मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

72 MĀNASĀRA
60. A. F. एतं मर्म ।
61. (1) J. दूह्यं for द्यम्, A. F. omit this word. (2) A. F. पैष्णोक ।
62. (1) I हनुहस्तासेक for मनुहस्तन्वेक suggested by J. and the other Mss.
(2) वृद्धेन is apparently for वर्धनेन । (3) A. F. एकादशी ।
64. I. द्विगुक्तमुदिम् for the second pāda.
65. I. द्वैक for चैक suggested by J. and the other Mss.
66. A. F. संभवन्मिदं; A. F. रसतल जयतमितं for विपुलं पञ्चकमिति ।
67. This line is very clumsy. The ideas, however, intended to be
expressed by this line are the intermediate type of the six-storeyed buil-
dings and the height called जयद, compare lines 63, 70 ; also 60-61, etc.
68. (1) I. अष्टादश for षोडश suggested by J. and the other Mss. (2)
I. ष for चै । (3) I. विस्तार for हस्त suggested by J. and the other Mss.
71. Both in I. and J, the lines 71—88 occur after line 87.
75. Both for the sake of metre and meaning which is warranted
by the context, the expression मध्यम must be supplied; I. J. have समु
दिष्टम् after क्षुद्र ।
76. A. F. जयता चाहु for जयदं चाद्भुतम् ।
82. A. F. पद्धतल ।
84. A F. सप्तत्रिंशार्ध ।
85. The plural form of कर in this place is peculiar.
88. I. J. रिशाद्वया ।
91. A. F. एव दश शत ।
93. I. J. हस्तादि सन्तु for the first pāda.
94. I. राभ्याच for राज्य चतुश्च ।
96. (1) J. हस्ते for हर्म्ये । (2) I. adds तल before विपुल ।
97. (1) I. रूप for स्तूपि, A. F. स्थूपि ।
98. I. हस्तपर्यंतं for हस्तान्तम् ।
99. (1) I. त्रिंशाधिक for पञ्च । (2) A. F. शराद्विक for चत्वारिंशत । (3)
A. F. J. हस्तान्तम् for हस्तपर्यन्तम् ।
100. (1) A. F. हस्तादिकाष्ट, I. J. पञ्चाकाष्टापश्च ।
101. I. J. तल for दश ।
104. A. F. मध्येकरं पादं द्विकह्वपमाहासं for the second pāda.
105. A. F. मध्यवृत् for पूर्ववत् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 73
106. I. तन्त्रि, A. F. वितन्त्र विततष्टैः।
107. A passive verb like the one within brackets must be
supplied in order to make the use विधिः in the preceding line and
पूर्वैकादि here possible, even if the metre of this line be ignored.
108. (2) J. त्रिगुणात् for द्विगुण। (3) I. वधोचि, J. यार्धाधिक्य, A. F.
बाध्याधिक।
109. (1) J. शान्तद्धांशं, A. F. सांताध्यायं सक। (2) A. F. श्रीपाद for
त्रिपाद।
110. (1) I. पाष्ठि for पौष्टि। (2) I. द्वि for वि।
111. (1) A. F. क्रिया (त्रिया) for त्र्यंश। (2) I. J. द्वात्रिंशमाधिकं,
A. F. त्रिंशकमाधिक्यं बाया।
112. A. F. पतासां।
The lines 113 to 121 are lost in J.
113. A. B. पुरैरे।
118. A. F. शिरान्तं, I. J. शालान्तं।
119. A. F. खलान्तं शिवान्तं वा for the second pāda.
120. B. चाद्यो for अन्यो।
121. (1) I. J. add कान्तं before स्यात् and read तुङ्ग without a विभक्ति।
(2). A. F. चैतत् महत् गोपुरे चोत्तरांतं । (2) A. F. हस्त।
122. A. F. भूमाक्ष्यते।
123. (1) I. adds क्षुद्र after चारम्य। (2) A. F द्विट्टि for द्वित्रि।
124. I. नवम्यन्तं।
The lines 125 to 128 are lost in J.
125. A. F. पूर्वेवत्स्को; the usual form in such places is the one
suggested within brackets.
126. (1) A. F. जातिहस्ते। (3) A. F. कादिशर।
128. I. प्रभाकरस्य for प्राहारकस्य।
129. I परभाकुशाला।
130. (1) I. दन्त for दृष्ट। (2) J. तलान्तात्। (3) I. नगे for नरे।
131. I. A. F. त्रितलं, J. भूतलं for त्रितलादि न।
132. (1) I. न्तका for चर्का, A. F. J. दर्का।
136. (1) B. गक्षिकानां for गभस्तिकादीनां, A. F. J. omit this word. (2)
A. F. युध, B. चौदपानां च प्रयायि।

74 MĀNASĀRA
137. (1) A. F. धारखानां for शराखां ।
(2) B. चैक तु प ।
138. J. जीवोनां । (2) I. चैव for चैक ।
139. (1) I. ताला for शाला । (2) I. जे for मेकं ।
140. I. सौम्यकान्त for हर्म्यैकाद्य ।
141. (1) All other. Mss. except the codex architypus omit the last
two words of line 141 as well as the line 142 and first two words of
line 143.
(2) J. कुर्यात्तत्तद्भवन्मृर्थाङ्गं वायुमखिडकारामम् ।
144. J. मर्धाङ्गं वाथ मुण्डिकारामम्, B. मंगंमुदिताकारम्,
A. F. मध्यांगं वायुमुंदिताकारं ।
145. I. J. तुङ्गमण्डपं for भूमिलम्बं ।
Colophon :—
(1) I. J. A. F. द्वादशो, B. पंचदशो ।
(2) F. notices here that “ in the original there is one more
11th chapter treating on different subjects ”

