मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 59
437. I. मानं for मार्गे, suggested by J. and the other Mss.
438. (1) I. कोणं for कोष्ठं, suggested by J. and supported by the
following lines (339, 342, etc.). (2) B. सप्तकाष्टाभिः ।
440. B. पट्टाष्टक ।
441. I. प्रदेशके J. and the other Mss. प्रकोष्ठके ।
443. I. J. तद्दे for तु दे, suggested by the other Mss. and seems more
suited to the sense.
444. I. भूपके for पूर्ववत्, suggested by J. and the other Mss.
446. (1) A. B. F. तत् पैशाचपदेसर्वे कर्मोपजीविनां तथा । (2) J.
सर्वकार्य्योपजीविनां, which seems better suited here.
447. (1) A. F. J. रथ्यां । (2) J. यथा सर्वे । (3) J. क्रयविक्रयवत्मै च, A. B.
सत्म, B. सद्य for वर्त्म ।
448. (1) B. यव पक्षं । (2) J. A. F. रादि, B. हरादेव for महाराज (ज) ।
449. I. परिव्रा ।
450. B. वशां शेषां, अवशान is the more usual form.
451. I. चतुर्भिर्भित्त्यष्टकं; but भित्ति does not seem intended here, only
the doors being described. The reading in our text is supplied by
A. F. J.
452. I. तमैः for तमः, suggested by J. and the other Mss.
A. reads here इति मानसारै वास्तुशास्त्रे नवमोऽध्यायः; B. simply द्वादशोऽध्यायः ।
A. F. add between lines 452 and 453 the two lines:— ईशानात् पूर्वे
हस्त स्या पधिकैकांगुलिं न्यसेत् । यावद्भित्तेस्तु प्रामाख्यं तावदाहुश्च शिखिनः ।
453. A. F. ग्रामश्च स्वामुखं ।
454. I. यादि अधिकं वा भयापि वा for याममायाधिकमथापि वा, suggested
by J. and the other Mss. and supported by the sense and context.
455. (1) I. वास for वाथ, suggested by J. and the other Mss. and
more suited here. (2) I. अधिकं for खर्वटं, suggested by J. and the other
Mss. and supported by line 457.
457. (1) B. पृथुरोमस्य, J. प्रथीवोमं, (2) A. F. संघं ।
458. J. तंच, A. B. F. तच्च ।
459. (1) I. सिद्धिः for सन्धिः, suggested by J. and the other Mss.
(2) J. दग्गतंत for अन्तर्गतस्तथा ।

60 MĀNASĀRA
460. A. F. J. पिवा, B. तथा for पिं च ।
462. (1) I. तत्तयोर्विथि for तद्द्द्रोयावार्बिथि, suggested by J. and the other
Mss.
(2) A. F. J. B. वप्रयुक्त for वत्पृथक् ।
463. B. I. J. विधि for वोथिः ।
464. A. B. F. J. सर्वं ।
465. I. प्राज्ञो चा, A. F. J. प्राज्ञैः चो for प्राज्ञश्चो ।
In the Codex Architypus the following twelve lines (466—477) are
read after the line 509. This is due to some confusion.
470. A. B. F. J. ईशे for तद्देशे ।
471. I. पद्यापि for रथ्यावि, suggested by J. and the other Mss. and
suited to the sense.
472. I. दुर्मुखेश्वरं for पराङ्मुखे, suggested by J. A. B. F. and seems
suited here.
B. adds between 472 and 473: इति मानमारे वास्तुशास्त्रे कार्मुकविधानं
नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥
477. (1) A. B. F. J. omit वीथिः ।
(2) I. सपक्ष for द्विपक्ष, suggested by J. A. B. F. and more
suited to the sense.
B. omits the lines 480—482.
481. I. विडः for वीथिं, suggested by J. and the other Mss.
A. F. omit the lines 481—482.
483. I. रुद्रसंख्या for शूद्रसंघः, suggested by J. A. B. F. and supported
by the lines 484, 485.
484. I. संप for संघ । (2) I. त्कोलकोकसमुदीरितं, which is a corrupt form
of the second half of line 485 omitted by the Codex Architypus but pre-
served in all other Mss.
Between 486 and 487, F. adds : अभिन्नमानलिंगस्य पूजामाहुर्मनीषिणः ।
भिन्नमानेन पूजायां कनिनाशं प्रशस्यते ॥
487. (1) B. ईशान्ये for आग्नेये । (2) J. विप्र for नृप ।
488. (1) I. J., वायौ, B. वायौ च for वायव्ये, suggested by A. F.
(2) I. चेद्देश for चेदीश suggestsed by J. and B.
489. J. वत्तत् and omits चैव ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 61
490. A. धिष्ठयं for विष्ठ ।
491. A. B. F. वञ्चयेत्, J. वञ्चेयेत् for वद्भवेत । It should be noticed that
the use of two finite verbs is redundant.
492. I. J. ग्रामे, A. F. ग्रामं ।
493. (1) I. पिर for विर, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. कान्त, J. कन्न for कं न, suggested by the other Mss.
