I. leaves in a lacuna कारये which is supplied by the other Mss.
18. I. शङ्गमवत् for the last word suggested by the other Mss.
Colophon :—B. D. त्रिषष्टितमो, C. leaves this in a lacuna.

CHAPTER LVII
6. B. C. दशतालेन ।
9. B. पिंगलं चैव, C. पिङ्गलवर्णे for पीतवखैकम् ।
10. B. omits lines 10—11.
12. I. मौलिनाम् for मुनोनाम suggested by the context and the other Mss.
13. B. कुंबिकारं भवेत्कुक्षि एवं संपूर्णशोभितम् ।
C. कुब्जाकारं बृहत् कुंच वपु संपूर्णे ।
14. C. मन्यत्सामान्य, B. मंल्यत्वामान्यसे। दपं ।
15. I. मौली for मुनो, B. C. मौनि, see note 12.
16. C. कमंडलुं for पुस्तकम् ।
17. I. मौलिनाम् ।
21. After this line C. omits 34 lines with the remark अस्मिन्स पत्रमेकं न्यूनम् ।
22. (1) I. leaves in a lacuna भूतां which has been supplied by the other Mss.
(2) शूर is apparently for श्रोणि as suggested by the context.
23. B. स्यात् जंघादि घोर ।
24. B., first pāda, पादं जानुसमुच्चं स्यात्, I. ग्रीवतारं शरांशं which is a confusion with lines 20 and 28.
25. I. त्कोष्परं साधु, C. कूर्परं चार्थ, B. सार्थं ।
30. I. तद्विशादृ for न्तं विशालं suggested by the other Mss.
31. B. मध्यगत for मध्योदर ।
32. B. केदारे for कटितारं suggested by the other Mss.
34. B. नलताल॑ ।
35. B. बहिरग्ने, I. बाहुग्रीव (रप्र, on the margin).

ो (one stroke above, one after).
Consonant 2: looks identical to consonant 2 of word 1!
Wait, what if word 1 is श्रोत्र? But why does consonant 2 look like त्र or व?
Wait, look at त्र: in Devanagari, sometimes त्र is printed as त्र. But here, look at the shape: it has a straight vertical line on the right, and on the left, a semicircle attached: that is literally the letter व!
Wait, BOTH words end in व?
श्रोव for योव?
Wait, what if it's श्रोत्र for योत्र? But both end in the exact same letter!
Wait, is it व or त्र?
Let's look at त्र anywhere else on the page:
Line 10: भ्रष्टताल - has भ्र.
Line 14: चतुःषष्टितमो - has च, तु.
Line 37: त्र्यर्धीशं - has त्र्य. Notice the त्र in त्र्य has two diagonal strokes (<).
Now look at line 48: the letter has a ROUND loop! It is definitely व!
Wait, why would it be श्रोव for ...?
Wait, could the

"विग्रहधारिखां" vs "विग्रहधारिणां":
Wait! In line 23:
"हरितकिरणवोखा" vs "हरितकिरखवोखा"?
Wait, look at the word:
Is it "हरितकिरण..."?
In Sanskrit: "हरितकिरण..." (green rays/harita-kiraṇa)!
Wait, why is it printed with 'ख' or 'ण'?
Wait, in Bengali or Nagari or some fonts:
Wait! In some Nagari types (like Nirnaya Sagar Press or Calcutta editions):
Wait, look at 'ण':
How is 'ण' printed in Calcutta Bibliotheca Indica?
Look at "दारुणम्" in line 10:
द, ा, र, ु, then look at 'ण': it's three vertical-ish elements or a loop?
Wait, in "दारुणम्": it's 'ण'!
Now look at "धारिणः": wait, after 'रि', is it 'ण' or 'ख'?
Wait, it has a loop at top left, curve down, loop at bottom left: that is KH! ख!
Wait, why would it be धारिखः?
Because in Bengali script, 'ण' and 'ख' or in Sharada/Nagari: scribes confuse 'ण' and 'ख'!
Wait, no, look at line 10 in the image very carefully:
"10. I. दारुणम्,