CRITICAL NOTES 75
CHAPTER XII

1. (1) A. F. पजात्यर्थे, B. द्विजातेत्यादि। (2) A. B. F. वक्षैके for वक्ष्यते।
2. I. गर्भेशवास्यमिहो।
3. (1) I. गर्भा सन्तु। (2) A. F. द्वारं for विन्यास।
4. A. F. गर्भपट्ट, B. गर्भंवर, J. गर्भंगृह।
5. I. शुक्ति for इष्ट।
6. संहृत्य in the sense of 'removing' is obriously the intended
   reading in place of संपूर्यं which means 'to fill up with' B. J. तस्यांतत्।
7. A. I. नद्यादि for नद्यद्रि।
8. (1) B. सर्वदावनं। (2) I. मृद्ग। (3) A. F. हस्तस्थलमिदंस्तथा ।
9. (1) I. समुश्चेव। (2) B. दंश for दश, but only seven are actually
   mentioned, not ten.
10. A. F. वसकंदं, B. विसुकंदं for पोनकं तं।
11. I. कंत for कन्द।
12. A. F. काकाल्या, B. काकळा, J. काकोला, I. कामुल्येद्यं।
13. I. दव for भ्रष्ट।
14. I. शाल्मी for शालिमी।
15. (1) A. F. कोद्र, B. कोडपं। (2) I. J. कुर्याद्दामे for कङ्गुयाभ्ये।
16. A. F. I. प्राग्दिशि for प्रत्यग्वि, the west is apparently meant (see
    line 17, where east is mentioned).
17. A. F. कुलं।
18. I. नमानं for तन्मानं supplied by J. and the other Mss.
19. B. तदोद्यान।
20. (1) I. तद्वृद्ग। (2) B. षट्पक्ष।
21. I. J. तत्रपादं for तच्छिपादं supplied by A. F.
22. B. भित्तिरान्त।
23. (1) A. F. त्र्यया, B. त्रियमं। (2) B. सप्त for सर्वं।
24. (1) A. B. F. तदुच्चं त्रिभागैकं। (2) A. F. घानं, B. तानं for विधानं।
25. A. B. F. बहिः स्वन्त।
26. (1) I. J. भित्तिघ्नं for भित्त्युच्चं घनं, B. भिन्नं।
    (2) I. J. वक्षे वन्न वक्षयेत्।

76 MĀNASĀRA
39. (1) I. J. पीठ for उपपीठ । (2) A. B. F. क्रमानन्य ।
40. I. J. केत्वावटे, A. F. हेत्ववटे for हृ' च तदा ।
41. I. J. वेद्य, A. F. वर्ज for चार्च ।
42. B. संकलो ।
43. A. F. गज्ञा, B. गतैं गर्भे for गच्छेत् ।
44. (1) A. F. मन्त्रं, B. मन्त्राः । (2) A. F. I. द्विगतंस्य ।
Between lines 44 and 45 B adds 4 lines which have been left out
by all other Mss. and are very corrupt :
पतन्मन्त्र समुच्चार्य्य सहितं गव्योपषैः ।
पश्चात्तु खण्डिलं कुर्या शुद्धशालि सुरक्षितैः ॥
अभि चक्रे पर्यन्त्य मंडुकं पाद तत् परमासनं ।
गर्भप्रस्तरणं कुर्यालाजपुष्पैश्च शोभितं ॥
48. A. B. F. स्थंडिलोपरि ।
50. A. F. कलशं, B. कलशोपरि, I. J. कलशाङ्गल ।
51. I. J. मुक्च for कूर्च ।
52. A. F. स्थपतिं ।
54. I. J. साक्ष for चाक्ष ।
57. B. विंशात् ।
58. (1) I. J. याद्यो for यार्यो, B. हरि यार्यादि। (2) I. J. स्वां च for स्वांश I.
(3) I. J. भूतरते वतः for भूधरदेवताः ।
59. I. J. सचमुचरन्, B. मादि विस्वांतकं बुधः ।
B. Omits the lines 60-63.
60. A. F. omit the first pāda which I. J. have left in a lacuna.
A. F. divides the next three lines differently and A. leaves the first
pāda of the line 62 in a lacuna which F. has omitted altogether.
62. (1) A. F. प्रतिपन्धस for the first word. (2) A. F. वायव्यत्परमासनं ।
The usual form is परमशायिक (see VII, 10).
63. (1) A. F. read second pāda of this line as that of the next
line and vice versa.
(2) Between 63 and 64 I. J. repeat the line 67 and A. F. read
the lines 63-65.
(3) A. F. पयो वेष्यडा, B. वेक्ष्य for प्रस्तरणं कृत्वा ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XII 77
64. (1) A. F. ज्यालघुजलपुष्पेक्षकं बुधैः ।
(2) The expression within brackets is an unwanted repetition.
65. A. F. व्याहृत्य तोयं वहिं च, B. व्याहृत्यं तु ततो बहि ।
66. A. F. पश्चाश्वभ्र, B. पंचत् स्वभ्रस्य चांतरे ।
67. A. F. पयो वेष्टग, B. वेक्ष्य ।
69. (1) I. J. च्छका..............'त, for सु जाग्रतः, B. तू वर्तनं ।
(2) Strict grammar usually needs 6th case ending in स्थपति ।
70. I. J. युंत............'मदम्, B. D. रूपमन्त्रतः, A. F. श्च सुदान्ततः ।
71. I. J. मण्डपानां, A. F. मण्डपांत प्रवेश्यतु, B. विश्वत, for विश्वतस्तु ।
72. B. संकलो ।
73. I. J. भाजनं, A. F. भाजनात्, B. भोजयेत् ।
In the Mayamata (XII.22) the line is read thus :
पोत्वा शुद्धं पयो राज्ञामुपेयान्विवसेत्ततः ।
75. I. J. दर्पदम् for दर्पंण, but the correct form is given in line 77.
76. B. चायते क्रमः for चायसेन तु ।
77. A. F. नरतेन तूं, B. तजतेन तं ।
78. A. F. शाल्यादि विन्यसेत् कमात, B. शल्याद्वि द्विसेत् कमात् ।
I. J. चतुः शाल्यादि विम्यस्य क्रमा...।
79. (1) A. F. धत्ते for जाति । (2) B. हं, A. F. हिंकुल ।
80. (1) B. हिंताल यान्यशेवापि । (2) I. J. खला for शिला, B. मणेशिला ।
82. A. B. F. राजावर्तं ।
83. (1) A. F. शोष्ष्वैक, B. चोपेतुक्कैकं विनस्य । (2) A. F. मुरय वेगं जलं क्षिपेत्,
B. रेखां चपं, the emended reading within brackets is suggested by
Mayamata (XII. 27).
84. (1) B. अदिति ग्रंधिकं न्यस्य, A. F. आदिते गंडकन्यस्य । (2) अदिति seems
to be the reading as suggested by B, because अदिति is the name of a
distinct quarter. (3) B. पदम, A. F. पय ।
85. (1) I. J. चार्थ obviously for चार्य । (2) A. F. B. सावित्रे ।
86. (1) I.J. सूतम, A. B. F. वज्र for वज्रम् । (2) I. J. केठके for कोष्ठके ।
87. A. B. F. omit this line.