494. I. संपश्वनाशनम् for the last expression suggested by J. and
the other Mss.
495. B. शिष्टियः ।
496. I. दिग्दे for दिग्धे, suggested by J. and the other Mss.
497. (1) I. J. रक्षिते for वक्ष्यते । A. B. F.
(2) I. विस्तार, J. and the other Mss. विन्यास ।
(3) I. शास्त्रे, A. B. F. J. शास्त्र ।
498. A. F. चौरस वात्मकम्, B. चौरस वादिषु ।
499. A. F. विशिष्यते इष्यते ।
500. (1) B. पुराखं । (2) I. J. चाल the other Mss. कार ।
501. B. लक्षणम् for निर्णयम् ।
502. I. प्रदक्षिणे for प्रदक्षिण, suggested by J. and the other Mss.
504. (1) A. F. मार्ग, I. J. मार्ग for मार्गे suggested by B.
(2) A. F. यथा, B. यदा for वास्तु ।
505. I. ब्रह्मवादिक for कुर्यात् भद्रक, suggested by J. and the other
Mss.
507. A. F. भिन्नं for हीनं ।
508. (1) I. नवविस्तार, B. सफलं स्थान for नवलिखान, suggested by J.
and the other Mss.
(2) A. B. F. तत् for वास्तु ।
509. (1) I. प्रखव for प्रवण suggested by B. J. (2) I. यथेष्टद्वारसंयुक्तम्
(which is the first half of line 468) for सर्वदोषसमुद्भवम् ; B. भवेत् । The
emendation is suggested by J. and the other Mss. The line as in the
Codex Architypus is unsuited here, and it is apparently due to some
confusion. See note under 465.
511. I. सान्त for चान्त, suggested by J. and the other Mss,

62 MĀNASĀRA
512. A. B. F. J. तथा for यथ । यथा may give a better sense.
513. I. तस्य प्रति, B. तस्साद्देवासुरा for तस्यावृत्त, suggested by A. B. F. J.
514. I. दिव्येश्वरावे for दीन् व्यक्त्या चे, suggested by J. and the other
Mss.
515 A. B. F. J. पुराखिकं ।
516. (1) A. F. पापेक्षकारांत, I. पापे for पार्श्वे, suggested by J. and
the other Mss. (2) J. पक्षाकारा for क्षत्रकाया ।
517 B. दक्षिणं हर्म्यं वेश्मनो ।
518 (1) A. F. संग्रामे, B. सप्रमेवं, J. सद्ग्रामे । (2) A. F. B. प्रभू, J. प्रभु
for प्रस्तु । (3) I. वारं for द्वारं, suggested by J.
519. I. विधि for वीथि, suggested by J. and the other Mss.
520. (1) I. यन्तस्स्वांतर्बहिः, J. यन्तस्थितिर्बहि ।
(2) B. पश्चात् for पार्श्वे ।
521 I. शंशस्यात् ।
522. (1) I. मस्य for मध्य, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. सूत्र स्याद्वा for सूत्रस्य वा, suggested by J. and the other
Mss., supported by later references, and a large number of quotations
gathered together from different works under 'Dvāra' in the writer's
Dictionary.
524. A. B. F. J. पादोनि for पादिषु ।
525. (1) I. मृचं for वृद्धिः, suggested by J. and the other Mss. and
supported by line 527.
(2) J. सम्पदापदम् ।
526. B. नासं for न्यूनं ।
527. A. F. नांन, B. न चि, J. न च for मानं न ।
528. J. कालं च ।
529. (1) I. वीथी नामपि वयो(द्वयो)र्देशे for वीथीनां पार्श्वयोर्देशे,
suggested by J. and the other Mss. and seems to be more expressive.
(2) A. B. F. वैदिका for वीथिका ।
530. J. तलान्तं ।
531. A. B. F. नदी निम्नो, J. नदीमेनां for निम्नोज्झतं and omits तु तत् ।
532. B. प्रभूक्ष्मामालयं सर्वं पधिकानाथमेव च ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 63
533. (1) A. F. दक्षिणा for क्षीण । (2) I. चक्र for चैक, suggested by J.
and the other Mss. and supported by the sense and later references.
535. (1) I. अन्यकादि, A. B. F J. कन्यकानि for कन्यकादि, suggested by
the other Mss. । (2) B. धनं कुर्यात् भूमह, A. F. वरतं संगृहं शालविग्रहदासि for
the second pāda.
536. (1) A. F. वर्यं, B. कार्यं, J. वार्य for वरद । (2) I. हस्तिना बहूत for
इस्ततो बभूत् । (3) A. F. बहूलं for बभूत् ।
537. (1) I. रोगाद्यावद्रल for लोभात्कुर्यादुक्त, suggested by J. and the
other Mss. (2) I. राजा for हीनं, suggested by J. and the other Mss. and
supported by the required sense. (3) A. F. पतेपसा, B. प्रतित्य, J. पतेत्सा
for पतेत्स ।
538. (1) I. भावं for जालं, suggested by J. and the other Mss. and
more suited to the context. (2) I. रस्यश for इवयं काम्य । (3) I. लभन्ते, B.