CHAPTER LIX

1. C. सम्यक् for सर्वं ।
2. B. तद्वशाम्मानगुह्यते, C. तद्विशालारमानगृह्यते, I. द्वादशमान ।
3. B. I. omit lines 3—6 which are supplied by the other Mss.
   and are required here.
4. I. ध्यान, B. C. ज्ञान ।
5. After this line C. omits the next 45 lines with the remark
   अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं ।
6. B. लानोत्तराशतांशकं ।
7. B. omits lines 15—18.
8. I. देव for वेद suggested by the context.
9. (1) B. तत्समं भानुभागं । (2) I. पौरु for चोरु suggested by the
   other Mss.
10. (1) B. जानुकखे(खं)समं कुर्यात् जंघा च चोरुतुल्यकं, I. कर्ण च । (2) I.
    द्रुवुकम् for तुल्यकम् suggested by the other Mss. (2) I. तुद्रुकम्.
11. I. देव for एव suggested by the other Mss.
12. (1) I. पाशु for बाहु suggested by the other Mss. (2) I. शंघाऽङ्गुलं
    for शाङ्गुलकं suggested by the other Mss.
13. B. मध्ये धरातारे च द्विमात्रं तत्र ।
14. B. त्रिसप्तदशां ।
15. Between 32 and 33 B adds one line:—
    उपमूलविशालं तु द्वादशांगुलमिष्यते ।
16. B. सार्धपंचा ।
17. (1) I. कुल्य for गुल्य suggested by the other Mss. (2) I. घञ् for
    अङ्घ्रि।
18. B. षट्भागिकं च, I. षट्द्वयाधिक ।
19. B. द्विपलं तस्य for द्विमात्रं तत्र ।
20. B. अंगुल्यं for the first word.
21. B. माधिक for मादिक ।
22. I. नव for नख suggested by the other Mss.
23. B. च कलाग्रं for चार्धं तारं ।
24. B. नामिकोदयं for नामिकाद्वयं ।

288 MĀNASĀRA
51. (1) B. साधमष्टा for सार्धवह्नग। (2) I. कनयोः for कनिष्ठयोः sugges-
ted by the other Mss.
52. B., second pāda, सद्यवं तु यथाक्रमं।
54. B. वृत्त for उक्त।
55. B. संध्रि द्वित्रि for अग्रे च त्रिघ्रि।
56. B. तच्चतु for त्रिचतु।
62. I. श्रुवा for कर्ण suggested by the other Mss.
64. Between lines 64 and 65, I. adds इति उत्तमं नवतलं समाप्तम्।
65. I. तद्धि for सहि suggested by the other Mss.
66. B. पंक्तितालकम्, I. पादतालवत्।
70. I. त्त' ह for त्ताद्ध suggested by the other Mss.
71. I. त्यर्थ for व्यर्थ suggested by the other Mss.
72. (1) I. कर्णे हृदयमानं, B. कर्णात् हृदयान्तं।
(2) I. नाम, B. नाभि।
73. I. वा, B. वार्थ, C. सार्धं।
74. B. मेटयायूह, C. मेटादि ऊरु।
77. I. हत्का for हिक्का suggested by the other Mss.
78. I. कोबरं for कूर्परं suggested by the other Mss.
79. I. भागां, B. भान्त्वं, C. पंक्तिशकं तथा।
81. (1) B. C. बाहुजानुश्च तत्समं।
(2) I. मतक्यैसम् for च तत्समम् suggested by the other Mss.
83. B. C. कक्षांतरमुदा, I. कन्थरे।
90. C. वेदमंगुष्ठ, I. षडङ्गुल।
92. I. त्समु, B. C. त्त्वि।
93. B. C. स्यात्नुस्य तु।
94. I. omits the second pāda of this line and the first pāda of the
next, which are required by the context and preserved by the other Mss.
96. (1) I. मध्या for मध्याङ्गुला suggested by the other Mss.
(2) I. समातृकम् for रूपमात्रं suggested by the other Mss.
98. The presence of व before द्वर makes it certain that the correct
reading should be वन्हरडगुलं
99. I. शुभ for युग suggested by the other Mss.
Colophon :—B. पंचषष्टि।