78 MĀNASĀRA
88. I. J. हु A. B. F. मही, for भू ।
89. (1) I. पक्क for पय । (2) I. J. वासेष्टे, A. भासेषु for वासेषु, B. मुक्तारभत्
स्नेहे शेषं ।
90. A. F. कांतैश, B. तंस । चक्र is suggested by the line 136; the
emendation is necessitated by the fact that Agni is mentioned in the
next line.
91. (1) B. सहस्य मुमकाष्ठके । (2) I. J. निह, A. B. सह । (3) श्रयन्त looks
like जयन्त, but the latter is mentioned in line 79, besides the term herein
must imply a material.
92. B. पूर्वे for दुर्वा ।
93. B. चेत for चैक । (2) A. B. F. बुचो ।
94. A. B. F. मूल for मृणाल, the emendation within brackets is
suggested by the fact that the eight deities beginning with Mahendra
are missing from the list of forty-five deities who are intended to be
named in lines 79- 98 (see Chapter VII and note under line 154).
95. · जयन्त, already mentioned in line 79, is apparently for पर्जन्य ।
(1) I. J. नन्दन for चन्दन । (2) I. J. सान्तरिक्ष । (3) I. J. क···स्त for भृगुशं त ।
· 96. (1) I. J. विचत्ते, the other Mss. वितथे । (2) B. सुग्नाभि । वितथ
already mentioned in line 80 and मृग along with महेन्द्र in line 95
are apparently for पूषण and भृश who are missing from the list
(see note under 94).
97. (1) I. J. चे for वे च । (2) I. J. लर्वक for लवङ्ग । (3) I. J. रोगे, A.
B. भृङ्ग । (4) A. F. पलाल, B. पलय । (5) A. F. भवेत् । For the emendation
within first brackets see notes under 94, 95, 96 ; सुग्रीव is already men-
tioned in line 82.
98. (1) A. F. तत् कोलकं । (2) नाग is the required reading.
A. F. omit the next three lines 99-101.
99. B. घंटामंदकमेवच । The emendation within brackets is suggested
by Mayamata (XII. 33).
100. (1) B. चापं । (2) B. पाश ।
101. B. सावर्णेन ।
102. (1) A. B. F. इन्द्राद्यष्ट । (2) B. दिग्भागे for कोष्ठेषु । (3) A. F. दिं,
B. दौत्र ।
103. A. B. F. निश्चलम् for निष्फलम् ।

...wait,कोलतारसमाधर्धंorकोलतारसमाध्र्यं? It has स म ा ध र्धं->धwith repha and anusvara:र्धं. And A. F. समधैर्च्य-> wait, is thatर्च्यorर्य्य? र+च+य? It has a loop like चorर्? It looks like समधैर्य्य? Wait, look at चinचर्मादि(line 128):चis flat on top, curves down-left, horizontal to stem. Inसमधैर्य्य: it has धwithै, then र्on top ofय्य? Actually, look at र्य्य: in older printing, double ya after repha: र्‍य्य. Wait, look at समधैर्य्य: is it समधैर्च्य? Let's compare the letter with चinचर्मादिandयinतयोवान. It's समधैर्य्यorसमधैर्च्यorसमधैर्य? It looks like समधैर्य्यorसमधैर्च्य. Let's write समधैर्य्यorसमधै