लभेत्, A. F. लभत ।
Colophon :—A. F. I. J. दशमो, B. चतुर्दशो for नवमो ।

for भूपतीनां। (2) J. सूत्र षष्ठ। (3) I ग्राह्या for ग्राह्य, suggested by J. and supported by later references.Wait, look atसूत्र षष्ठ: Is it सूत्र षष्ठ।orसूत्र षष्ठं।? Look at षष्ठ: there is no anusvara, just षष्ठ।Wait, look atB. औपवीनां: Does it say औपवीनांorओपवीनां? It has two matras on top of अ? Or one? Look at B. औपवीनां: It has अwith a vertical bar to the right, and two strokes on top:औ! Wait, or is it ओ? Look closely at औपवीनां: There are two diagonal strokes on top! So औपवीनां. Wait, look at J. नृपतीनां: न with ri-matra नृ, प, त + ii-matra ती, न + ा + ं नां->नृपतीनां. for भूपतीनां।-> भ + uu-matraभू, प, त + ii-matra ती, न + ा + ं नां->भूपतीनां।. (3) I ग्राह्या for ग्राह्य, suggested by J.

CRITICAL NOTES : CHAPTER X 65
22. (1) .A. F. J. पट्टधरैः । (2) B. विशालतम for विशालता ।
24. (1) I. वपं, B. पृथिव्या for वृद्ध्या, suggested by J. and the other
Mss. and suited to the sense. (2) A. F. पाष्ठैः, B. प्राप्ति, J. पाष्ठौ for पाष्ठिण्यं ।
25. (1) I. षट् कृतं । (2) B. शतं नेत्र for द्रण्डान्तं ।
A. F. omits the lines 26, 27.
26. J. षष्टी च, I. and other Mss. चतुष्टय ।
27. B. has an additional शत after the first word.
28. A. F. चैवं for एवं ।
30. I. चक्रवृमो for चक्रवर्ते, suggested by J. and the other Mss.
32. (1) I. यदायतं यावत्पदो for यर्धाधिकं वाऽथ पादू, suggested by J.
and the other Mss. and supported by

66 MĀNASĀRA
50. I. J. वक्त्रि for वखिग्, suggested by the other Mss. and more
suited to the context.
52. I. यद्वेवं तत्र चारकैः for यदेतं तन्त्रपारगैः, suggested by J. and the
other Mss., but A. F. have तत्र for तन्त्र ।
53. A. F. नारजं for नानाजन च ।
54. (1) B. वेश्यारावेण, A. F. रावण । (2) संयुतम् for संमितम् would be a
better reading.
55. A. F. सक्त, B. सत्त for सप्त ।
57. I. प्रोक्तेष्विन्द्रा for प्रान्ते शूद्रा, suggested by J. and the other Mss.;
इन्द्रालय, neither as a temple or anything else, would suit the context.
58. (1) I. प्राद्यत for प्रावृत (that which surrounds, hence meaning
प्राकार or enclosure) suggested by J. and the other Mss. (2) A. F. वेदमुक्तं ।
59. I. पूर्विकै for पर्वतैः, suggested by J. and the other Mss.
60. B. प्राकार for प्रचार ।
61. J. I. मध्य for मर्त्य which as suggested by the other Mss.,
seems an improvement.
62. (1) A. F. वप्राहाथ for वप्राभाव । (2) A. F. स्यदे, B. स्वदे for स्वते ।
(3) I. कुञ्जाकरम् for कुञ्जरकम्, suggested by A. B. F. J. and
supported by previous references.
65. I. रथ्यैर्दिवा, B. वत्सोत्तरैः for रत्नैरैपा, suggested by J. and the
other Mss.
67. (1) I. भूम्यं च for भूम्यन्ते, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. विद्या for युद्ध ।
68. (1) A. F. पृतनाभिवृतानाभिः । (2) B. नामयुतानां च सुराज्ञां च वृत
for the second pāda.
69. (1) I. वतद्वितं for तच्छिबिरं, suggested by J. and the other Mss.
(2) B. तत्व, A. F. तत्र for तन्त्र ।
70. B. भूसुराणां च for भूपहर्म्येषु ।
71. (1) A. F. वृक्ष, for रक्ष । (2) B. रक्षाकरैर्युक्तं ।
72. For संमित see line 54.
73. (1) A. F. रक्षः, B. रक्षा । (2) A. F. सनु, B. संवृ ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER X 67
75. A. F. समुदं तदिवं, B. समुदं तुदसं ।
77. (1) A. F. प्रदेशे तु for प्रतितटे । (2) B. दोषकै, A. F. द्रोणैयुक्तं इचैव
for the second pāda.
79. I. J. दुर्लंभ for क्षुल्लक, suggested by A. B. F. and seems more
suited to the sense.
80. A. F. नास्यात् त्राश्रयांद, B. नरस्यादावाश्रयाडु for नास्वादमग्रहार in
I. J. ; the emendation within brackets is suggested by B. A. F.
81. J. I. वर्धकं वप्रमोरितम् for the second pāda ; the emendation
is suggested by B. and supported by the contents (see line 41 above).