CHAPTER LX

1. I. leaves in a lacuna वाहनानां supplied by the other Mss.
2. I. भास for हंस suggested by the context and the other Mss.
3. I. विचित्रो for द्वित्रयो suggested by the other Mss.
4. I. उक्तवन् for उत्तम suggested by the context and the other Mss.
5. (1) C. षडंशेन । (2) I. नलो for गलो suggested by the other Mss.
6. C. युगांशकं for द्वयांशकम् ।
7. B. C. प्रोक्तं स्यात्, I. प्रोक्तश्च ।
8. C. स्यात् दुत्तारं for उरस्स्थानं । (2) B. omits the second pāda and
   the three following lines.
9. C. तदुत्तारान् पुच्छमूलात्, I. तदुरात् ।
10. C. तद्विस्तार ।
11. I. वन for घन suggested by the other Mss.
12. B. सवृत्त, C. omits स, I. सवृत्तकम् ।
13. I. प्रत्यर्थी for प्रय्यर्थी suggested by the other Mss.
14. I. वरदो, the other Mss. पुरतो ।
15. (1) I. द्विद्वि, B. चद्वि । (2) B. I. अयां, C. अयामं ।
16. I. कन्यसादङ्गुलात्तावदर्धान्यङ्गलानि च, B. C. अध्यर्धाङ्गलतारं
    तदर्थमन्याङ्गुलानि च ।
17. (1) I. भास्या, B. C. अस्य for प्रास्या । (2) I. च for त्रि suggested
    by the other Mss.
18. I. लम्बनम for लं घनम् suggested by the other Mss.
19. I. वल्ल for वल्ली suggested by the other Mss.
20. (1) B. शक्तांनां for मृत्तीनां । (2) B. दोलयानां च, C. डोलायते......... ।
    I. डोलावाद्यश्च ।
21. B. पत्र युक्तं, I. वल्ल ।
22. I. स्तभूत्वम् for संभूपम् suggested by the other Mss.
23. I. ॰॰॰ज्यम् for मूर्य्यम् suggested by the other Mss.
    Colophon :—B. षष्टिपष्टितमो, C. leaves this in a lacuna, I. बाहनविधानं
    नाम ।
    19