80 MĀNASĀRA
131. A. B. F. गर्ते गर्भ for the first expression.
132. A. B. F. नात्युच्चं नातिनीचं च for the first pāda।
133. I. J. भूतलयै गर्भ च for रुद्रालये गर्भम suggested by B.
134. (1) B. धिष्ण यत्र। (2) I. J. चिन्तं for चिन्हं।
135. A. F. चिन्हं च (1) B. चिन्हं हि।
136. The reading हैमेन for मैमेन as given in Mayamata (XII-46)
seems better in view of the fact, that silver and such other things are
mentioned in the following lines; see also line 159.
137. (1) B. खागये for रौप्येण। (2) I. J. शं, B. शंकंरु for शङ्कु। (3) I. J
न्तु for तु।
138. (1) A. F. गदासौने स, B. गदासौसेन। (2) A. F. वायसो च, B.
चायसेन।
139. (1) I. J. दिक् for प्राक्। (2) I.J. तार्क्षि for तार्थ्यं।
The expression ब्रह्मागर्भम् between lines 140, 141 is not found in any
other Mss. except I. J.
144. B. हेमं च।
146. I. J. तान्यस्य for वा ततो suggested by A. F. B. The required
expression seems to be कमण्डलं वा ततो।
147. A. F. तीक्ष्ण विन्धं, B. तीक्ष्ण वन्हिं for कृष्णवर्णं।
148. B. चरमर्गमिहोच्यते, then adds द्विजातीनां च वर्णानां प्रतिमंत्र स्वरूपकम्।
151. I. J. तद्विनानि च, A. F. तविद्वाचे.... for तत्तच्चिन्हानि।
152. A. F. वेद for देव, which is an instance of gross carlessness.
155. A. F. चित्रं च, B. कृत्रंय कूदंदंडं च कूटदल इं इं for the first expres-
sion.
156. I. J. चतुर्दश for चतुर्दिशि suggested by the other Mss.
158. (1) A. F. गज। (2) I. J. चित्रं for छत्रं।
159. B. हेमाच निर्मितं सर्वं which is apparently the better reading.
160. I. J. यामस्य for य मध्य।
161. B. मार्गवः for मार्गेवत्।
162. A. F. B. विवर्णं शूद्र विन्यसेत्; this reading, corrupted though,
supplies the missing reference to the foundations of the buildings
for the Śūdras who are more distinctly referred to in line 164. The

CRITICAL NOTES : CHAPTER XII 81
Mayamata also has similarly slighted the Vaiśyas and the Śūdras
showing its south Indian origin (XII. 77, 82):
राजद्वारे भवेद्गर्भमन्येषां तु यथार्हकम् ।
बीजं हिरण्मयं च शूद्रगर्भं वैश्ये च सम्मतम् ॥
163. A. F. चेन्द्र, B. रुद्र ।
164. (1) I. J. विशाल for विशां । (2) A. B. F. रुद्राणां for शूद्राणां ।
166. The expression within brackets is not found in any other
Mss. except I. J.
167. (1) A. B. ग्रामादि । (2) I. J. नरादीनां ।
168. B. कोटादीनां च for कोलादि ।
169. B. सदापिक for चरवास्तु, A. F. शरावास तथापि वा ।
.173. B. विदानति, A. F. बितति, I J. विधादिति for विवर्धनात् ।
A. F. omit lines 178 and 179.
177. I. J. चायसं for 'च वायसा ।
178 B. एषु साध्यविष्टयाभ्येवं नृत्यकुंतेनैऋतौ ।
179. B. मायसं, A. F. मालयम् for चायसम् ।
180. (1) A. F. राक्ताक्षंतु, B. राज्येतु for the first expression, (2) B.
राजतं, A. F, रजता । (3. A. F मैज्झके, B. भाशकं for the last expression.
182. (1) B. नल for ग्राम । (2) I. J. जल वेशमस्य, other Mss. वेशस्य ।
183. (1) I. J. मुच्यते for मध्ये, suggested by A B. (2) A. B. F. नंतं for
गर्भं । (3) B. तरांञलिं, A. F. नरांजली ।
184. B. मत्स्य कूर्मातु राजतौ for the second pāda ।
185. B. I. J. विधासेतु for विन्यसेत्तु ।
186. B. मध्य स्वर्ण कुलिंदं च, A. F. मध्यस्वर्ण कुलिरं च for the first
pāda.
187. (1) A. B. F. भूमम्यग्तं, I. न्तु ग्ंतं । (2) B. द्वादशं ततः, A. F. pāda
द्वादशाश्चति ।
A. B. F. read this line between lines 4 and 5.
188. I. J. अथमेषु for प्रथमे ।
191. I. J. पादोनमाधि for पादमाधिक्यम् ।
192. I. J. माय for याम ।
6