82. A. F. कोष्टकम् for कोलक ।
83. (1) I. वद्योन्यांत्य for वर्णांन्तर । (2) B. युक्तं तु स्ववृतम् for जनैर्वृतम् ।
84. A. F. नियतं, I. निर्गमं (which is apparently a copyist's mistake,
see line 42), for निगमं ।
85. A. F. त्ल, B. भूषा for तोर ।
86. (1) B. मंढप for मन्दिर । (2) I. J. स्कन्धावार समन्वितम् for स्कन्धावार-
मुदाहृतम्, suggested by line 42 above.
87. A. F. गृहं तस्यादिकोदिकः, B. गृहतश्चरिररितः ।
88. I. हित्य प्रं, B. भृत्यार्थ for हित्यर्थे ।
89. (1) A. B. F. सताशति for सर्वाननि । (2) A. F. दुर्गादि, B. दुर्गोत्ति
for दुर्गाणि ।
90. A. B. F. रख for वन ।
92. (1) I. मृत for वृत, suggested by J. and the other Mss. (2) B.
सर्व for second पर्व । (3) A. B. F. समीपणे for समीषके ।
94. I. न for तल, suggested by J. and the other Mss. The वनदुग
is defined as खजनोदकं स्तम्बगहनं वनदुर्गं in the Artha-śāstra (see the writer's
Dictionary, page 259). In this line पर्जन्य may mean उदक, प्रन्तर
may stand for गहन and गगन for ख ।
97. B. दुर्गमैः for कन्दरैः ।
98. I. नृपतिः सर्वैत for नृपतिस्तिष्ठेत, suggested by J. and the other
Mss.
99. (1) A. F. पाना for वना, and दृरकम् for दृषकम् । (2) B. नवमेक-
जलाभासात् पमान्य बिट्टुरकम् ।

68 MĀNASĀRA
100. (1) I. संल for सङ्कलं। (2) A. नानामन्त्रिग्रामं; B. omits this,
(3) A. F. गण, B. रण, I. J. गृह, for रथ suggested by line 91.
101. A. F. प्रेतमृद्वैरवी, B. वेदन्त्य for प्रेतादिभैरवैः।
102. (1) A. F. प्रवृष्टीभि, B. प्रवर्ष for शिलावर्षै। (2) I. शेषोक्यं पेश for
रालोक्य वेश, suggested by J. and the other Mss. (3) B. द्विरयोग्यं वेश्मनिर्गमैः।
103. A. F. सामकै, B. समारंभैः for सामर्थ्यैः। (2) J. कृतस्तन्त्र, A. F. कुतंच
for कृतान्तं।
104. I. मित्र for मिश्र, suggested by J. and the other Mss. B. संचारैस्सह-
विस्तृतं for the second pāda.
Between lines 104 and 105, lines 109—111 are repeated in the
Codex Architypus.
105. A. F. तन्नासीत, B. तन्नाशित, J. तन्नाविस्तृत for तन्नास्थितं।
106. B. omits this line. परिधैः(खैः) is another ungrammatical
form, the confusion being apparently due to analogy.
107. I. दुर्गके, B. दुर्गम, A. F. निर्गमे for निर्गम, suggested by J.
108. (1) I. दस्ति for हस्त, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
द्यो, B. का for को, suggested by J. and the other Mss. (3) I. J.
क्सम् for वृतम्।
109. तदर्थ is the reading in another place, where the line is repeated;
see note under 104.
110. (1) I. A. F. नगरीखां, B. नगराखां।
(2) We must read either नगराखां or सर्वासां; the former seems
more suitable.
111. A. F. I. J. दिगतायतम् for उत्तरसमन्वितम्, suggested by the reading
of the line elsewhere and seems more suitable, see note under 104.
112. (1) I. परकन्यं for एकरथ्यां। (2) A. B. चैकैक।
(3) A. F. वर्धयेत्, B. पकवीथि विवर्धयेत्, I. विधि।
B. omits the lines 113—115.
113. I. विधि for वीथि।
114. A. F. युक्त for संयुक्त।
115. (1) A. F. J. वास्तु, I. वस्तु। (2) J. वानियं, A. F. वह्निनियं, I. वान।
Colophon:—I. J. A. F. एकादशो, B. पंचदशो।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 69
CHAPTER XI

1. All Mss. have अथ preceding the first line whereof A. F. omit
   शास्त्रे and make अथ as a part of the line. It should be noticed that this
   is one of the badly preserved chapters.
2. (1) B. चतुरस्रं । I. (2) J. and the other Mss. तदा for तत् ।
3. (1) B. ताश्च for तं वा suggested by J. (2) A. F. चञ्च, J. धाञ्च । (3)
   for the last pāda B. चतुर्थांश तथैव च, J. येाकम् ।
4. (1) A. B. F. उत्तमं for उक्तं हि । (2) A. B. F. पकाने, J. omits this.
   (3) I. J. add क्रमशः between lines 5 and 6.