CHAPTER LXI
4. I. षां वा for यार्धा suggested by the other Mss.
6. C. चैकांगुलं for चैकाशं ।
9. (1) B. I. omit lines 9–10, I. omits also lines 11–12, but the
context requires these four lines which have been preserved in C.
(2) C. द्विं द्विंगुल ।
10. C. त्रयोविंशक्षतांतंश्चतं ।
11. C. ध्वज तारायतै for the first expression suggested by the con-
text.
12. C. वठ for पीठ ।
13. B. C. पादोनं ।
18. B., first pāda, कुर्यात् षट् चतुरायामं ।
21. B. C., first pāda, केचिन्मूलबेरे चेत् ।
22. B. विस्तृत for विश्वतः ।
25. I. षुष्ठ for षड्वर्गं suggested by the other Mss. and the context.
26. C. has both चादित्यं च and चार्थांश्च, I. चादित्यं च, B. चार्धं चायत्त-
स्तथा ।
28. (1) I. सिंह for हंसं suggested by the other Mss. and the con-
text.
(2) For सिंहके, B. तुङ्गके, C. तुंगमेव च ।
29. B. द्वादशं लक्षमेव च, C. द्वादशाक्ष ।
30. (1) B. प्रियंवेशैश्च, C. व्ययवेशैश्च ।
(2) B. स्यात् दत्वा दर्धमेव च, C. स्यात्तर्धत्वा च तदकेपि वा ।
31. C. स्यात् वृद्धेत ।
33. B. C. गृहे for ग्रहेण ।
34. (1) C. चाकाशं for वंशं । (2) B. C. चतुर्विध्या, I. विंशां, for वृद्धिः sug-
gested by reference.
36. B. चोक्तं सर्व्वव्यापादिकं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LXI 291
37. I. योति for योनिः suggested by the context and the other Mss.
39. B. विप्रवृत्तिव गेहाना, C. विपत् प्रत्यरयोगानि ।
40. B. C. शौर्यं for सौर्यं । (2) B. कांगामवारश्च ।
41. (1) B. धनचंडं, C. शनिप्सातपचंडं ।
(2) C. प्रेष्यांशादि, B. पृठांशादीनि ।
43. B. ऋजु, C. रुजुर, I. ज्वर ।
44. (1) B. द्वयमधगुण, C. मध ।
(2) B. चतुष्कस्वर्गबधनेशा, C. चतुष्पट् बंधुकेशा············· ।
45. B. C. गलमुदरगुह्यात्मानं जान्वंधितकं तत्, C. स्यानु ।
47. B. C. प्रथशुभतुलपदाय पंचदशांशं, C. अदतला ।
49. (1) B. C. द्वि(गु) णबाहायातं कूर्पराक्षं, I. चास्या कोपराक्ष्मा ।
(2) B. C. र्वष्ठिपंक्तितालंतलांतं।
(3) B. C. सर्वतज्ञैः for प्रमुखकरैः ।
50. C. वदन, C. वदसि, for नव ।
52. I. हृतविष्टृत for हृदयविस्तृतं suggested by the other Mss.
53. I. उर for उदर suggested by the other Mss.
54. I. पचांशपोरु for पञ्च्यंशचोरु suggested by the other Mss.
55. B. C. र्वक्रं for वृत्तं ।
56. B. C. तत्र देजनस for तत्र जैनन ।
57. B. C. विषु for विस्तृत ।
61. B. वरमिमानं शिल्पि, I. नर·············शिल्पि ।
63. B. मध्यमांग्रां. I. माश्रि ।
65. B. विस्तृतं for प्रसृत ।
66. I. युव for युग suggested by the other Mss.
68. B. स्प्रायते, I. स्वायते ।
69. B. स्फटमितिमतिर्वेद्देश्व सद्कृतार, I. पुठमिति·············वेन्द्रैश्चन्द्रिकातारदीर्घा ।
78. B. पत्रायामं for the first word.
80. B. शक्त्या तत् श्रोत्र ।
81. B. तदेव for तथैव ।
82. B. सर्व, I. पूर्वे ।
83. B. युक्ति तालोफवत्, I. बद्भिः ।
84. B. वायं, I. हायं ।

292 MĀNASĀRA
85. B. बाहुपक्षौ चंगु कंचुकेन, I. leaves in a lacuna the whole line
except the last word, which has been supplied by the other Mss.
86. B. नासिका शुकतुंडपदाग्रे, I. सिकांशुकांशुकदण्डपदाक्रामम् ।
87. B. हंसकास्यदंष्ट्रवत् कुर्यात्, I. हासिकास्य..................दंष्ट्रवक्तयुक्त
89. B. षंक्षांतितुंडमपि, 1. षखं.........तुण्ड ।
90. B. षखपक्षिवत्, I. मनेपि च ।
92. B. वस्त्र for वखं ।
95. B. हंसकोहुरतत् ।
98. B. मार्दनसमं श्चेतं वखं ।
100. B. तन्महापद्मयंवं, I. तं महापद्मयेव ।
101. I. सूने for धूत्र suggested by the other Mss.
102. B. गुलोक ।
103. B. वासंसि वक्रसूत्रं, I. वखे.........सुनोयज्ञसूत्रम ।
105. B. कटि च, I. ताशंंकस्तव ।
106. B. केचिचश्रिया ।
108. B. omits lines 108—110.
113. I. द्विपात् किञ्चिन्नता, B. द्विपादौ कुञ्चितै ।
117. I. प्रपिचरख, B. प्रभिचारादि ।
118. B. संपदात्मानकं कुर्या (च्) छत्रचामरभूषितं ।
119. B. कृष्णवर्णं च वक्षं कंचुकिपूर्वनिङ्ग ।
120. B. वपुषं तु, I. नभूषणं तु ।
121. B. शीर्षे सिंहं च वक्रं च, I. शीर्षं च पञ्चैश्च ।
122. B. संमिषकाराद्रे तु ।
123. B. वखं तु पुच्छामं, I. तदुच्चायं ।
124. B. घनमंत्रां for the first expression.
125. B. सर्वेषां पूर्ववत् सान्निवर्सं ।
126. I. अन्यप्र, the other Mss. ग्राम ।
129. I. शङ्कु for त्रु suggested by the other Mss.
130. B. संग्रहः कार्यं चेत्यंतोराकोश वारयेत्, I. सङगृह्यकार्यं ।
131. Lines 131—133 are missing in I., but they have been includ-
ed in other Mss. and seem to suit the context
134. B. त्रिंशद्व्यंशमथपक्ष, I. सत्यंशग्रहमक्षयथोक्तं ।