82 MĀNASĀRA
194. A. F. चेष्टकैस्तथा, B. चेष्टकास्तथा ।
This line is more expressly read in Mayamata (XII, 103):
शैले शिलामयी प्रोक्ता चैष्टके चेष्टकाः शुभा ।
197. I. J. पश्चान्नु, the other Mss. पश्चात्तु ।
˙ 198. I. J. वाम, A. योग, B. ग्राम for the first बाथ । (2) B. वायव्ये चाथ ।
199. B. (1) हर्म्येषु सर्वेषां । (2) I. J. संन्मै for सद्मैः, A. F. सध्रैः ।
201. B. स्कंधांतं च for गलान्तकम् ।
-202. A. B. F. द्वापि for वापि ।
203. (1) I. J. श्वा for वच्चो । (2) B. चादि रत्नानि च्वौषधिरकं ।
205. I. J. प्रतिष्ठदेशकालं for प्रागिष्टके शकारं ।
(2) I. J. तुष्टि for तुष ।
206. (1) I. J. सकरस्य चो सकारं स्यादु । (2) A. F. च, B. द ।
207. I. J. त्सा for चा ।
208. B. दोषं for पश्चिम ।
209. I. J. चोक्तमिन्द्र for चोत्तरं चेन्द्र, suggested by B.
210. I. J. चाष्ट for चौघ, B. चौधरत्नानि ।
211. I. J. कं चो for कश्चो ।
212. (1) B. वे, A. F वेश for शिले । (2) A. B. F. लिङ्गानि ।
(3) B. तान् गृहाशिनः, A. F. संगृही शिल्प्यना ।
213. A. B. पुंदेवता for पुरुषं, which is apparently the better reading.
215. (1) गर्भान्त for गर्भम । (2) I. J. गर्भं, B. गर्भं च ।
217. (1) A. F. I. J. यस्तु, B. यस्मिन् । (2) A. B. F. संगृह्योत्वागमोक्त वत्,
B. गमोमवेत्, I. J. .स्वगृहेत्वासमोक्तवन् ।
Colophon.—A. I. J. त्रयोदशो, B. षोडशो ।

CRITICAL NOTES 83
CHAPTER XIII
2. I. J. चा संध्रु for चापपीठं हि संश्रि ।
3. A. F. पदे, B. यदि for तत् ।
4. (1) A. F. तंशे, B दंशे for मांशेन । (2) A. B. चैक ।
5. A. B. F. कान्तकम् ।
6. A. B. F. भेदमुदीतम् ।
7. I. J. मिथ्या for मध्य ।
8. A. F. गैकांश ।
9. F. विभाग for द्विभागं ।
10. B. षोडशं वापिं शांतिकादीन् पुरोन्नत, A F पिशाचादि । शरोन्नतं, I. J.
रित्तिकादि शिरोन्नतम्; the correct expression (within brackets) is suggested
by the fact that the height is always divided into five kinds techni-
cally called शान्तिक, पौष्टिक, जयद, सर्वकामिक and अद्भुत; see also lines 13
and 15.
13. A. B. F. पंचाथे for पञ्चधा ।
16. (1) B. हर्म्यमिति for the first expression. (2) B. विधा। (3) I. J.
न्दिशिरो इतम् for दि शिरोन्नतम् B.-शरोन्नतम् ।
17. A. B. F. पद्माध्वायिकमेववा ।
18. A. B. F. वा for च ।
19. The emendations within brackets are suggested by the line
34, etc.
22. I. J. का for कार्के, B. व त्रयोदश ।
27. J. I. वास्तु for हस्त ।
30. I. J. मखढपा for दण्डमा ।
31. B. दण्डे, A. F. तत्त्वं साध्य द्विगुणदंडं वा । (2) B. दण्डकमेववा ।
35. A. F. I. J. गरुड for गत्य ।
37. A. F. एकोन, B. एकोन्नतं परित्यक्तं ।
40. I. J. द्वादशां, A. B. द्वयांश ।
A. F. omit the next two lines 41—42.