5. (1) I. द्वि for वि suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
   करणे, B. कर for करें ।
   (3) J. वृध्या, B. क्रामेण च ।

70 MĀNASĀRA
16. (1) A. B. F. हर्म्ये । (2) A. F. omit इदम् । (3) B. उक्तम्, I. J. उत्तमम् ।
17. (1) A. F. विशालद(लाद)धिकम्, J. विशालाथै चाधिकम् । (2) J.
हर्म्यक, B. हर्म्यँम ।
18. A. F. तटि, B. J. तति for तत्र । The emendations within round
brackets are suggested by the second pādas of lines 19 and 23, chapter
XXXV.
19. (1) I. उत्सेतधस्य मानं यद्धौनाधिका बाधिका त्रियः ।
(2) A. F. J. बाधितः, B. वादितः ।
(3) The emendation within round brackets is suggested by
the first pāda of line 19, chapter XXXV.
20. I. नानापञ्चाविधानं स्यात् for the second pāda suggested by J. and
the other Mss.
21. (1) A. F. पौष्टिकमध्यममानं, B. पौष्टिकमानं । (2) I. पाष्टिकहर्म्ये च
हीने for the second pāda suggested by J. and the other Mss: this is
obviously a confused reading for जयदं read as जायते by B. in the next
lines. Compare line 24, chapter XXXV.
22. (1) I. द्वयत, B. जायते for द्विगुणं suggested by J. and the other
Mss.
(2) A. F. चमाहृत कर्मत्वितम, I. चाद्भुतं मर्कयुतम् for the second
pāda suggested by J. and the other Mss.
23. I. कराधिकोदयं for कराधिकोदय suggested by J. and the other Mss.
25. (1) B. त्रिदश नवदांतंशकरां तक्तं पञ्चदश विपुलं । (2) J. क्रमदेशकरमा-
रम्य तं च for the first pāda. (3) A. F. विकारं तं for करान्तं च ।
26. (1) I. द्विद्वितलं for द्वितलं हर्म्यं suggested by J. and the other Mss.
(2) B. डंदोरितं ।
27. I. रथ for रस suggested by J. and the other Mss.
28. (1) B. हस्तेन तं for दशहस्तान्तं । (2) A. F. B. omit चेति ।
29. J. करविधिं for करालयं (रान्तं) ।
30. (1) I. द्विद्वितल for द्वितलहर्म्ये suggested by J. and the other Mss.
(2) I. मुचैरिति for मुख्यैरेतत् suggested by J. and the other Mss.
B. D. omit lines 30-39.
31. A F. पौष्टिकं जयंतं चात् for the second pāda.
32. (1) A. F. द्वौहस्ते विवर्धने प्रोक्तं द्रुतं for the whole line. (2) I. कमता ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 71
33. A. F. विपुलात् for विपुलाव् ।
34. 1. सैक, A. F. संसु for वसु suggested by J. and the other Mss.
35. (1) I. J. सप्रकार for सप्तदश suggested by the other Mss.
(2) I. विंश कथितः for पञ्चधा कथितम् suggested by J. and the
other Mss.
36. (1) A. F. J. चाष्टौ for चारभ्य । (2) J. शत for second दश, A. F.
omit this.
37. (1) A. F. J. द्वौहस्ते विवर्धने प्रोक्तं for the first pāda.
(2) I. विपुलमे च तत्तत् for the second pāda suggested by J. and
the other Mss.
(3) A. F. विशाल for विपुल ।
41. I. J. त्रिधा, A. F. तिथौ for तिथि suggested by the other Mss.
and supported by the context.
42. J. स्थ्ल, A. F. स्थूल for स्थल ।
43. A. F. त्रिमुखविधमुत्सेधं तत् for the second pāda.
44. J. प्रोक्तम् for पूर्ववत् ।
45. (1) A. F. omit दश । (2) A. F. स्तिथौ, J. तिथौ for तिथि ।
(3) I. हन्तम् for हस्तम् ।
46. J. विंशस्त्वेक ।
47. I. J. चेत् for चेति suggested by A. F.
48. (1) For पैष्टिक there is पाष्ठिक on the margin of the codex
architypus. (2) A. F. च शले।
50. A. F. पंचति, I. पादे for पङ्कि suggested by J.
51. It should be noticed that विंशतिः, विंशः and विंशत् are
indifferently read in lines 50, 51.
52. (1) A. F. J. एवं च । (2) A. F. थले for तले ।
53. A. F. J. चादौ चैक ।
54. (1). पडाधिक seems to be misread for शताधिक । (2) I. पञ्चांशाहस्त,
the emendation is made with J. and the other Mss.
55. A. F. जनयति कत्रितयं ।
58. (1) A. F. एतं । (2) A. F. पैष्ठि, पाष्ठिक is written on the margin.
59. (1) A. F. मुदितं, which is the last expression of the preceding
line read at the beginning of this line, (2) A. F. दौ सैक for दावेक ।

72 MĀNASĀRA
60. A. F. एतं मर्म ।
61. (1) J. दूह्यं for द्यम्, A. F. omit this word. (2) A. F. पैष्णोक ।
62. (1) I हनुहस्तासेक for मनुहस्तन्वेक suggested by J. and the other Mss.