MĀNASĀRA 293
135. I. दुक्के, the other Mss. दुर्ध्वे ।
136. I. तद्वद्ध्ये········मूलतारांश for तद्वदग्रे मूलतारं शरांशं suggested by B.
138. I. वाह्या, the other Mss. बाह्ये ।
142. C. पक्कं for पोतं ।
144. C. बंधावत्कर्कण ।
145. C. पक्ष्या for पक्षैः ।
147. I. यथाशया for न संशयः suggested by the other Mss.
Colophon :—B. सप्तषष्टि, C. leaves this in a lacuna.

CHAPTER LXII
B. omits this chapter.

1. I. लक्ष्यते, C. वक्ष्यते ।
2. C. शिवालयाभिमुखे, I. वायोरभिमुखम् ।
3. I. चारो, C. द्वारो ।
4. C. त्रिपादं for त्रिभागं ।
5. C. त्रिविभागं for द्विभागं ।
6. I. बन्ध, C. वर्षं ।
7. C. बाह्यांत्यः ।
8. C. त्रिभागं for त्रिपादं ।
9. I. सानाकं, C. स्थानकं स्तानामश्चेयनं ।
10. (1) C. दार्व्वाभास, I. दार्ध्वां । (2) C. कट्ट, I. कट ।
11. C. जघनं for घनं ।
12. C. गलोत्कांतं ।
13. (1) C. षडंशं for षडङ्गुलं । (2) I. चोप्र, C. चोरु ।
14. C. खुरोत्सेधं ।
15. (1) I. फाल, C. प्रौव । (2) C. मूल for मुख ।
16. C. त्रिमात्रकम् for द्वयाङ्गुलम् ।
17. I. यस्य, C. तद्व ।
18. (1) C. दृग for मृग । (2) I. भाग for भाल ।
    (2) After this line C. notices अस्मिन्स्थले पत्रत्रयं न्यूनं and omits
    some of the remaining portion of this chapter.
19. C. सुषिर ।
20. After this line C. notices again, अस्मिन् स्थले पत्रत्रयं न्यूनं ।
21. After श्वेतवर्णे I. adds on the margin हिमवद् वृषभं बाल ।
    Colophon :—I. द्विषष्टितमो which is the correct number of the chap-
    ter.

CHAPTER LXIII
This chapter is missing in C.
B. has omitted this chapter.
45. I. देवानां·········कल्पयेत् । The missing word appears to be देवीनां च ।
Colophon :-I. त्रिषष्टितमे which is the correct number as suggest-
ed by the context.