84 MĀNASĀRA
41. B. मध्येतु for मर्धेन।
42. B. मध्येन for चर्धेन।
43. B. पाद for भाग।
44. I. J. अंशं for त्र्यंशं।
46. B. भाजिनं for वाजनं।
47. A. F. B. चार्ध for सार्धं।
48. A. B. F. नं भुजमेवच।
49. (1) A. F. कंठ for कंप। (2) B. मध्ये for मर्ध। (3) I. J. ध्वनैश for
ध्वंशेन।
50. (1) B. कंषरं for कन्धरं। (2) A. B. F. मध्येन।
51. I. J. द्विशान्त for दृशांत। (2) A. B. F. मध्येन for मर्धेन।
52. The expression within brackets after line 52 is not found in
any other Mss. except I. J.
53. I. J. त्यां षोडशा for त्यंशंषडा।
54. (1) A. B. F. त्रयांशंच। (2) I. J. वाधि for वोश।
55. (1) I. J. साक्ष for चाक्ष suggested by A. B. F. (2) B. कं न for कम्प।
56. A. F. नवमांशकम् for the last expression।
57. I. J. चोर्ध्वं स्त्रो, B. स्त्रा, A. F. नेत्रा।
58. B. चार्ध for चांशं।
59. (1) B. किंचित् for केचित्। (2) I. J. पीठं for पीठोञ्चं स्यात् A. F.
चत्रिंशात्।
61. I. J. सार्धकं for चार्धकं suggested by B. and the other Mss.
62. B. कन्दरम्।
63. A. F. कंपमर्धं तदङ्गं, B. कपमब्जं तथाचोर्ध्वं क्षेपणं कंपमानकं।
The next 54 lines are lost in B.
64. (1) A. F. चार्व। (2) A .F. कंठ for कन्धरं।
65. (1) A. F. उपमांशेन। (2) I. J. मयोपत्यं for चाष्टो पद्मं।
66. B. द्वंशं for द्यर्थांशं।
69. A. F. चार्धा for सार्धं।
70. (1) A. F. ततः for अथवा। (2) I. J. सार्धांश for एकांशाधिकं, but in
order to make the total number 32, it is necessary to make this moul-
ding one part as suggested by B.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIII 85
71. A. F. मध्य for अर्धं ।
72. A. F. मध्येन for अर्धेन ।
73. A. F. मध्यं for अर्धं ।
74. A. F. द्वि द्वि for द्वि.।
75. I. J. स्तरांशं, the other Mss. सप्तांशं ।
77. I. J. त्रियंशं च सा, B. त्रितयांसं(शं) च ।
78. For reasons given under 70, शिवांरा for सार्धांश must be read to
indicate one.
80. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
81. (1) A. F. मध्यं for मर्धं । (2) A. F. कंठं for कर्णं ।
82. (1) F. विभागं for द्विभागं । (2) A. F. दवे for दल । (3) A. F. क्षेषषार्थं ।
83. (1) A. F. कंठ for कंखं । (2) I. J. ध्वं for र्धं ।
84. I. J. तन्मध्ये for तदूर्ध्वं । (2) A. F. चार्ध for सार्ध । (3) A. F. कंठ
for कर्णे ।
85. (1) I. J. मर्ध, B. चार्धं । (2) I. J. वार्थ, B. स्रार्ध । (3) A. F. चार्थके ।
86. A. F. चार्यं ।
87. A. F. चार्धांशं ।
88. (1) I. J. त्य....for प्रतिमद्र ; (2) I. J. पादै......स्तु for पादस्तस्तु ।
89. I. J. खां कम् for खामासनान्वितम् ।
The expression within brackets between lines 89, 90 is found
only in I. J.
90. A. F. त्रिभागेन for त्रिंशतिभागेन ।
91. I. J. महांशकम् for महाम्बुज ।
92. A. F. कंठदृक्चार्ध, I. J. कम्यक.....त्सार्धेकम्बं ।
94. A. F. कंठमष्टां ।
95. (1) A. F. omit स्यात् and, in its place, read चार्धं ।
(2) A. F. गोपानकत्रि ।
96. (1) I. J. वास for वाज । (2) A. F. संमितम् ।
98. A. F. सार्धं for सार्ध्वंयंशं ।
99. A. F. क्षेपशार्धांशकं कंठकंपमध्यं ।
100. B. द्वंशन्तु for द्वयं तु ।
101. A. F. मल्यांशे चेत for the first expression.

86 MĀNASĀRA
102. A. F. मध्यं for मर्धे ।
103. A. F. चैव''''सार्धं ।
106. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
107. I. J. नपरि for नान्तरि ।
108. A. F. मध्यं मर्धे ।
109. A. F. मध्यं for मर्धं ।
111. A. F. ताध्यर्ध, I. J. तार्धार्थे for स्यात्तत्समं ।
112. A. F. कंठं for कण्ठे ।
114. A. F. read second pāda as प्रतिवाजः समीरित ।
The next four lines lost both in I. and J. are necessary here.
115. B. चातुर्वि, चाब्जं कृत्वे ।
117. B. षष्ठांश, तदूर्ध्वकं ।
118. B. मर्धांग for कम्पमर्धं ।
119. (1) I. J. प''''तु, A नव, B. पदमं । (2) I. J. घां for यां ।
120. A. F. पतियुतं, B. प्रतियुतं for the last expression.
121. (1) A. F. नांतरे कंठे, B. चोत्तरे कण्ठे । (2) I. J. उ for चो ।
122. B. सोपान for गोपान ।
123. (1) I. J. द्वि for द्वयं, B. ध्वं । (2) B. झोतां च, A. F. have a lacuna
before वाजनं ।
The expression within brackets between lines 124, 125 is
found only in I. and J.
125. For उमापति suggested by B., I. J. read उमाय ।
126. A. F. यत्रयेदेवमुक्तानि, B. यत्रय, I. J. यक्ष्ययेदेव मुक्तादि ।
127. (1) A. F. हेवादि, B. देवाति । (2) B. निर्गमनमिहो, A. F. निर्गमंमह योर्ध्वते ।
128. A. F. चोपि for उप ।
130. (1) B. तन्त्रिपादा । (2) A. B. F. तुवा for ततः ।
132. B. माननं for मानेन ।
133. (1) A. B. F. दण्डसमं वाथ, I. J. दण्डयाधिकं । (2) A. B. F. मेववा ।
134. This line, lost in I. J., is necessary here.
A. F. त्रिपादाधि मेववा ।
137. I. J. वार्ध, B. चार्थ for सार्धं ।
138. B. मुच्यते, A. F. मोक्ष्यते ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIII 87
140. I. J. द्विगुणा ।
141. I. J. दण्डमानेन for हस्तमानेन, which has been described in 133.
143. A. F. वार्धनिर्गमं ।
145. (1) A. F. B. भाग for भागपादादि । (2) B. मुद्दनो for मूर्द्धं । (3) A. F.
वशां, B. विशां for वशात् ।
146. A. F. पद्मजात्येन, B. तन्न ।
148. B. मंदीन, A. F. नादीनि कंपयेत् ।
149. (1) B रत्न । (2) I. J. रक्तैराद्य for पत्रायै suggested by the
other Mss.
150. I. J. अन्येरुपमल for अन्यैर्युक्तं स्थलं ।
151. A. F. कोषेषां मकरे, B. कर्षोषां मकरैः प्रकरं कृतं ।
F. omits the next three lines.
152. (1) A. F. तरै, B. तरे, व्याघ्र । (2) I. J. सिह्ना for सिंहा ।
153. A. F. अश्वे भद्रेण, B. बिभदध्रेण ।
154. B. न्यान्यान्युक्तानि सर्वेषां ।
Colophon :—I. A. चतुर्दशो, B. सप्तदशो for त्रयोदशो ।