(2) वृद्धेन is apparently for वर्धनेन । (3) A. F. एकादशी ।
64. I. द्विगुक्तमुदिम् for the second pāda.
65. I. द्वैक for चैक suggested by J. and the other Mss.
66. A. F. संभवन्मिदं; A. F. रसतल जयतमितं for विपुलं पञ्चकमिति ।
67. This line is very clumsy. The ideas, however, intended to be
expressed by this line are the intermediate type of the six-storeyed buil-
dings and the height called जयद, compare lines 63, 70 ; also 60-61, etc.
68. (1) I. अष्टादश for षोडश suggested by J. and the other Mss. (2)
I. ष for चै । (3) I. विस्तार for हस्त suggested by J. and the other Mss.
71. Both in I. and J, the lines 71—88 occur after line 87.
75. Both for the sake of metre and meaning which is warranted
by the context, the expression मध्यम must be supplied; I. J. have समु
दिष्टम् after क्षुद्र ।
76. A. F. जयता चाहु for जयदं चाद्भुतम् ।
82. A. F. पद्धतल ।
84. A F. सप्तत्रिंशार्ध ।
85. The plural form of कर in this place is peculiar.
88. I. J. रिशाद्वया ।
91. A. F. एव दश शत ।
93. I. J. हस्तादि सन्तु for the first pāda.
94. I. राभ्याच for राज्य चतुश्च ।
96. (1) J. हस्ते for हर्म्ये । (2) I. adds तल before विपुल ।
97. (1) I. रूप for स्तूपि, A. F. स्थूपि ।
98. I. हस्तपर्यंतं for हस्तान्तम् ।
99. (1) I. त्रिंशाधिक for पञ्च । (2) A. F. शराद्विक for चत्वारिंशत । (3)
A. F. J. हस्तान्तम् for हस्तपर्यन्तम् ।
100. (1) A. F. हस्तादिकाष्ट, I. J. पञ्चाकाष्टापश्च ।
101. I. J. तल for दश ।
104. A. F. मध्येकरं पादं द्विकह्वपमाहासं for the second pāda.
105. A. F. मध्यवृत् for पूर्ववत् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 73
106. I. तन्त्रि, A. F. वितन्त्र विततष्टैः।
107. A passive verb like the one within brackets must be
supplied in order to make the use विधिः in the preceding line and
पूर्वैकादि here possible, even if the metre of this line be ignored.
108. (2) J. त्रिगुणात् for द्विगुण। (3) I. वधोचि, J. यार्धाधिक्य, A. F.
बाध्याधिक।
109. (1) J. शान्तद्धांशं, A. F. सांताध्यायं सक। (2) A. F. श्रीपाद for
त्रिपाद।
110. (1) I. पाष्ठि for पौष्टि। (2) I. द्वि for वि।
111. (1) A. F. क्रिया (त्रिया) for त्र्यंश। (2) I. J. द्वात्रिंशमाधिकं,
A. F. त्रिंशकमाधिक्यं बाया।
112. A. F. पतासां।
The lines 113 to 121 are lost in J.
113. A. B. पुरैरे।
118. A. F. शिरान्तं, I. J. शालान्तं।
119. A. F. खलान्तं शिवान्तं वा for the second pāda.
120. B. चाद्यो for अन्यो।
121. (1) I. J. add कान्तं before स्यात् and read तुङ्ग without a विभक्ति।
(2). A. F. चैतत् महत् गोपुरे चोत्तरांतं । (2) A. F. हस्त।
122. A. F. भूमाक्ष्यते।
123. (1) I. adds क्षुद्र after चारम्य। (2) A. F द्विट्टि for द्वित्रि।
124. I. नवम्यन्तं।
The lines 125 to 128 are lost in J.
125. A. F. पूर्वेवत्स्को; the usual form in such places is the one
suggested within brackets.
126. (1) A. F. जातिहस्ते। (3) A. F. कादिशर।
128. I. प्रभाकरस्य for प्राहारकस्य।
129. I परभाकुशाला।
130. (1) I. दन्त for दृष्ट। (2) J. तलान्तात्। (3) I. नगे for नरे।
131. I. A. F. त्रितलं, J. भूतलं for त्रितलादि न।
132. (1) I. न्तका for चर्का, A. F. J. दर्का।
136. (1) B. गक्षिकानां for गभस्तिकादीनां, A. F. J. omit this word. (2)
A. F. युध, B. चौदपानां च प्रयायि।

74 MĀNASĀRA
137. (1) A. F. धारखानां for शराखां ।
(2) B. चैक तु प ।
138. J. जीवोनां । (2) I. चैव for चैक ।
139. (1) I. ताला for शाला । (2) I. जे for मेकं ।
140. I. सौम्यकान्त for हर्म्यैकाद्य ।
141. (1) All other. Mss. except the codex architypus omit the last
two words of line 141 as well as the line 142 and first two words of
line 143.