CHAPTER LXIV
This ohapter is omitted by all other Mss except the codex
architypus.
4. सार्थ does not give any sense, it must be for चार्थ ।
5. वंश after द्वार is obviously for वशात् ।
6. मानाव is apparently for माननव, compare line 36.
7. वशामूलं is apparently for वशात् मूल ।
9. सिद्धि is apparently for धर्म ।
10. भोगमानं is apparently for भोगमोक्षार्थं ।
32. विवृत is obviously for विस्तृत ।
33.. विस्तारे··········मेववा, the missing letters are obvious.
35. दश is apparently for नव as suggested by the context.
61. अष्टहर्म्यानि for अष्टकर्मानि as suggested by reference.
62. चायामयोव्यं च for चायं व्ययं योनिश्च as suggested by reference.
63. श्री··········कं for श्रीकरं, compare the line 66.
68. वेधतत्फलम् for व्ययस्य फलम् as suggested by the context.
76. सेना is obviously for मीन ।
77. मान is apparently for मीन ।
82. ········गस्सर्वं, the missing letter ज is obvious.
88. प्र········यम् apparently for प्रयोजयेत् ।
91. बुधस्य जनकस्य for बुद्धस्य जिनकस्य as suggested by the context.
92. अन्यैश्च·························व मानं, the missing words are apparently
प्रातमानामेवं ।
Colophon :-I. चतुःषष्टितमो which is the correct number.

CHAPTER LXV

1. The first fourteen lines are missing in C.
2. I. leaves this line in a lacuna except the last word, but the
   other Mss. have preserved the whole line as included in the text.
3. B. केशांतं कादि।
4. I. leaves in a lacuna the first pāda of this line, and the second
   pāda of the next line, which have been supplied by the other Mss.
5. I. तुल्यं for तुङ्गं suggested by the other Mss.
6. I. leaves in a lacuna this line which has been supplied by the
   other Mss.
7. B. घोदमुदात्तकं for the last words.
8. B. रक्षा for अदक्षा ।
9. I. leaves the last word in a lacuna, which has been supplied
   by the other Mss.
10. I. leaves the first pāda in a lacuna, which has been supplied
    by the other Mss.
11. I. leaves the first word in a lacuna, which has been supplied
    by the other Mss.
12. The metre suggests that सपाद may be replaced by सार्धं ।
13. B. C. समांसलम्, I. समाङ्गुलम् ।
14. (1) C. I. नार्थं for नार्थ suggested by the other Mss.
    (2) I. दोधिकं for दीर्घकं suggested by the other Mss.
15. I. यवच for सयव suggested by the other Mss.
16. I. यवा for second यव suggested by the other Mss.
17. I. तालांश for तारार्थ suggested by the other Mss.
18. C. कांतकं for मूलक ।
19. I. पञ्च......for घनञ्च suggested by the other Mss.