88 MĀNASĀRA
CHAPTER XIV
2. A. F. त्रिंशदं, B. द्विशतं, I. J. त्रयोदशं for त्रिंशत् ।
3. B. कुंदिमदात्शोन्नतं for the second pāda.
4. I. J. न्तन्त for णां तु ।
7. A. B. F. चैक for पक ।
8. A. B. F. कुर्यान्मसुरकोन्नतं for the second pāda.
9. B. जन्मादीनां तु वासानां for the first pāda.
10. B. दृष्टाश पत्रकं for the second pāda.
12. (1) A. F. कंठ, B. कर्कट for कण्ठे । (2) B. कूपं for कम्पं ।
13. B. शिवांशं for गुणांशं ।
14. I. J. दङ्गं for दंशं ।
17. A. B. F. त्रिश्नवांशोच्चं, I. J. वाक्षनवां......... ।
18. B. हर्म्ये for कुर्यात् ।
19. I. J. हिं for द्वयं ।
20. (1) A. F. प्रशस्यो for वपस्य । (2) B. वप्रतुंगं च विशकं for the second
pāda.
21. I. J. युक्त, B. युक्त्या तु, युग्म seems to be another possible reading.
22. (1) B. विंशदं for चतुर्विंशं । (2) B. बद्धं मसू ।
The expression within brakets between lines 22, 23 is found only
in I. and J.
23 B. साष्टांश, A. F. चाष्टा । (2) B. कृति for कृते ।
24. B. त्रयांशकम् for सप्त'शं ।
26. (1) I. J. हिं for द्वयं । (2) B. त्रिपदं पहिके द्वयंशे for the second pāda.
27. I. J. कृत्य for कृत्या ।
28 (1) B. वद्ये for वाजने, A. F. omit this in lacunæ. (2) I. थे। for धो ।
29. I. धो for धो, B. धें ।
31. A. F. क्रममेकं ततोकंठं, B. कंपमर्धं तदाकणं ।
33. A. F. ततो, B. तयो ।
The lines 35 and 36, lost in I. J., are necessary here.
B. omits lines 35–37.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 89
38. B. कन्ध्रं for कम्पनं ।
The expression within brackets between lines 43, 44 is found only
in I. and J.
45. I. J. द्वि द्वयं, B. स्यात् द्वयर्धैतु for सार्धं ।
46. B. सार्धांशं for सप्तांशं ।
47. B. मध्यैकं for मंशकं ।
49. (1) I. J. गन्धम for गजैरे । (2) A. F. गजैश्चैवतु ।
50. B. शदंशकं for the first expression
51. I. J. प for चै ।
52. I. J. वि for द्वि । (2) A. F. पद्वृ' वा, B. omits the second pāda.
53. I. मै for पैः ।
54. B. दिक्कं for धिकं ।
55. A. F. वश्योर्ध्वं, B. यत् सार्धं, I. J. सोर्ध्वं for वचोर्ध्वं ।
57. (1) A. F. कंठ for कर्णं । (2) B. मूर्न्नि for मूर्ध्वं ।
59. (1) B. पूर्वोक्तवत् । (2) B. कंपमंशं शराशकं, A. F. कंपमंशांतरंशकं ।
60. I. द्वि for द्वयं ।
61. A. B. F. प्रतिश्चैवांश ।
62. I. वक्षै for यद्म ।
63. (1) I. तै for तैति । (2) I. J. चालयाम, B. चालयानां ।
64. (1) B. सौम्यं for कम्ने । (2) For तं, B. तच्च ।
The expression within brackets between lines 64, 65 is found only
in I. and J.
68. A. F. कंठं for कर्णं । (2) A. F. तथांकुशं ।
69. A. F. द्वयंशं, B. त्रिकंपं for त्र्यंशं ।
70. (1) A. F. कंठांशं, B. कण्ठांशं for कर्णान्तं । (2) A. F. कंपमांशाब्न ।
71. B. omits this line but adds, between 71 and 72, the following
fifty-two lines which are hopelessly corrupt :—
द्व्मब्जं स्याद्वंशश्च द्वंशं चोपरि पट्टिका ।
तदूर्ध्वं चार्धपद्मार्धं कंपकर्णे दशांशकम् ।
त्र्यंशांशं कंवामंशेन वाद्योपद्मं च कारयेत् ।
तदूर्ध्वे कंपमर्धांशं चांशं चोपरि कंदरं ।
………शकं चोर्ध्वं क्षेपणाद्वूर्ध्वकांम्बुजं ।
अंशवोच्च त्रियोशस्यादालिंगं चार्धभागिकम् ।