(2) J. कुर्यात्तत्तद्भवन्मृर्थाङ्गं वायुमखिडकारामम् ।
144. J. मर्धाङ्गं वाथ मुण्डिकारामम्, B. मंगंमुदिताकारम्,
A. F. मध्यांगं वायुमुंदिताकारं ।
145. I. J. तुङ्गमण्डपं for भूमिलम्बं ।
Colophon :—
(1) I. J. A. F. द्वादशो, B. पंचदशो ।
(2) F. notices here that “ in the original there is one more
11th chapter treating on different subjects ”

CRITICAL NOTES 75
CHAPTER XII

1. (1) A. F. पजात्यर्थे, B. द्विजातेत्यादि। (2) A. B. F. वक्षैके for वक्ष्यते।
2. I. गर्भेशवास्यमिहो।
3. (1) I. गर्भा सन्तु। (2) A. F. द्वारं for विन्यास।
4. A. F. गर्भपट्ट, B. गर्भंवर, J. गर्भंगृह।
5. I. शुक्ति for इष्ट।
6. संहृत्य in the sense of 'removing' is obriously the intended
   reading in place of संपूर्यं which means 'to fill up with' B. J. तस्यांतत्।
7. A. I. नद्यादि for नद्यद्रि।
8. (1) B. सर्वदावनं। (2) I. मृद्ग। (3) A. F. हस्तस्थलमिदंस्तथा ।
9. (1) I. समुश्चेव। (2) B. दंश for दश, but only seven are actually
   mentioned, not ten.
10. A. F. वसकंदं, B. विसुकंदं for पोनकं तं।
11. I. कंत for कन्द।
12. A. F. काकाल्या, B. काकळा, J. काकोला, I. कामुल्येद्यं।
13. I. दव for भ्रष्ट।
14. I. शाल्मी for शालिमी।
15. (1) A. F. कोद्र, B. कोडपं। (2) I. J. कुर्याद्दामे for कङ्गुयाभ्ये।
16. A. F. I. प्राग्दिशि for प्रत्यग्वि, the west is apparently meant (see
    line 17, where east is mentioned).
17. A. F. कुलं।
18. I. नमानं for तन्मानं supplied by J. and the other Mss.
19. B. तदोद्यान।
20. (1) I. तद्वृद्ग। (2) B. षट्पक्ष।
21. I. J. तत्रपादं for तच्छिपादं supplied by A. F.
22. B. भित्तिरान्त।
23. (1) A. F. त्र्यया, B. त्रियमं। (2) B. सप्त for सर्वं।
24. (1) A. B. F. तदुच्चं त्रिभागैकं। (2) A. F. घानं, B. तानं for विधानं।
25. A. B. F. बहिः स्वन्त।
26. (1) I. J. भित्तिघ्नं for भित्त्युच्चं घनं, B. भिन्नं।
    (2) I. J. वक्षे वन्न वक्षयेत्।

76 MĀNASĀRA
39. (1) I. J. पीठ for उपपीठ । (2) A. B. F. क्रमानन्य ।
40. I. J. केत्वावटे, A. F. हेत्ववटे for हृ' च तदा ।
41. I. J. वेद्य, A. F. वर्ज for चार्च ।
42. B. संकलो ।
43. A. F. गज्ञा, B. गतैं गर्भे for गच्छेत् ।
44. (1) A. F. मन्त्रं, B. मन्त्राः । (2) A. F. I. द्विगतंस्य ।
Between lines 44 and 45 B adds 4 lines which have been left out
by all other Mss. and are very corrupt :
पतन्मन्त्र समुच्चार्य्य सहितं गव्योपषैः ।
पश्चात्तु खण्डिलं कुर्या शुद्धशालि सुरक्षितैः ॥
अभि चक्रे पर्यन्त्य मंडुकं पाद तत् परमासनं ।
गर्भप्रस्तरणं कुर्यालाजपुष्पैश्च शोभितं ॥
48. A. B. F. स्थंडिलोपरि ।
50. A. F. कलशं, B. कलशोपरि, I. J. कलशाङ्गल ।
51. I. J. मुक्च for कूर्च ।
52. A. F. स्थपतिं ।
54. I. J. साक्ष for चाक्ष ।
57. B. विंशात् ।
58. (1) I. J. याद्यो for यार्यो, B. हरि यार्यादि। (2) I. J. स्वां च for स्वांश I.
(3) I. J. भूतरते वतः for भूधरदेवताः ।
59. I. J. सचमुचरन्, B. मादि विस्वांतकं बुधः ।
B. Omits the lines 60-63.
60. A. F. omit the first pāda which I. J. have left in a lacuna.
A. F. divides the next three lines differently and A. leaves the first
pāda of the line 62 in a lacuna which F. has omitted altogether.
62. (1) A. F. प्रतिपन्धस for the first word. (2) A. F. वायव्यत्परमासनं ।
The usual form is परमशायिक (see VII, 10).
63. (1) A. F. read second pāda of this line as that of the next
line and vice versa.
(2) Between 63 and 64 I. J. repeat the line 67 and A. F. read
the lines 63-65.