298 MĀNASĀRA
40. All the Mss. have द्विपूर्वं, but it should be त्रिपूर्वं, Compare
पर्वद्वयमङ्गुष्ठः शेषाङ्गुलयस्त्रिभिस्त्रिभिः कार्याः (Brihat Saṁhitā, LVIII, 28),
also पर्वदीर्घं तदेकांशं युगलानां त्रिपर्वकम् (M. LXV, 136—137).
42. This line is missing in I. but it has been preserved by the
other Mss. and appears to be necessary here.
43. I. ' for च suggested by B. C. and the next line.
44. (1) I. चञ्चा for अङ्गुष्टा suggested by the other Mss. (2) B. omits
this line.
56. (1) I. हन्वंशं for भान्वंशं suggested by the other Mss.
(2) B. पुरस्तस्तत्, C. पुरस्तात् ।
60. I. बाँलत for भालह, C. फालह, B. भालद्य ।
61. I. धुरा for शरा suggested by the other Mss.
64. I. खनि for नेत्र suggested by the other Mss.
66. (1) B. त्रियंशेकद्वयं चैव, C. अंशैकं द्वियं चैव ।
(2) B. C. नेत्रमूलाधरक्तयोः ।
67. B. वक्षं, C. मंक्षं for यक्षि ।
68. B. C. omit this line.
69. (1) B. C. मेकांशं for संकाशं । (2) B. विंशकं, C. मध्यमे for मंशकम् ।
70. (1) B. C. लकं विदुः, I. वन्न विदुः ।
(2) C. omits the next three lines.
71. B. इष्टांश for अन्तरांश ।
73. I. C. ध्वंयो for ध्वंशो suggested by the other Mss
74. I. चादि for यक्षि suggested by the other Mss.
75. I. मन्त्रिमा for मर्चमा suggested by the other Mss.
78. B. C. तत् for वत् ।
81. (1) I. र्धाङ्क for धीशं suggested by the other Mss. (2) B. नास्ति,
C. नाळ, for नास्य(सि) ।
82. I. लक्षणं for पञ्चमं suggested by the other Mss.
85. I. चङ्क, B. C. मध्य ।
86. C. मेकं, I. मेवं ।
88. I. मोजि for गोजि suggested by the other Mss.
90. C. सु चोक्तरा, B. सच्योतार ।
91. I. तस्याथो, B. C. तस्माथो चो ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LXV 299
92. In the codex achitypus lines 92—128 are included between
lines 54 and 55. The correct order as suggested by the context
has been preserved in the other Mss. and included in the text.
(1) C. चासु, B. चसु, I. चाहुत्वार्धं । (2) तद्वा(? धा)याधारयुक् ।
94. I. भास्वा, C. अस्या, B. भार्या ।
96. B. रैश्वर्य for इचैव ।
100. B. C. शेषं हन्वं तमूत्सेधं हन्वंतद्विप्रदेशके, I. शेषं योश्चान्तरॊत्सेधं त्वं च मध्यत-
प्रदेशके ।
The form included in the text has been suggested by the other Mss.
101. Lines 101—102 are missing in I., but they have been preserved
by the other Mss. and are required here.
103. B. हन्वंतरद्वयोः ।
[L1

300 MĀNASĀRA
136. (1) I. B. सर्वे for पर्व suggested by the other Mss. (2) B. C.
अंगुलोनां for युगलानां ।
138. (1) I वनी, C. यति । (2) B. मूलकं पतिः ।
139. B. चतुर्घनं for मध्यदीर्घ ।
141. I. तस्योष्ठो च, B. तस्याङ्गुष्ठाद्, C. षडङ्गुष्ठपाद ।
149. I. भित्वा for हिक्का suggested by the other Mss.
150. B. ककुदं तत्, C. कुकुर्वर्ध्य ।
151. B. C. काटेंसीमांतं for सूत्रान्तं ।
152. I. तद्विपान for तु पायु suggested by the other Mss.
154. I. पञ्च, B. C. पक्षात्
157. B. C. वक्षयो for कक्षयो ।
158. I. सम्यंतु धारयेत् for मध्यान्तरायतम् suggested by B. C.
160. (1) B. C. कक्षा । (2) C. मान्वंशं, I. ह्रस्वंशं ।
162. B. वाणोध्वांश, C. पौरम्यंश ।
163. C. कक्षांतरं, I. कसंतानं ।
165. C. पार्श्वे for सूत्रं ।
169. (1) I. B. omit this line which is required here and has been
supplied by C. (2) B. omits also lines 170-171.
170. (1) C. हिकाच्च । (2) C. निम्नकद्वयविक्षितं ।
171. C. स्तानान्तात् for हिक्कात् ।
172. I. leaves the second pāda in a lacuna, which has been
supplied by the other Mss.
173. B.C. वर्त for वृत्त ।
175. C. वन्न ( ? वक्र ) for वक्त्र ।
179. B. C. द्वयर्थां ।
181. C. शोभावै ।
183. (1) I. उच्चैव for चेत् suggested by the other Mss. (2) I. leaves
in a lacuna the first pāda which has been supplied by B. C.
184. (1) B. प्रतिमांगं, C. प्रतिमांगुलं ।
(2) B. सर्वधा ( ? था ), C. सर्वशः ।
186. I. C. अन्यार्जनादि, B. अन्येषां चैव ।
187. I. वन्दितालः for पंक्तितालं suggested by the context and the other
Mss.
Colophon :-B. सप्तषष्टि for पञ्चषष्टितमो, C. leaves this in a lacuna.