90 MĀNASĀRA
एकं चांतरितं चोर्ध्वं सार्धांशं प्रतिवाजनं ।
अथवा चोपपीतोञ्चं तदैवांशादिकं तत्तूहर्म्यांशकं कंममध्येनकारयेत् ।
तत्समं कंदरं प्रोक्तं कंपमर्धं तथाऽब्जं ।
तदूर्ध्वे च द्विभागेतु वस्त्रं कुंभं प्रकारयेत् ।
दशमर्धांश कंपं..................यं ।
उत्तरं सार्धकंपं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धं सरोरुहं ।
कपोतोऽञ्चं त्रियंशं च चालिंगं सार्धकं भवेत् ।
अंशेनंतरितं चोर्ध्वं सार्धांश प्रतिवाजनं ।
तदंशांशामाधिक्यं जन्मांशं...................
.........द्रकंपमर्धेनपद्मोत्सेदं गुणांशकं ।
कंपमर्धं तथाकर्ण कंपमर्धं तथांबुजं ।
त्रिभागं रत्नपट्टं स्यात् दलाक्षेपञ्चार्धकं ।
कंपमंशं तदूर्ध्वे च दक्षिणं चैकमंबुजं ।
क्षेपणं सार्धकं चैव कर्णमेक दशांशकं ।
अथ(थ)वार्थार्ध कंपंच संबुजैश्चाक्षचोर्ध्वके ।
कपोत चार्धजप्तांशं मागसार्धशांतरितं तथा ।
एकभागं प्रतिं चैव सार्धांशं चोर्ध्ववाजनं ।
प्रति........द्मितिप्रोक्तं पादतैस्तु चतुर्विधं ।
देवभूसुरभूपानां हर्म्याखामासनावितं ।
तुंगे त्रिंशतिभागेन जन्मतुंग गुणांशकं ।
अर्धेन कंप(म)धैतु ऋक्षांशेन महांब(बु)जं ।
अर्धकर्महवृचां ...........कंपं तथांबुजं ।
कपोत साध्ययुग्मांशं प्रतिवाजनसंयुतं ।
कषेमष्टांशकं चैवचोत्तरं चैव(क)भागिकं ।
तदूर्ध्वे दक्षिणं चार्धं पद्मगेपानकं त्रिभिः ।
श(शे)षमादिशांतरितं प्रतिवाजनयुतं............चैकभागिकं ।
कंपमर्धं तथांबुजं स्यात् कतोभ्यत्रियंशकं ।
अर्धमर्धांशकं चैव चार्धमर्धं यथाक्रमं ।
पादालिंगांतवितं चैव प्रतिवाजनसंमितं ।
सह्यात्रिंशत्कंतं(तुं)गं द्व्यंशं सोपानमोरितं ।
कंप........नतसोर्ध्व सार्धत्रिंश महांबुजं ।
क्षुद्राब्जं सार्धकंपाध्यं द्वयंशेनांतरितोपरि ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 91
कंपमर्धं तथापद्मं पट्टिकोच्चं द्वयांशकं ।
पद्मकंपमर्धंतथाकंपं विभागेन तु तुंगकं ।
त्रिांशं ..........तरूर्ध्वं कंपमर्धं तथांबुजं ।
कपोतार्यार्धभागं स्यात्तत्समं प्रतिवाजनं ।
तत्कर्धंतरिकं कर्णं त्र्यंशं चोत्तरांशकं ।
कंपं पद्मं तथा पद्मं कपोतोच्चं गुणांशकं ।
शेषं..................................गांतरितं ।
प्रतिवाजन संमितं ।
येन त्रिंशदंशंतु तुंगं कृत्वा विशेषतः ।
द्वारं शंखा(गो?) पानसंयुक्तं चोर्ध्वेयुक्त्या स्वलंकृतं ।
द्विभागं जन्मत्तुंगं स्यात् पद्मोच्चं तत्समंभवे(त्) ।
कंमेकेन कर्त्तव्यं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
अथवाचिनवांशोच्च न कंपयुक्तं ।
..........पूर्वोक्ततुंगमानेन पद्मकेतु विशेषतः ।
72. B. पद्मंके for पट्टके ।
73. (1) I. द्विशं । (2) I. ऊ for चो ।
74. I. दनागे, A. F. दानांगे दकाङ्गे ।
75. A. F. पञ्चैर्विशेपेतु । (2) A. F. पुष्पेरत्ने, B. पुष्पद्यंते, I. J. पुष्परक्तैः ।
76. B. पट्टिकामृत्यकंपार्शद for the first pāda.
77. (1) B. त्रियंशं । (2) B. पद्मवृत्ताकृतिमेवच for the second pāda.
80. A. F. नवाधिकशतां................तदा, B. नवादेकादशांशंतु दत्ता, I. J.
दशांशं, the correct reading is suggested by the other Mss. and the line 65.
81. (1) I. J. जन्मान्तं for जन्मत्तुंगं । (2) A. B. F. omit तद् । (3) A. F.
सार्धवेदां, B. स्यात् घांशं ।
83. (1) I. J. चार्धपद्मं । (2) A. F. वेदांशं for षकांशं, B. leaves this
in lacunæ.
84. (1) A. F. मधै, B. मधै for मध्यर्धे । (2) B. तथायापि for तथा कंपं ।
(3) A. F. कंठ for कणं ।
86. I. J. ऊ for चो ।
88. (1) B. तेषां for शेषं । (2) A. B. F. कुर्याद्देवजन्म ।
90. (1) A. B. F. किंचदेवं । (2) I. J. शेषं for देवं ।
93. A. B. F. भूमिके ।
96. (1) B. A. F. एकांशं । (2) A. F. तेन, B. जन for केन।