(3) A. F. पयो वेष्यडा, B. वेक्ष्य for प्रस्तरणं कृत्वा ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XII 77
64. (1) A. F. ज्यालघुजलपुष्पेक्षकं बुधैः ।
(2) The expression within brackets is an unwanted repetition.
65. A. F. व्याहृत्य तोयं वहिं च, B. व्याहृत्यं तु ततो बहि ।
66. A. F. पश्चाश्वभ्र, B. पंचत् स्वभ्रस्य चांतरे ।
67. A. F. पयो वेष्टग, B. वेक्ष्य ।
69. (1) I. J. च्छका..............'त, for सु जाग्रतः, B. तू वर्तनं ।
(2) Strict grammar usually needs 6th case ending in स्थपति ।
70. I. J. युंत............'मदम्, B. D. रूपमन्त्रतः, A. F. श्च सुदान्ततः ।
71. I. J. मण्डपानां, A. F. मण्डपांत प्रवेश्यतु, B. विश्वत, for विश्वतस्तु ।
72. B. संकलो ।
73. I. J. भाजनं, A. F. भाजनात्, B. भोजयेत् ।
In the Mayamata (XII.22) the line is read thus :
पोत्वा शुद्धं पयो राज्ञामुपेयान्विवसेत्ततः ।
75. I. J. दर्पदम् for दर्पंण, but the correct form is given in line 77.
76. B. चायते क्रमः for चायसेन तु ।
77. A. F. नरतेन तूं, B. तजतेन तं ।
78. A. F. शाल्यादि विन्यसेत् कमात, B. शल्याद्वि द्विसेत् कमात् ।
I. J. चतुः शाल्यादि विम्यस्य क्रमा...।
79. (1) A. F. धत्ते for जाति । (2) B. हं, A. F. हिंकुल ।
80. (1) B. हिंताल यान्यशेवापि । (2) I. J. खला for शिला, B. मणेशिला ।
82. A. B. F. राजावर्तं ।
83. (1) A. F. शोष्ष्वैक, B. चोपेतुक्कैकं विनस्य । (2) A. F. मुरय वेगं जलं क्षिपेत्,
B. रेखां चपं, the emended reading within brackets is suggested by
Mayamata (XII. 27).
84. (1) B. अदिति ग्रंधिकं न्यस्य, A. F. आदिते गंडकन्यस्य । (2) अदिति seems
to be the reading as suggested by B, because अदिति is the name of a
distinct quarter. (3) B. पदम, A. F. पय ।
85. (1) I. J. चार्थ obviously for चार्य । (2) A. F. B. सावित्रे ।
86. (1) I.J. सूतम, A. B. F. वज्र for वज्रम् । (2) I. J. केठके for कोष्ठके ।
87. A. B. F. omit this line.

78 MĀNASĀRA
88. I. J. हु A. B. F. मही, for भू ।
89. (1) I. पक्क for पय । (2) I. J. वासेष्टे, A. भासेषु for वासेषु, B. मुक्तारभत्
स्नेहे शेषं ।
90. A. F. कांतैश, B. तंस । चक्र is suggested by the line 136; the
emendation is necessitated by the fact that Agni is mentioned in the
next line.
91. (1) B. सहस्य मुमकाष्ठके । (2) I. J. निह, A. B. सह । (3) श्रयन्त looks
like जयन्त, but the latter is mentioned in line 79, besides the term herein
must imply a material.
92. B. पूर्वे for दुर्वा ।
93. B. चेत for चैक । (2) A. B. F. बुचो ।
94. A. B. F. मूल for मृणाल, the emendation within brackets is
suggested by the fact that the eight deities beginning with Mahendra
are missing from the list of forty-five deities who are intended to be
named in lines 79- 98 (see Chapter VII and note under line 154).
95. · जयन्त, already mentioned in line 79, is apparently for पर्जन्य ।
(1) I. J. नन्दन for चन्दन । (2) I. J. सान्तरिक्ष । (3) I. J. क···स्त for भृगुशं त ।
· 96. (1) I. J. विचत्ते, the other Mss. वितथे । (2) B. सुग्नाभि । वितथ
already mentioned in line 80 and मृग along with महेन्द्र in line 95
are apparently for पूषण and भृश who are missing from the list
(see note under 94).
97. (1) I. J. चे for वे च । (2) I. J. लर्वक for लवङ्ग । (3) I. J. रोगे, A.
B. भृङ्ग । (4) A. F. पलाल, B. पलय । (5) A. F. भवेत् । For the emendation
within first brackets see notes under 94, 95, 96 ; सुग्रीव is already men-
tioned in line 82.
98. (1) A. F. तत् कोलकं । (2) नाग is the required reading.
A. F. omit the next three lines 99-101.
99. B. घंटामंदकमेवच । The emendation within brackets is suggested
by Mayamata (XII. 33).
100. (1) B. चापं । (2) B. पाश ।
101. B. सावर्णेन ।
102. (1) A. B. F. इन्द्राद्यष्ट । (2) B. दिग्भागे for कोष्ठेषु । (3) A. F. दिं,
B. दौत्र ।
103. A. B. F. निश्चलम् for निष्फलम् ।